Кіріспе

Ерте скандинавия әдебиетінің трагикалық қаһарманы, скандинавия әдебиетінің бір тұлғасы. Yrsa, Yrse, Yrs немесе Urse (шамамен 6 ғасыр) – ерте скандинавия жырларындағы қайғылы кейіпкер. Ол күйеуі, швед патшасы Эадгилге және/немесе әкесі, сонымен қатар зорлаушы, сүйікті және күйеуі болған Халгаға (Беовульфтен көмек алған король Хротгардың кіші інісі) және олардың ұлы Хрольф Краккиге қатысты бірнеше нұсқада кездеседі. Беовульфты зерттеушілер арасында Хрольф Кракки, әдетте, Халганың ұлы деп есептеледі, бұл пікір Yrsa жырларынан алынған. Бірнеше аудармашы (мысалы, Бертон Раффель) мен ғалымдар Беовульф қолжазбасының 62-ші жолындағы бұрмаланған сөздерден оның атын түзетуге тырысқан, бірақ бұл тек болжам ғана.

Ғылыми талдау

Ерса есімі басқа скандинавиялық дереккөздерден белгісіз және латынша Ursus ("аю") сөзінен туындаған болуы мүмкін. Егер оның тарихи прототипі болған болса, ол франк халқынан шыққан және Хельгидің бірінен шабуылда тұтқынға алынған болуы мүмкін. Ғалымдар Ерса туралы әңгімелердегі хронологиялық қайшылықтарды, тарихи негіздің болуы мүмкіндігін зерттеулерде атап көрсеткен. Аðils үйленуге жетілген кезде, Ерсаның жасы зейінге толып, олар саяси мақсатта үйленген болуы мүмкін. Бір теория бойынша, ол Хельгидің қарындасы болған, ал Аðils-ке үйленбес бұрын оның інісі Алидің әйелі болған. Осылайша Беовульф поэмасының (1-жол, 62-тарбақ) мәні түсіндіріледі.

Хрольф Кракидің аңызы

Хрольф Кракидің сағасында Хельги (яғни Халга) сакстармен соғысушы королева Олуфты құттықтағысы келді. Алайда, ол қызығушылық танытпады және Хельгидің басын шауып, ұйықтап жатқанда оны қайыңмен жауып, оны кемесіне қайтарып жіберді. Кейіннен Хельги оралып, патшайымды бір сәтке ұрлап, жүкті етіп қояды. Патшалықта қайта оралған соң, патшайым өзінің иті Ерса деп атаған қызын дүниеге әкелді. Ерса 12 жасқа дейін қойшы болып өмір сүруге жіберілді, содан кейін ол әкесі Хелгимен кездесті, ол оған ғашық болды, бірақ оның қызы екенін білмеді. Олуф ата-анасы туралы ештеңе айтпады және Хельгидің өз қызымен некелесуін оның кек алуы деп қарады. Хельги мен Ерсаның ұлы Хрольф Крак (Хродульф) болды. Хельги мен Ерсаның бақытты өмір сүріп жатқанын естіген патшайым Олуф қызының шындықты білгенін айту үшін Данияға сапар шегеді. Ерса шоққа ұшырап, Хельги олардың қарым-қатынасын бұрынғыдай қалдыруды қаласа да, Ерса оны жалғыз қалдырып, жалғыз өмір сүруді талап етті. Кейіннен оны швед патшасы Адилс (Эадгильс) өзінің патшайымы етіп алды, бұл Хельгиді одан да бақытсыз етті. Ерсаны жоғалтып, Хельги оны алу үшін Упсалаға барды, бірақ оны Aðils шайқаста өлтірді. Ерса өзінің ең жақын адамын күйеуі өлтіргеніне ренжіді және Aðils-ке егер ол көмектесе алса, оның барлық еркектерін өлтіретінін уәде етті. Ол патшаның жанында болғанынан да бақытты емес еді, онымен татуласуға да қызығушылық танытпады. Кейіннен, жас швед жауынгері Свипдаг өзінің шеберлігін сынауға келгенде, ол оның ақырында өлтірілген Berserkers-пен шайқастарында үлкен қолдау көрсетті. Свипдаг Едил патшаның қасында қалмауды шешті, оның орнына Данияның патшасы ретінде Хельгияның орнын басқан Ерсаның ұлы Хрольфрмен қызметтесті. Біраз уақыттан кейін, Aðils Хрольфке шайқаста Хельгиден алған алтынды ғана емес, сонымен қатар король Алимен (яғни Беоулфтың Онеласымен) шайқаста көмек көрсеткені үшін алым-салық төлеуге міндетті болған кезде, Хрольф Упсалаға келіп, оның алым-салығын жинады. Анильс әр түрлі айла-шарғылар арқылы Хрольфрді тоқтатуға тырысты, бірақ күш жинауға кетуі керек болды. Швед патшасы кеткен кезде, Ерса ұлына тиесілі алтыннан көп берді. Содан кейін ол Хрольф пен оның адамдарына швед патшасының он екі ең жақсы жылқысын (Адгилс өзінің жақсы өсірілген жылқыларымен әйгілі болды) және оларға қажетті барлық қару-жарақ пен азық-түлік берді. Хрольф анасымен қоштасып, Фырисвеллир өзенінен өтті. Олар Айнды және оның жауынгерлерін қуып келе жатқанын көргенде, алтынды артына жайып тастады. Анильс өзінің қымбат Свиагрисін жерге құлап жатқанын көріп, оны найзасымен жинап алуға еңкейді, содан кейін Хрольф оның арқасын семсерімен кесіп, Швецияның ең күшті адамының арқасын бүкті деп ұлылықпен айқайлады. Кейіннен Хрольфрді қайын інісі Хёрвард (яғни Беовульфтің құлақтарының сақшысы) сатқындықпен өлтіреді. Ерса Вогог бастаған үлкен швед әскерін жіберіп, кек алды. Скульд өлімге қиналып, Хрольфрдің қыздары Данияның билігін қолға алды. Бұл жазба Gesta Danorum-ға ұқсас, бірақ одан да күрделі. Бір ерекшелігі - Ерса енді даниялық емес, саксондық, ал оның ұлы Хродульф алтынмен Еадгилден қашқанда, Ерса Швецияда қалды.

Скьёлдюнга сағасы

Скьёлдунга сагасында Хельго (Халга) ағасы Роас (Хродгар)пен бірге Данияның патшасы болған. Хельго саксон патшайымы Олаваны зорлап, одан Ерса есімді қызы дүниеге келді. Кейіннен қыз Швеция патшасы Адиллға (Эадгильс) үйленді. Ерса мен Адильдің қызы Скулда болды. Бір кезде Хельго Швецияға шабуыл жасап, Ерсаны тұтқынға алды. Ол өзінің қызы Ерсаны зорлап, Данияға алып келді, онда ол Рольфо (Хродульф) атты ұлды туды. Бірнеше жыл өткен соң Ерсаның анасы, королева Олава, оны аралап, Хельгоның өзінің әкесі екенін айтты. Үрейленген Ерса ұлын тастап, Адиллиске қайта оралды. Рольфо сегіз жасқа келгенде Хельго қайтыс болды, ал Рольфо оның мұрагері болып, ағасы Роаспен бірге елді биледі. Көп ұзамай Роасты өзінің туған інілері Ререк және Фродо (Фрода) өлтірді, содан кейін Рольфо Данияның жалғыз патшасы атанды. Швецияда Ерса мен Адиль өздерінің Скульдасын Оланд патшасы Хиорвардусқа (Хиорвардус және Хевардус деп те аталады, ол «Беовульф» дастанындағы Хеоровардқа сәйкес келеді) үйлендірді. Рольфоның жарты ағасы осы неке туралы ақылдаспағандықтан, ашуланып, Оландқа шабуыл жасап, Хиорвардты және оның мемлекетін Данияға салық төлеуге мәжбүр етті. Адиль Норвегия патшасы Але (Онела)ға қарсы Рольфодан көмек сұрады. Рольфо өзінің берсерктерін жіберді, бірақ соғыс жеңілгеннен кейін Адиль төлеуден бас тартты. Рольфо Упсалаға келді және бірнеше оқиғадан кейін анасы Ерсаның көмегімен Адильдің алтынын алып қашып, оны Фирисвеллирде "себіп" тастады. Бұл оқиға Хрольф Краки сагасынан өзгешелік танытады, онда Ерса алдымен Эадгилске үйленген, кейін Халга оны тұтқынға алып, зорлап, Хродульфқа жүкті еткен. Хрольф Краки сагасында ол алғаш Хродульфпен бірге болған Халгаға тұтқынға түскен. Оның Халга әкесі екенін білген соң, ол Саксонияға қайтып оралған. Хрольф Краки сагасында Хельги оны Эйдгилден құтқаруға тырысқанда қайтыс болса, ал Скьёлдунга сагасы оның Эйдгилмен некесін бақытты деп көрсетеді, ал Халга басқа соғыс жорығында қаза тапқан.

