Кіріспе
Солтүстік-шығыс Үндістан мемлекеттерінің тобы – Үндістанның Солтүстік-шығыс аймағын (NER) құрайды.
the North Eastern Region (NER) of India
Бұл аймақ Үндістанның Ауыл шаруашылығы зерттеулер кеңесі күріш тұқымдық плазмасының орталығы деп танылған. Үндістанның Өсімдік генетикалық ресурстарының ұлттық бюросы (NBPGR) аймақтың дақылдық өсімдіктердің жабайы туыстарына бай екенін атап көрсетті. Бұл цитрус жемістерінің тегі. Сиккимде жүгерінің екі алғашқы сорты – Сикким Примитив 1 және 2 тіркелген (Дхаван, 1964). Жергілікті тайпалар арасында джум шаруашылығы – дәстүрлі егіс жүйесі орманды жоғалтудың себебі ретінде жиі айтылса да, бұл жергілікті тайпалар жүзеге асыратын негізгі экономикалық қызмет 35 түрлі дақылды өсіруге мүмкіндік берді. Аймақ дәрілік өсімдіктерге және көптеген сирек және жойылу қаупі төніп тұрған таксондарға бай. Жоғары эндемизм – жоғары сатыдағы өсімдіктерде, омыртқалы жануарларда және құстардың түрлердегі әртүрлілігі оны биоәртүрліліктің ошағы деп тануға негіз болды. Аймақтың биоәртүрлілігінің маңыздылығын көрсететін келесі деректер:
Аймақта 51 орман түрі кездеседі, олар негізінен алты негізгі түрге бөлінеді: тропикалық ылғалды жапырақты орман, тропикалық жартылай мәңгі жасыл орман, тропикалық ылғалды мәңгі жасыл орман, субтропикалық орман, қоңыржай орман және альпілік орман. Үндістанның тоғыз маңызды өсімдік типінің алтауы Солтүстік-шығыс аймағында кездеседі. Бұл орманды мекендейтін 15 000 гүлді өсімдік түрінің 8 000-і. Гүлдік түрлердің байлығы бойынша ең жоғары әртүрлілік Солтүстік-шығыс штаттарының ішінде Аруначал Прадеш (5000 түр) және Сикким (4500 түр) штаттарында тіркелген. Үндістанның Ботаникалық зерттеу институты жариялаған «Үндістанның Қызыл кітабына» сәйкес, елдегі гүлді өсімдіктердің 10 пайызы жойылу қаупі төніп тұр. 1500 жойылу қаупі төніп тұрған гүлдік түрдің 800-і Солтүстік-шығыс Үндістаннан тіркелген. Солтүстік-шығыс штаттарының көпшілігінің аумағының 60 пайыздан астамы орманмен жабылған, бұл эрозиядан қорғау үшін елдегі таулы штаттар үшін қажетті ең төменгі көрсеткіш. Солтүстік-шығыс Үндістан – Индо-Бирма биоартүрлілік ошағының бір бөлігі. Бұл ошақ әлемдегі екінші ірі ошақ болып табылады, одан тек Жерорта теңізі басым, және 25 анықталған ошақтың арасындағы аумағының бірі.
51 forest types are found in the region, broadly classified into six major types – tropical moist deciduous forests, tropical semi evergreen forests, tropical wet evergreen forests, subtropical forests, temperate forests, and alpine forests. Out of the nine important vegetation types of India, six are found in the North Eastern Region. These forests harbour 8,000 out of 15,000 species of flowering plants. In floral species richness, the highest diversity is reported from the states of Arunachal Pradesh (5000 species) and Sikkim (4500 species) amongst the North Eastern states. According to the Indian Red Data Book, published by the Botanical Survey of India, 10 per cent of the flowering plants in the country are endangered. Of the 1500 endangered floral species, 800 are reported from Northeast India. Most of the North Eastern states have more than 60% of their area under forest cover, a minimum suggested coverage for the hill states in the country in order to protect from erosion. Northeast India is a part of Indo Burma hotspot. This hotspot is the second largest in the world, next only to the Mediterranean Basin, with an area among the 25 identified.
