Кіріспе
Карл Роберт Эдуард фон Хартманн (1842 жылдың 23 ақпаны – 1906 жылдың 5 маусымы) – неміс философы, тәуелсіз ғалым және «Еңсеу философиясы» (1869 жыл) кітабының авторы. Оның ең белгілі идеялары – Еңсеу теориясы және метафизикадағы «барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы» тұжырымдамасына пессимистік көзқарас.
Karl Robert Eduard von Hartmann (23 February 1842 – 5 June 1906) was a German philosopher, independent scholar and author of Philosophy of the Unconscious (1869). His notable ideas include the theory of the Unconscious and a pessimistic interpretation of the "best of all possible worlds" concept in metaphysics.
Философиялық еңбектері
Философ ретінде оның беделі алғашқы кітабы "Бес саналы философиясы" (1869; 10-шы басылымы, 1890 ж.) арқылы қалыптасты. Бұл жетістікке негізінен кітап атауының жаңалығы, мазмұнының алуан түрлілігі (Вон Хартманның индуктивті ғылым әдістерімен ойша нәтижелерін алуға тырысуы және көптеген нақты мысалдар келтіруі), заманауи пессимизм және стильдің күштілігі мен түсініктілігі себеп болды. Вон Хартманның түпкі метафизикалық принципін сипаттау үшін қолданатын санасыздық тұжырымы, шындығында, көрінетіндей парадоксальды емес, ол неміс метафизиктерінің Абсолютіне берілген жаңа және құпиялы атау ғана.
Қабылдау
Рудольф Штайнер, фон Хартманның «Трансценденталды реализмнің сыни негізі» (Kritische Grundlegung des transzendentalen Realismus, 2-ші басылым, Берлин, 1875) еңбегіне сілтеме жасап, өзінің «Ақиқат және білім» (1892) кітабының алғы сөзінде фон Хартманның дүниетанымын «біздің заманымыздың ең маңызды философиялық жұмысы» деп атады, бірақ Штайнер өзін Хартманның дұрыс түсінбегенін және оның кейбір постулаттарын сынға алғанын айтты. Карл Юнг өзінің «Естеліктер, армандар, ойлар» (1963) автобиографиясында фон Хартманды «жайлы оқығанын» жазды. Филипп Майнландер фон Хартманның философиясына эссе арнады. Ол оны нағыз философ деп санамады, себебі ол Кант пен Шопенгауэрдің ескертулеріне қарамастан, философиясын эпистемологиялық зерттеуден бастаған жоқ. Бұл сын, таза шабуылдарға толы болғанымен, «коит жеке тұлғаның құрбандығы ма? Сіз – мен қайталап айтамын – өте ерекше құрылымдалған жаратылыс болуыңыз керек» дегендей ащы сарказммен көмкерілген. Сондай-ақ Шопенгауэрдің ерік – өзінің нәрсесі деген тұжырымын жоққа шығарғаны үшін: «Сізде Коперникке дұрыс түсінбеген және күн жерді айналады деп сенетін адамдармен бірдей деңгейде тұрудың қайғылы құрметі бар». Фридрих Ницше «Өмір үшін тарихты пайдалану және зиян келтіру» атты ойларының екіншісінде фон Хартманның философиясын «іштей ирония» және «алаяқтық» деп сипаттап, оған қатысты қатал сын айтты. «Жақсылық пен жамандықтан тыс» еңбегінде ол оны «қоспашы» және «араластырушы философ» деп атады. Британдық кинорежиссер және жазушы Эдуард д’Арайль фон Хартманның философиясын қазіргі заманғы тұрғыдан бағалап, 2001 жылғы «Есітпеген философия» (3 томдық) басылымына кіріспе эссесін жазды. Ол фон Хартманды Артур Шопенгауэрдің витализмі мен Зигмунд Фрейдтің санасыздық психологиясы арасындағы маңызды буын ретінде бағалайды.
Шығармалары
Фон Хартманның көптеген еңбектері 12 000-нан астам беттен тұрады. Оларды былай жіктеуге болады: