Эфиопиядағы жоғалып бара жатқан Онгота тілінің тарихы мен сыры
Ongota language
Онгота тілі – Эфиопияның жоғалып бара жатқан тілі. Тарихы, шығу тегі, Маале және Арборе тайпаларымен қарым-қатынасы туралы ақпарат. Этнографиялық зерттеу.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эфиопияның өліп бара жатқан жіктелмеген тілі
Moribund unclassified language of Ethiopia
Халық тарихы
Оңготалардың ауызша тарихында олар Дикинте, Маале және Арборе халықтарының арасындағы бірнеше түрлі топтардан тарағандығы айтылады. Маале жерінде болғанда, бүгінде олардың солтүстігінде орналасқан бұл аймақта, рулардың жиынтығы Маале малын аулау салдарынан оңтүстікке қуылды. Олар Вейто өзенінің жағалауымен Арбореге дейін келді, бірақ Арборе халқы оларды кері, солтүстікке қайтарды және олар қазіргі қонысқа орналасты. Бұл Маале халқының айтуынша, Оңготалар бастапқыда Маале халқының бір бөлігі болған және көшіп кеткен соң қайта оралмаған деген пікірден өзгеше.
Oral history of the Ongota tells that they originated from a number of different populations from Dikinte, Maale and Arbore among others. During a stay in Maale territory, which today lies at their north, the collection of clans were chased south due to their hunting of Maale livestock. They followed the banks of the Weito River until they reached the Arbore, where they were turned away back north and settled where they are today. This account differs from that of the Maale, who claim that the Ongota were originally a part of the Maale who migrated and did not return.
Жіктеу
Онгота тілінде афроазиялық және нило-сахаралық тілдердің ерекшеліктері бар, бұл оның жіктелуін қиындатады, және лингвистер мен антропологтар әзірге оның тілдік тамырларын анық анықтай алмады. Сава және Тоско (2007) Онгота тілінің морфологиясы Цамакко тіліне тән екенін және лексиканың шамамен 50% Цамакко түбірлерімен байланысты болатынын мәлімдейді. Олар сондай-ақ Аддис-Абеба университетінің профессоры Аклилу Йилма Онгота тілін пиджиндік креол деп санайтынын хабарлайды. Олардың сөзіне қарағанда, бұл "қорытындыны жергілікті аңыз бекітеді, онда Онгота көп ұлтты халықтардың қосылуынан пайда болғандығы айтылады". Одан әрі, Лионель Бендер Онгота тілін кушит тілі деп санайды, Вацлав Блажек (1991, 2001 және т.б.) Нило-Сахара тілі, ал кушитші Мартен Маус оны тілдік оқшаулау ретінде қарастырады. Сава және Тоско (2003, 2007) өздері оның шығыс кушит тілі екенін, ал нило-сахаралық субстраты бар екенін, яғни онгота тілділері бұрынғы нило-сахаралық тілден шығыс кушит тіліне ауысқан, және оның іздері әлі де сақталған деп есептейді. Флеминг (2006) оны афроазиялық тілдердің жекеленген тармағы деп санайды. Бонни Сэндс (2009) Сава мен Тосконың ұсынысын ең сенімді деп есептейді. Сава және Тоско (2015) оны жіктемеген, мүмкін оқшауланған, бірақ суперстраттың ықпалынан соншалықты әсер еткен, тілдің бастапқы жақындығы жоғалып кеткен болуы мүмкін дейді. Диммендаал (2011; 2020) Онгота тілін көрші тілдердің күшті ықпалына ұшыраған тілдік оқшаулау деп қарастырады, бұл пікірді Гюльдеманн (2018) да қолдайды.
Ongota has features of both Afroasiatic and Nilo Saharan languages that confuse its classification, and linguists and anthropologists have been unable to clearly trace its linguistic roots so far. Savà and Tosco (2007) claim that Ongota's morphology is Ts'amakko and that ~50% of the lexicon can be connected to Ts'amakko roots. They also report that Aklilu Yilma of Addis Ababa University considers Ongota to be a pidginised creole. They state that this "conclusion is strengthened by a local legend stating that Ongota originated from a multiethnic melting pot." They further report that Lionel Bender considers Ongota to be Cushitic, Václav Blažek (1991, 2001, and forth.) Nilo Saharan, and Cushiticist Maarten Mous mentions it as a language isolate. Savà and Tosco (2003, 2007), themselves, believe it to be an East Cushitic language with a Nilo Saharan substratum—that is, that Ongota speakers shifted to East Cushitic from an earlier Nilo Saharan language, traces of which still remain. Fleming (2006) considers it to be an independent branch of Afroasiatic. Bonny Sands (2009) believes Savà and Tosco's proposal to be the most convincing proposal. Sava & Tosco (2015) leave it unclassified, possibly an isolate but possibly so affected by superstrate influence that the original affiliation of the language has been obscured. Dimmendaal (2011; 2020) considers Ongota a linguistic isolate that underwent heavy influence from neighboring languages, a position that is also shared by Güldemann (2018).
Құлдырау
Оңгота тілінің құлдырауының басты себебі – басқа қауымдармен некелесу. 1990 жылдардың басындағы қысқа ғылыми сапарда бірнеше зерттеушілер көптеген онгота ерлері цамакко әйелдеріне үйленгенін анықтады. Олардың балалары тек ананың тілінде өсіп, әкесінің тілін білмейтін. (Микеш, П. және т.б., 1992–1993) Бұл тенденция соңғы жылдарға дейін жалғасып келеді.
The main mechanism behind the decline of Ongota is marriage with other communities. In a brief expedition in the early 1990s, a number of researchers made the observation that many Ongota men married Tsamakko women. The child would grow up speaking only the mother's language, but not the father's. (Mikesh, P. et al., 1992–1993) This trend has continued through the recent years.