Мемлекеттік рәміздер
Аруначал-Прадеш Ассам Манипур Мегхалая Жанұар Митун (Bos frontalis) Индия мүйізтұмсығы (Rhinoceros unicornis) Сангай (Rucervus eldii eldii) Бұлтты барыс (Neofelis nebulosa) Құс Қарғақұс (Buceros bicornis) Ақ қанатты үйрек (Asarcornis scutulata) Хьюм әйелінің фазан (Syrmaticus humiae) Тау майнасы (Gracula religiosa) Гүл Тикумақ орхидеясы (Rhynchostylis retusa) Тикумақ орхидеясы (Rhynchostylis retusa) Сирой лилиясы (Lilium mackliniae) Ханымның пантоф орхидеясы (Paphiopedilum insigne) Ағаш Холлонг (Dipterocarpus macrocarpus) Холлонг (Dipterocarpus macrocarpus) Унингтхоу (Phoebe hainesiana) Гамхар (Gmelina arborea) Мизорам Нагаленд Сикким Трипура Жанұар Гималай серуы (Capricornis thar) Митун (Bos frontalis) Қызыл панда (Ailurus fulgens) Фэйрдің жапырақ маймылы (Trachypithecus phayrei) Құс Хьюм әйелінің фазан (Syrmaticus humiae) Блиттің трагопаны (Tragopan blythii) Қанды фазан (Ithaginis cruentus) Жасыл императорлық көгершін (Ducula aenea) Гүл Қызыл Ванда (Renanthera imschootiana) Ағаш рододендрон (Rhododendron arboreum) Тәжімді дендробиум (Dendrobium nobile) Индиялық раушан каштаны (Mesua ferrea) Ағаш Индиялық раушан каштаны (Mesua ferrea) Қарағай (Alnus nepalensis) Рододендрон (Rhododendron niveum) Агар ағашы (Aquilaria agallocha)
Демография
Солтүстік-шығыс Үндістанның жалпы халқы 46 миллион адамды құрайды, оның 68 пайызы Ассам штатында тұрады. Ассамның халық тығыздығы 397 адам/км² құрайды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (382 адам/км²) жоғары. Аруначал Прадеш және Ассам штаттарын қоспағанда, Солтүстік-шығыс аймақтағы штаттардың сауаттылық деңгейі ұлттық орташа көрсеткіштен (74 пайыз) жоғары. 2011 жылғы халық санауы бойынша, Мегалая штаты аймақтағы барлық штаттардың арасында ең жоғары халық өсімін – 27,8 пайызды көрсетті, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (17,64 пайыз) жоғары. Ал Нагаленд штаты елдегі ең төменгі көрсеткішті тіркеді, ол теріс 0,5 пайызды құрады.
Мемлекеттік Халық саны Ерлер Әйелдер Жыныстық қатынас Сауаттылық (%) Ауылдық халық Қалалық халық Ауданы (км²) Тығыздығы (/км²)
Аруначал Прадеш 1,383,727 713,912 669,815 938 65.38 870,087 227,881 83,743 17
Ассам 31,205,576 15,939,443 15,266,133 958 72.19 23,216,288 3,439,240 78,438 397
Манипур 2,570,390 1,290,171 1,280,219 992 79.21 1,590,820 575,968 22,327 122
Мегалая 2,966,889 1,491,832 1,475,057 989 74.43 1,864,711 454,111 22,429 132
Мизорам 1,097,206 555,339 541,867 976 91.33 447,567 441,006 21,081 52
Нагаленд 1,978,502 1,024,649 953,853 931 79.55 1,647,249 342,787 16,579 119
Сикким 610,577 323,070 287,507 890 81.42 480,981 59,870 7,096 86
Трипура 3,673,917 2,087,059 2,086,858 960 91.58 2,639,134 1,534,783 10,486 350
Тілдер
