Кіріспе

Панкреастық полипептидтік жасушалар (PP жасушалары), бұрын гамма жасушалары (γ жасушалары) немесе F жасушалары деп аталған, панкреастың панкреастық аралдарында (Лангерхан аралдары) орналасқан жасушалар. Олардың басты қызметі – панкреастық полипептидтің (ПП) синтезіне және бөлінуіне көмектесу, осылайша олар аталған. ПП жасушалары орналасқан панкреастық аралдарды 1869 жылы неміс патологиялық анатомы және ғалымы Пол Лангерханс ашқан. ПП жасушалары панкреасты құруға қатысады, бірақ бұрын айтылған басқа жасушаларға қарағанда олардың үлесі ең аз. Бұл көрсеткіш зерттелетін жануарларға байланысты өзгерсе де, адамдарда ПП жасушалары панкреастық арал жасушаларының 2% - дан кемін құрайды.

Құрылымы мен рөлі

Қарынша безі сүтқоректілер ағзасында көптеген қызметтер атқарады. Ол ас қорыту және эндокриндік жүйелерде қатысады, сондықтан маңызды ағза және без болып табылады. PP жасушалары қарынша безі аралдарында орналасады және қарынша безі жасушаларының сирек кездесетін түрлерінің бірі. Олар көбінесе қарынша безінің он екі елі бөлігінің орталық жағында жиі орналасады. PP жасушалары мен олардың ядросының ішінде жасушалық функцияларды атқаруға қажетті әртүрлі ақуыздарды жасауға мүмкіндік беретін жасушалық ДНК бар. PP жасушалары PPY генінің транскрипциясы және трансляциясы арқылы қарынша безі полипептидін өндіре алады. Өндірілгеннен кейін, қарынша безі полипептиді 36 аминқышқылынан тұратын пептид болып табылады, ол қарынша безінің немесе ағзаның әртүрлі аймақтарына жіберіледі. Қарынша безі полипептиді жасушалары жоғары белокты тамақтанғаннан кейін, ашаралық жағдайда, дене белсенділігі кезінде және жедел гипогликемияда ең белсенді болады және көбірек қарынша безі полипептидін бөліп шығарады. Осы жасушалар асқазан-ішек гормоны – соматостатин және глюкозаның болуымен тежеледі. Әртүрлі микроскопиялық әдістер арқылы PP жасушаларының құрылымдық ерекшеліктері жақсырақ түсінілді. Бұл олардың мөлшері, жасушалық мембраналарының түрі, олармен байланысты белоктар және тіпті олардың пішінін қамтиды. PP жасушалары сопақ жасушалар болып табылады. Бұл ерекшеліктердің бірін инсулин секрециялық гранулаларында, яғни жасуша ішінде инсулинді сақтайтын түйіршіктерде де байқауға болады. PP жасушаларында инсулин гранулаларының мөлшері кішкентай, шар тәрізді және альфа жасушаларындағыдай. Бұл адам PP жасушаларында байқалады, бірақ әртүрлі жануарларда, мысалы, кеміргіштерде адамдарға қарағанда гранулалардың мөлшері әртүрлі болады. Мысықтар мен иттерде PP жасушаларында ірі гранулалар бар. Алтыбақтарда PP жасушаларында адамдардағыдай аз гранулалар болады. Иттерде кейбір PP жасушалары асқазанның антриумының қабырғасында орналасқан.

Клиникалық маңызы

Панкреастың полипептидтік жасушалары – панкреастағы ең аз зерттелген жасушалардың бірі. Бұған бірнеше себеп бар, бірақ ең бастысы – панкреатикалық аралдардағы басқа жасушалармен салыстырғанда олардың шамалы саны. Осы жасушаларды жақсы түсінбеудің тағы бір себебі – оларды зерттеу және талдау қиындығы. Әртүрлі ұйымдар мен зертханалар жүргізген зерттеулер 1- және 2-типті диабетте PP жасушаларының санын анықтау кезінде қайшылықты нәтижелерге әкелді, себебі панкреас зақымданғанда осы жасушалар көбейеді. PP жасушалары панкреаста орналасқандықтан және ас қорыту және эндокриндік жүйелерге қызмет ететіндіктен, клиникалық жағдайда олардың атқаратын рөлі зор және оны талдау маңызды. Панкреастың полипептидтік жасушалары мен олар бөліп шығаратын заттарға қатысты көптеген зерттеулер диабетті жақсырақ түсінуге және емдеуге бағытталған, олар егеуқырларда (тышқандарда) кеңінен зерттелді. Сондай-ақ, PP жасушалары мен олардың бөліп шығаратын заттары түрлі жағдайларға байланысты панкреасы жоқ адамдарда инсулин деңгейін реттеуге және гомеостазды сақтауға қалай көмектесе алатынын зерттеулер жүргізілуде. PP жасушаларына қатысты басқа зерттеулер осы жасушалар ағзалардың аштық сезіміне әсер ететінін көрсетті. Панкреатикалық аралдар мен PP жасушаларын қамтитын клиникалық зерттеулердің тағы бір саласы – жасушалық байланыс. Қазіргі уақытта осы панкреатикалық аймақтағы әртүрлі жасушалар арасындағы байланысты жақсарту үшін, осы жасушалардың жасушалық функцияларын және олар орналасқан аймақтарды терең зерттеу арқылы емдік стратегиялар зерттелуде. Қазіргі зерттеулер негізінен диабетке және оның сүтқоректілерге тигізетін зиянды әсерлерін болдырмауға бағытталған. Ағымдағы зерттеулер көбінесе дің жасушаларын қолдану мүмкіндігіне немесе осы жағдайды шектеу үшін жаңа дәрі-дәрмектерді әзірлеуге бағытталған.