Кіріспе
Гуджараттағы тұзды батпақ, Үндістан және Синд, Пәкістан; Катчтың үлкен бөлігі. Ұлы Катч батпағы (немесе Катчтың маусымдық тұзды батпағы) – Үндістанның Гуджарат штатының Катч ауданындағы Тар шөліндегі тұзды батпақ. Оның ауданы шамамен 7500 км² (2900 шаршы миль) және ол әлемдегі ең ірі тұзды шөлдердің бірі саналады. Бұл аймақта кұтчи халқы ежелден қоныс тепкен. Хинди сөзінің түбі санскрит/Веда сөзі ириṇa (इरिण) – Ригведа мен Махабхаратада кездеседі. Бұл Тар шөлінің бір бөлігі болып табылады.
The Great Rann of Kutch (or Rann of Kutch seasonal salt marsh) is a salt marsh in the Thar Desert in the Kutch District of Gujarat, India. It is about 7500 km2 (2900 sq miles) in area and is reputed to be one of the largest salt deserts in the world. This area has been inhabited by the Kutchi people. The Hindi word is derived from Sanskrit/Vedic word iriṇa (इरिण) attested in the Rigveda and Mahabharata. It is an extension of the Thar Desert.
Орналасуы және сипаттамасы
Кіші Кеткен Кеткен, оның оңтүстік шетіндегі Банни шалғынды жерлері, Кеткен ауданында орналасқан және Кеткен шығанағы мен Индус өзенінің сағасы арасындағы кеңістікті қамтиды. Сазға Сурендранагар ауданының Харагода ауылынан кіруге болады. Үлкен Кеткен раны Кіші Кеткен ранымен бірге Кеткен раны деп аталады. Үндістанның жазғы муссон кезінде тұзды саз және лайлы жазықтардан тұратын, тегіс жартылай шөл даласы, теңіз деңгейінен орташа есеппен 15 метр биіктікте, тұрақ суға толады. Ылғалды жылдары ылғалды жер батыста Кеткен шығанағынан шығыста Хамбат шығанағына дейін созылады. Бұл аймақ бұрын Арабия теңізінің кең жағалауы болған, бірақ геологиялық көтерілу теңізбен байланысты үзіп, үлкен көл пайда болды, ол әлі де Александр Македонскийдің кезінде кеме жүзуге жарамды болды. Қазіргі уақытта солтүстік Раджастханның жартылай шөл даласына құйылатын Гаггар өзені бұрын Кеткен ранына құйылған, бірақ өзеннің төменгі ағысы құрғап қалды, өйткені оның жоғары ағыстағы салалары мыңдаған жылдар бұрын Индус және Ганг өзендерімен тартылып алынды. 2000 жылы Үндістанның геологиялық зерттеулер институты Кеткен ранының солтүстік шекарасында дельтаның және оның салалы арналарының іздерін анықтады. Раджастханнан бастау алатын Луни өзені Кеткен ранының солтүстік-шығыс бұрышындағы жартылай шөлге құяды. Сазға құйылатын басқа да өзендер - шығыстан Рупен және солтүстік-шығыстан Батыс Банас өзені. Нара каналы немесе Пурана өзені, Индус өзенінің дельта арнасы, су тасқыны кезінде Кеткеннің Ұлы Ранында орналасқан Кори сағасына құйылады. Мұнда тікенді бұталы құмды аралдар бар, олар жабайы табиғат қорығын құрайды. Жабайы табиғат, соның ішінде үнді жабайы есегі, су тасқыны кезінде биік жерлердің аралдарында, «беттер» деп аталатын жерлерде баспана табады.
Климат
Бұл Үндістанның ең ыстық аймақтарының бірі – жаздағы температураның орташасы және ең жоғары көрсеткіші 49,5°C-қа жетеді. Қысқы температура күрт төмендеп, нөлден де төмен түсуі мүмкін.
Қауіп-қатерлер мен сақтау
Бұл батпақтың көп бөлігі қорғалатын аймақтарда орналасқанмен, оның жартастары ірі қара малдың жаюы, отын жинау және тұз өндіру сияқты әрекеттерге осал, бұл әрекеттердің барлығы да жануарлардың тыныштығын бұзатын көлік құралдарын пайдалануды қамтиды. Индияның Қутч аймағындағы Ранн аймағында бірнеше жабайы табиғат қорықтары мен қорғалған қорықтар бар. Бхуж қаласынан Көч/Качч ауданының экологиялық бай және жабайы табиғатты қорғауға арналған әртүрлі аймақтарына саяхаттауға болады, мысалы: Үнді жабайы есегі қорығы, Көч шөлдік жабайы табиғат қорығы, Нараян Саровар қорығы, Көч бустард қорығы, Банни шөптесін қорығы және Шари Дханд ылғалды жерлерді сақтау қорығы.
Үндістан-Пәкістан халықаралық шекарасы
Үндістанда Үлкен Ранн Кутчтің солтүстік шекарасы Үндістан мен Пәкістан арасындағы халықаралық шекараны құрайды, оны Үндістанның шекаралық қауіпсіздік күштері (BSF) қатаң түрде бақылайды және Үндістан армиясы әскерлерін осы қиын-қыстау жерге бейімдеу үшін жаттығулар өткізеді. Табиғи газға бай, тұзды, жарамсыз жазық аймақ Үндістан мен Пәкістан арасындағы шекаралық даулардың бірі болды, ол 1965 жылдың сәуірінде 1965 жылғы Үнді-Пәкістан соғысына себеп болды. Кейін сол жылы Ұлыбританияның премьер-министрі Харольд Уилсон тараптарды жауынгерлік әрекеттерді тоқтатуға және дауды шешу үшін арбитраждық сот құруға көндірді. 1968 жылы сот шешімімен Пәкістанға талап еткенінің 10% берілді, ал қалған 90% Үндістанға бұйрылды, бірақ Үндістан аймақтың 100% құқығын талап еткен. 1999 жылы «Атлантик» оқиғасы кезінде жағдай қайта шиеленісті. Сэр-Крик аймағында да даулы мәселелер сақталып тұр, 1969 жылдан бері екі ел арасында он екі раунд келіссөздер өтті, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізілген жоқ. Он екінші раунд 2012 жылдың маусым айында аяқталды.