Солтүстік-шығыс Үндістан Ұлттық Үндістан аясында жеке тілдік аймақты құрайды, онда 220-ға жуық тіл бар, олар бірнеше тілдік отбасыларға (Индоевропалық, Қытай-Тибеттік, Кра-Дай, Австроазиялық, сондай-ақ кейбір креол тілдері) жатады. Бұл тілдер Үнді субконтинентінің көптеген басқа аймақтарынан ерекшелендіретін бірқатар ерекшеліктерге ие (мысалы, тіс дыбыстарының орнына альвеолалық дыбыстардың болуы). Ассам тілі – Индо-Арий тілі, ол негізінен Брахмапутра аңғарында қолданылады және көптеген тілдік қауымдастықтар үшін лингва франка ретінде дамыды. Нагаландта (нагамез) және Аруначалда (нефамез) ассам тіліне негізделген пиджин/креол тілдері пайда болған, бірақ нефамезтің орнына соңғы уақыттарда хинди тілі қолданылуда. Бенгал тілі – Оңтүстік Ассамның Барак аңғарында және Трипурада сөйлейтін тағы бір Индо-Арий тілі, бұл екі аймақта да басым және ресми тіл болып табылады. Австроазиялық тілдер отбасы Мегалайяның хаси, джайнтия және вар тілдерімен ұсырылған. Тай-Кадай тілдерінің (ахом, тай факе, хамти және т.б.) шағын тобы да қолданылады. Қытай-Тибеттік тілдер бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленетін көптеген тілдермен ұсырылған, мысалы: боро, рабха, карби, мисинг, тива, деори, хмар (биате, чорей, халам, хрангхаул, каипенг, молсом, ранглон, сайхрим, сакачеп, тангачеп, тхиек қоса алғанда), земе нага, ренгма нага және куки (таду тілі) (Ассам); гаро, рабха, хмар (биате, сакачеп қоса алғанда) (Мегалайя); ао, ангами, сема, лота, коньяк, чесанг, чан, хиамниунген, фом, поури, ренгма, сангтам, тихир, йимкхиунг, зелианг, куки (таду), және хмар (сакачеп/хельма қоса алғанда) және т.б. (Нагаланд); лусей (хуалнгоны қоса алғанда), хмар (чорей, дарлаунг, дарнгаун, каипенг, кхалринг, молсом, нгенте, сакачеп, зоте), лай (хаха, фалам, хуалсим, занниет, симді қоса алғанда), мара тілдері, ралте/галте, зоми/пайте, куки/тахдо және т.б. (Мизорам); хруссо, тане, нийши, ади, абор, нокте, апатани, мишми және т.б. (Аруначал). Кокборок – Трипураның тайпалық халқының арасында басым тіл және штаттың ресми тілдерінің бірі, сонымен қатар гаро, хмар (бонг, бонгчер, чорей, даб, дарлаунг, хмарчапанг, хрангхаул, ланкай, каипенг, колои, корбонг, молсом, ранглон, рупини, сайхмар, сакачеп, тхангачеп), лусей (рокумды қоса алғанда) және т.б. сөйленеді. Мейтей – Манипурдың ресми тілі, Имфаль аңғарында басым тіл, ал пумай, мао, марам, ронгмей (кабуи), танкхул, земе, лянгмей, инпуи, тангал нага және мизо тілдері (куки/тадо, лусей, зоми тілдері – пайте, симте, вайпхей, зу, мате, танкхал, тедим чин), гангте және хмар тілдері (биете, хрангхаул, тхиек, зоте қоса алғанда) штаттың жекелеген таулы аймақтарында кең таралған. Басқа Индо-Арий тілдерінің ішінде Чакма тілі Мизорамда, ал Хаджонг тілі Ассам мен Мегалайяда қолданылады. Непали тілі – Индо-Арий тілі, Сиккимде басым, сонымен қатар лимбу, бутия, лепча, рай, тамаң, шерпа және т.б. тілдері де қолданылады. Бенгал тілі 1836 жылдан 1873 жылға дейін Колониалды Ассамның ресми тілі болды.