Инглинга сагасы

Скьёлдунга сағасы бойынша, ол Роның бір шаруасының қызы Торемен бірге болды. Осыдан Ерсе дүниеге келді. Кейін ол Ерсемен кездесіп, оның өзінің қызы екенін білмей, Ролф Крагеден жүкті қылды. Соңында ол Ерсенің өзінің қызы екенін біліп, шығысқа кетіп, өз-өзін өлтірді. Ро – Хеоротта Беовульфты қарсы алған Хродгардың өзі. Оның серігі Хельге – Хродгардың бауыры Халга, ал Рольф Краге – Хродгардың сіңілі баласы Хродгульфтың өзі. Бірақ, "Беовульф" да олардың қалайша туысқан екендігі түсіндірілмейді.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Gesta Danorum (2-кітап) Хельго Дания королі Роның ағасы болғанын, бірақ Ро Дания жерлерінің патшасы болса, Хельго теңізге мұрагерлік еткенін айтады. Бір күні теңізде саяхаттап жүргенде Тюроға жетіп, жас қыз Тораны тауып, зорлап, оны Урсемен жүкті қылды. Көп жылдар өткен соң Хельго Тюроға оралғанда, Тора жоғалтқан тәуелсіздігінің кектерін алу үшін, өз қызымен білмей зорлаған Хельгоға Урсені жіберді. Осыдан Ролуо Краки дүниеге келді. Швецияның шапқыны кезінде Ро Швеция патшасы Хотбродттың қолынан қаза тапты. Хельго ағасының өлімінен кек алып, шведтерден сыйлық алды. Бірақ, ол Урсемен болған туысқандық қатынасының ұятынан өзін-өзі өлтіруді жөн көрді, ал олардың ұлы Ролуо Краки оның орнына отырды. Швецияның жаңа патшасы Атисл, Дания патшасының анасына үйленсе, дандарға төленетін сыйлық азаяды деп ойлап, Урсені патшайымы етіп алды. Бірақ, кейін Урсе швед патшасының ашкөздігіне ашуланып, одан қашып, сонымен бірге оны байлығынан айыру үшін хитролық ойлады. Ол Атислды Ролуоға қарсы бүлік көтеруге итермеледі, Ролуоны шақырып, оған көптеген сыйлықтар уәде етті. Той үш күнге созылғаннан кейін, Урсе мен Ролуо Упсаладан таңертең ерте, швед патшасының барлық қазынасын салған арбалармен қашып кетті. Жүгін жеңілдету және қуып жететін жауынгерлерді тоқтату үшін олар жолдарына алтын септі, бірақ ол алтын жалатылған мыс болған деген де әңгіме бар. Қашып бара жатқандарды қуып жеткен Атисл жерде қымбат жүзік жатқанын көргенде, оны алу үшін еңкейді. Ролуо Швеция патшасының еңкейгенін көріп, анасымен бірге кемелерге отырып қашып кетті. Бұл оқиға Chronicon Lethrense және Annales Lundenses-тегі оқиғадан толыққандырақ. Хельго – Хельге/Халгамен бір адам. Оның ағасы, Дания королі Ро – Хродгар, Ролуо – Хродулф/Рольф Краге, ал швед королі Атисл – Беоулфтың швед королі Эадгильспен бірдей. Ерсе осы жерде Урсе деп аталады, ал оның ұлының швед патшасынан барлық қазынасымен қашып кетуі туралы оқиға басқа да жазбаларда кездеседі. Барлық даниялық дереккөздер, Chronicon Lethrense, Annales Lundenses және Gesta Danorum Хальганың Ерсаны қайдан тапқаны туралы әртүрлі пікір білдіреді, бірақ оны даниялық деп есептейді. Ал исландтық дереккөздер оны даниялық емес, саксондық деп көрсетеді.

Фильмде

2007 жылы "Беовульф" анимациялық нұсқасында Лесли Хартер Земекис (Роберт Земекистің әйелі) Yrsa есімді кейіпкерге дауыс береді. Фильмдегі оның жалғыз рөлі – Гейттер жауынгері Хонссионың махаббатына ие болу.