Индус өзенінің су тасқыны
Индус өзені Кутч аймағына құйып, Кутчтың су жиналатын алабының бір бөлігін құраған. Индус өзенінің дельтасының тармағы/арнасы – Корей өзені 1819 жылғы жер сілкінісінен кейін бағытын өзгертіп, Кутчтың Ранн аймағын дельтасынан оқшаулаған. Пәкістан Индус дельтасы арқылы өтіп, теңізге жетпейтін, ауыл шаруашылығына жарамсыз тұзды және ластанған суды айналып өту үшін Сол жағалаудағы Су Ағызу Арнасы (LBOD) жобасын салған. 500 шақырымдық LBOD Пәкістанның Синд провинциясының солтүстік Готки ауданынан басталып, Синдтің Бадин ауданындағы Кутч Раннына қосылады. Кутч Ранны – Үндістан мен Пәкістанның ортақ су қоймасы. LBOD арқылы жіберілетін су Үндістанда су тасқынын күшейтеді және кең аумақта орналасқан тұз шаруашылықтарына су көзі болып табылатын су қоймаларының сапасын нашарлатады. LBOD суы даулы Сыр арнасы арқылы теңізге қосылуы жоспарланған, бірақ су тасқынынан туған сол жағалаудағы көптеген бұзуларға байланысты LBOD суы Үндістан аумағына еніп жатыр.
Чир Батти
Түнде Ранн аймағында, оған іргелес Банни шалғынды далаларында және маусымдық су толы жерлерде жергілікті тұрғындар Chir Batti (көшпенді шамдар) деп аталатын түсіндіріле алмайтын, ерекше билейтін жарық құбылысы пайда болады.
Туризм
Гуджарат үкіметі әр жылы желтоқсаннан ақпанға дейін 3 айға созылатын Ранн-Утсав фестивалін Дордо ауылының жанындағы 500 км² ақ тұзды шөлде өткізеді. Ранн-Утсавта кешкі сағат 5-те өтетін BSF түйе көрсетілімі, ыстық ауа шарларымен ұшу, түрлі бұйымдар, қолөнер, азық-түлік сататын көптеген дүкендер, сондай-ақ түйе арбасымен саяхат, парамотор, гольф-карттар, квадроциклдермен жүру, йога және медитация сияқты көңіл көтеру шаралары ұйымдастырылады. Фестиваль барысында Күч аймағының маңындағы тағы да бірнеше әдемі жерлерде 3-4 күндік іс-шаралар өтіп, туристерге жергілікті мәдениет пен тағамдарды таныстырады. Мысалы, Банни қорығының шөлейт далалары аймақтың халықтық сәулетін, өнерін және қолөнер бұйымдарын көрсетеді, ал әртүрлі жерлерде от жағылып, айдың күзінде халықтық билер мен музыка кештері ұйымдастырылады. Ранн-Утсав келушілерге тұзды шөлде толық айды көруге ғана емес, сонымен қатар жергілікті мәдениеттің, тағамның және қонақжайлылықтың дәмін татуға мүмкіндік береді. Туристерді жергілікті дәстүрлермен таныстыру үшін арнайы салынған жергілікті үйлер де пайдаланылады. Көптеген саяхат және туризм клубтары экспедициялар ұйымдастырады.
Қолөнер
Кейбір әйелдер мен жас қыздар Күчтік кестеленген маталардың түрлі-түрлерін сату арқылы күнкөріс табады. Кестелеу Рабари, Ахир, Синди, Банни, Мутва, Ари және Суф сияқты әр түрлі стильдерде жасалады, олардың кейбіреулерінде айна немесе мұнықтар кіргізілген. Сонымен қатар, роганмен жұмыс жасайды.
Танымал мәдениет
Д. П. Даттаның "Құтқарушы" фильмі Кач ауданындағы басқа да жерлермен бірге Ұлы Ранн аймағында түсірілді. Ол Кеки Н. Даруауалланың Ұлы Раннға арналған "Тұзды шөлдегі махаббат" әңгімесінен шабыттанған деп айтылады. Амитабх Баччанның Гуджарат туризмін насихаттау мақсатындағы "Кошбу Гуджарат Ки" атты жарнамалық ролігінде де Ранн аймағында көптеген түсірілімдер жүргізілді. Салман Рушдидің Букер сыйлығын жеңіп алған "Түннің балалары" романындағы бірнеше сахналар Ранн аймағында өтеді, оның ішінде басты кейіпкердің Раннның қатал климатынан қызып құлауы да бар. "Магадхера", "D Day", "R Rajkumar", "Gori Tere Pyaar Mein", "Goliyon Ki Raasleela Ram Leela", "Lagaan", "The Good Road", "Dookudu", "Sarvam", "Sarrainodu" және "Roberrt" сияқты үнді фильмдеріндегі кейбір сахналар мен әндер осы аймақта түсірілді.