Мемлекеттер атауларының этимологиясы
Мемлекет атауы Тектесі Сөзбе-сөз мағынасы Аруначал Прадеш Санскрит Таңғы күнмен нұрланған таулардың жері Ассам Түпнұсқа атау Ассам және Ахом есімдерінің екеуі де ахомдар қолданған Шан/Шям сөзінің өзгеруінен пайда болған. Манипур Санскрит 18 ғасырда қабылданған, қазыналы жер Мегалайя Санскрит Бұлттардың мекені, Шиба П. Чаттерджидің жасауы Мізорам Мізо тілі Мізо халқының жері; "Рам" сөзі жерді білдіреді Нагаленд Ағылшын тілі Нага халқының жері Сикким Лимбу тілі Жаңа үй – "Сухим" сөзінен туындаған, онда "Су" – жаңа, ал "Хим" – үй деген мағынаны білдіреді Трипура Кокборок Түпнұсқа атаулардың санскрит нұсқасы: Типра, Туипура, Твипра және т.б. Сөзбе-сөз мағынасы – Суға жақын жер. "TWIPRA" сөзінен шыққан, "Twi" – су, ал "Bupra" – жақын деген мағынаны білдіреді, себебі Трипура Бенгал шығанағына жақын орналасқан.
Этностық топтар
Солтүстік-шығыс Үндістанда 220-дан астам этностық топ және оған тең диалектілер бар, олардың ішінде бодо халқы ең ірі жергілікті этностық топты құрайды. Аруначал-Прадеш, Мегалая, Мизорам және Нагаланд сияқты бұл аймақтың таулы штаттарында негізінен тайпалық халықтар тұрады, тіпті тайпалық топтардың ішінде де әртүрлілік байқалады. Аймақтың халқы Тибет, Индо-Ганг Үндістаны, Гималай, қазіргі Бангладеш және Мьянмадан ежелгі және үздіксіз миграция ағындарының нәтижесінде қалыптасқан.
Асханалар
Мемлекеттік негізгі тағамдар Халық тағамдарыАруначал ПрадешКүріш, балық, ет, жапырақты көкөністерТхукпа, момо, апонг (күріш сырасы)АссамКүріш, балық, ет, жапырақты көкөнісАссам шайы, Пита (күріш нандары), Хар (сілті), Хар Матидайл, Оу тенга Маассор Джуль, Пура Маас, Алу Питика, Пани Тенга, Хароли, Хориса (бамбук түйіні), Кюкан Маассор Ксукоти, Поинта Бхат, Тупула Бхат, Сунга Сауль (бамбукте пісірілген күріш), Харрикат Диа Маас, Харрикат Диа Мангхо, Ханхор Мангхо Джуль (қаз пісіру), Лай Шах Гахори Мангхо (қызанақ және исіркек жапырақтары), Кумол Сауль Дой Жолпан, Тамул (паан) – паан, күріш сырасы (Джудима, Рохи, Хадж Пани, Апонг және т.б.)МанипурКүріш, балық, жергілікті көкөністерЕромба, у морок, синжу, нгари (ферменттелген балық), кангшойМегхалаяКүріш, дәмделі ет, балықХаси тағамдары – Тунгтап, Дохжем, Тунгрумбай, Жадох, ки кпу, Гаро тағамдары – каппа, бренга, со•тепа, ва•тепа, пура, миниль, на•кам (кептірілген балық), бамбук түйініМизорамКүріш, балық, етБай, беканг (ферменттелген соя бұршағы), са ум (ферменттелген шошқа еті), савчхиарНагалендКүріш, ет, қайнатылған немесе буға пісірілген көкөністерФерменттелген бамбук түйіні, ысталған шошқа және сиыр еті, аксоне, галхо, бхут жолокияСиккимКүріш, ет, сүт өнімдеріТхукпа, момо, ша Фалей, гундрук, синки, сель ротиТрипураКүріш, ет, көкөністерМайдул (күріш допшасы), Аванг бангви, Аванг сокранг, Чакхуи, Гудок, Мосоденг, Авандру, Мухуи, Ханджак, Йикджак, Вахан Мосоденг, Муия (бамбук түйіні), Берма Бвтви (ферменттелген балық)
Фестивальдар
Солтүстік-шығыстағы жергілікті мерекелерге Ванчо халқының Оджале фестивалі, Шердукпен халқының Чекар фестивалі, Ниши халқының Лонгте Юлло фестивалі, Ади халқының Солунг фестивалі, Монпа халқының Лосар фестивалі, Иду Мишми халқының Рех фестивалі және Апатани халқының Дри фестивалі кіреді. Трипура штатының Мамита Трипурабда (Тринг фестивалі), Буису, Ханграй, Ходжагири, Харчи және Гария фестивальдері де бар. Манипур штатында Нингол Чакуба және Манипур қайық жарысы фестивалі немесе Хейкру Хидонгба, сондай-ақ Лимбу халқының Часок Тангнам фестивалі танымал.
Үкімет
Солтүстік-шығыс штаттары, Үндістан халқының 3,8%-ын құрайтын, Лок Сабхадағы 543 орынның 25-іне ие. Бұл орын санының 4,6%-ын құрайды. Штаттың бас министрі Губернаторы Жоғары сот төрағасы Аруначал Прадеш Пема Ханду Каивалья Тривикрам Парнайк Гувахати Жоғары соты (Итанагар филиалы) Сандип Мехта, төраға Ассам Химата Бисва Сарма Гулаб Чанд Катрия Гувахати Жоғары соты Сандип Мехта, төраға Манипур Нонгтобам Бирен Сингх Анусуя Уйке Манипур Жоғары соты Әділші Сиддхарт Мирдул Мегхалая Конрад Сангма Фагу Чаухан Мегхалая Жоғары соты Әділші Санджиб Банерджи Мизорам Лалдухома Камбхампати Хари Бабу Гувахати Жоғары соты (Айзаул филиалы) Сандип Мехта, төраға Нагаленд Нейпхиу Рио Ла Ганесан Гувахати Жоғары соты (Кохима филиалы) Сандип Мехта, төраға Сикким Прем Сингх Таманг Ганга Прасад Сикким Жоғары соты Әділші Сатиш К. Агнихотри Трипура Маник Саха Индрасена Редди Трипура Жоғары соты Әділші Т. А. Гаур.
20 ғасырдағы сепаратистік толқулар
1947 жылы Үндістанның тәуелсіздігі мен бөлінісі Солтүстік-Шығыс аймағын теңізге шығу мүмкіншілігі жоқ аймаққа айналдырды. Бұл бұрыннан танылған, бірақ толық зерттелмеген оқшаулануды күшейтті. Шығыс Пәкістан Үнді мұхитына қатынауды бақылап тұрды. Аймақтың таулы жер бедері жол және теміржол байланыстарын салуға кедергі келтірді. Бірнеше әскери ұйым Үндістан, Бутан және Мьянма үкіметтеріне қарсы күресу үшін одақ құрды және қазір аймақты "Батыс Оңтүстік-Шығыс Азия" (WESEA) деп атайды. Бұл сепаратистік топтардың ішінде Манипурдың Канглипак Коммунистік партиясы (ККП), Канглей Яуол Канна Луп (KYKL), Канглипақтың Халықтық революциялық партиясы (PREPAK), Канглипак Проның Халықтық революциялық партиясы (PREPAK Pro), Революциялық халық фронты (RPF) және Біріккен Ұлттық Азаттық майданы (UNLF), Мегалайяның Хиннивтреп Ұлттық Азаттық Кеңесі (HNLC), Ассам мен Солтүстік Бенгалиядағы Каматапур Азаттық Ұйымы (KLO), Бодоландтың Ұлттық Демократиялық Фронты, Ассамның ULFA және Трипураның Ұлттық Азаттық Фронты (NLFT) бар.
Экономика
Солтүстік-шығыс аймағын дамыту министрлігі (MDoNER) – Үндістан Үкіметінің аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуы бойынша шешім қабылдайтын органы. MDoNER қарамағындағы Солтүстік-Шығыс кеңесі Солтүстік-Шығыс Үндістанының аймақтық басқару органы қызметін атқарады. Солтүстік-шығыс даму қаржы корпорациясы (NEDFi) – солтүстік-шығыс аймағындағы микро, шағын, орта және ірі кәсіпорындарға көмек көрсететін акционерлік қоғам. MDoNER құрамындағы басқа ұйымдар: Солтүстік-шығыс аймақтық ауыл шаруашылығы өнімдерін сату корпорациясы (NERAMAC), Сикким кен өндіру корпорациясы (SMC) және Солтүстік-шығыс қолөнер және қолдан жасалған бұйымдарды дамыту корпорациясы (NEHHDC).
Ауыл шаруашылығы
Экономика аграрлық сипатта. Тұрақты егіншілік үшін жер аз. Тұрақты егіншілікпен қатар, кейбір жергілікті халықтар әлі де джум (егістік даласын өртеу) әдісімен шаруашылық жүргізеді. Қиын-қыстау жер бедері мен ішкі жағдайлар аймақта қарқынды индустрияландыруды қиындатты.
Газеттер мен журналдар
Солтүстік-шығыс Үндістанда ағылшын және аймақтық тілдерде бірнеше газет шығады. Ассамдағы ең көп таралымы бар ағылшын тіліндегі күнделікті газет – The Assam Tribune. Мегалайяда The Shillong Times газеті ең көп таралымымен ерекшеленеді. Нагаландта Nagaland Post газетінің оқырмандары ең көп. G Plus – Гувахатиден жарық көретін жалғыз ағылшын тіліндегі баспа және цифрлық апталық таблоид. Манипурде Imphal Free Press газеті жоғары құрметке ие. Аруначал-Прадеш штатында The Arunachal Times газеті ең көп таралымы бар газет болып табылады.
Теміржол
Солтүстік-шығыс Үндістандағы темір жол, Үндістан темір жолының Солтүстік-шығыс шекаралық аймағы ретінде белгіленген. Аймақтық желі жетілмеген. Манипур, Мегалайя, Мизорам және Сикким штаттары 2023 жылдың наурызына дейін көбінесе байланыссыз болып қалады, осы уақытқа дейін Манипур, Мизорам және Нагаленд штаттарының астаналары салынып жатқан темір жол жобалары аяқталғаннан кейін темір жолмен байланысуы күтілуде.
Шығыс саясатына назар аударыңыз
XXI ғасырда аймақтың саясаткерлері мен экономистері Солтүстік-Шығыс өңірінің экономикалық дамуына кедергі келтіретін басты мәселе – оның тиімсіз географиялық орналасуы екенін мойындады. Глобализация аумақтық шекараларды жоюды және шекарасыз әлемді күшейтеді, бұл көбінесе экономикалық интеграциямен байланысты. Қытай, Мьянма, Бутан, Бангладеш және Непалмен 98 пайыз шекарасы бар Солтүстік-Шығыс Үндістаны жаһандану дәуірінде дамуға жақсы мүмкіндіктерге ие болып көрінеді. Осының нәтижесінде зиялылар мен саясаткерлер арасында жаңа саясат қалыптасты: Солтүстік-Шығыс өңірінің дамудың жаңа бағыты – Үндістанның қалған бөлігімен саяси және Азия мен Океанияның қалған бөлігімен, әсіресе Солтүстік, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия, Микронезия және Полинезиямен экономикалық интеграция болуы керек, себебі Үндістанның қалған бөлігімен экономикалық интеграция саясаты үлкен нәтиже бермеді. Осы жаңа саясатты дамыту арқылы Үндістан Үкіметі өзінің «Шығысқа қарай» саясатын Солтүстік-Шығыс өңірін дамытуға бағыттады. Бұл саясат Сыртқы істер министрлігінің 2004 жылғы жылдық есебінде көрсетілген: «Үндістанның «Шығысқа қарай» саясатына Үздік басқарушы партиясы (ҰПА) үкіметі жаңа мағына берді. Үндістан енді Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығы (АСЕАН) елдерімен, сондай-ақ «БИМСТЕК» және «Үндістан-АСЕАН» саммиті диалогы аясында серіктестікке ұмтылып отыр, бұл экономикалық және қауіпсіздік мүдделерімен тығыз байланысты, әсіресе Үндістанның Шығыс және Солтүстік-Шығыс өңірі үшін».