Кіріспе

Неміс философы (1781–1832)
философ

Карл Кристиан Фридрих Краузе (6 мамыр 1781 – 27 қыркүйек 1832) – неміс философы, оның ілімдері Краузизм деп аталды. Краузизм, толыққанды, дербес философиялық жүйе ретінде қарастырылғанда, Германияда, Францияда және Бельгияда көптеген жақтастары болған жоқ, бұл Гегелиандық сияқты басқа философиялық жүйелерден өзгеше болды. Дегенмен, Краузизм Испанияда жаңару дәуірінде кең танылып, зор ықпалға ие болды, бірақ толыққанды философиялық жүйе ретінде емес, кең мәдени қозғалыс ретінде. Испанияда Краузизм "Краусизм" деп, ал оның жақтастары "Краусистер" деп аталды. Испаниядан тыс жерлерде испандық Краузизм мәдени қозғалысы "Испан Краусизмі" деп аталды.

Ерте өмір

Краузе Германияның Саксен-Готха-Альтенбург герцогтігінің Тюрингиядағы Айзенберг қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Иоганн Фридрих Готтард Краузе (1 қаңтар 1747 – 17 ақпан 1825) және Кристиана Фридрика Бёме (1755 – 21 желтоқсан 1784) болған. Карлдың әкесі Иоганн Айзенбергтегі лицейде мұғалім болған, ал 1795 жылы Нобицте лютеран пасторы және ән жинаушы болды.

Йена университетінде оқыған, 17971802

Алғашында Айзенбергте білім алған Карл 1797 жылы жақын орналасқан Йена университетіне түсті, онда Ф. В. Й. фон Шеллинг, Й. Г. Фихте, К. Г. Шюц, Х. К. А. Айхштедт және А. В. фон Шлегельдің философиялық лекцияларын тыңдады. Ол сондай-ақ теологтар Иоганн Якоб Гризбах (1745-1812), Генрих Эберхард Готтлоб Паулюс (1761-1851), Карл Давид Ильген (1763-1834) және Иоганн Адольф Якоби (1769-1847) берген лекцияларға қатысты, сонымен қатар ғылым мен математиканың түрлі факультеттеріндегі профессорлардың лекцияларын тыңдады, олардың ішінде А. Й. Г. К. Батш, Ф. Ф. Бретшнайдер, Й. Ф. А. Гёттлинг, Й. К. Ф. Граумюллер, Й. Г. Ленц, Й. Ф. К. фон Лодер, К. Д. М. Шталь, Л. Й. Д. Зуков және Й. Х. Войгт болды. Краузе 1801 жылдың 6 қазанында Йена университетінен философия докторы ғылыми дәрежесін алды және 1802 жылы приват-доцент атанды.

Неке және балалар

1802 жылғы 19 шілдеде Краузе Софи Амалия Конкордия Фукске (1780 жылы туған) күйеуге шықты, үйлену кезінде ол қонақжай сыйлықсыз болды. Амалия – Августин Кристиан Фукс (1748–1812) пен Кристиан Фридерика Херманның қызы. Карл мен Амалияның барлығы 14 баласы болды, олардың 12-сі ата-аналарынан кейін өмір сүрді. Балалары: София (София) Кристиан Фридерика Краузе (1803 – желтоқсан 1873), Карл Эразм Фридрих Краузе (20 қыркүйек 1805 – 29 қараша 1861), Август Юлиус Готтард Краузе (1809 ж. т.), Мария Сидония (Сидония) Краузе (14 тамыз 1810 – 26 тамыз 1875), Отто Краузе (1812–1872), Генриетта Огюст Каролин Эмма Краузе (1814 ж. т.), Генрих Карл Готлиб Краузе (1817 ж. т.), Вильгельм Август Эрнст Генрих Краузе, Фридрих, Людвиг, Гюго және Мария Краузе (1823 ж. т.). 1804 жылы оқушылардың жетіспеуі Краузені Рудольштадтқа, содан кейін Дрезденге көшуге мәжбүр етті, онда ол музыка сабақтарын берді. 1805 жылы ол жалпы әлемдік қоғам туралы идеалдық көзқарасымен масондыққа қосылды, себебі олардың қағидалары оның тілегіне сай болды. Дрезденде ол масондық туралы екі кітап жариялады: Höhere Vergeistigung der echt überlieferten Grundsymbole der Freimaurerei: in zwölf Logenvorträgen (1811) және Die drei ältesten Kunsterkunden der Freimaurerbrüderschaft (1819), бірақ оның пікірлері масондардың наразылығын тудырды. Краузе біраз уақыт Берлинде тұрып, онда жеке лекция оқыды, бірақ профессорлық қызметке қол жеткізе алмады. Сондықтан ол Дрезденге (онда Артур Шопенгауэрге сабақ берді), содан кейін Мюнхенге кетті, онда Франц фон Бадердің ықпалы оған жұмыс табуға көмектескен сәтте инсульттан қайтыс болды. Краузе Мюнхендегі Alter Südfriedhof (Ескі Оңтүстік зираты) (сондай-ақ Alter Südlicher Friedhof деп те аталады) зиратына жерленген.

Identitätsphilosophie, панентеизм және Краусизмнің басқа да аспектілері

Краузенің философиясы тұтастай алғанда, философия тарихшыларының «де» (таныстық философиясы) деп атауына лайықты мысал. Identitätsphilosophie – рух пен табиғаттың түбірткі сәйкестігін негіздейтін философиялық жүйе. Краузенің философиялық жүйесінде, техникалық тұрғыдан оның «панентеизмін» құрайтын бөліктер, іс жүзінде, әлдеқайда кең ауқымды тұтастықтың бір бөлігі ғана. Сондықтан, Краузе философиясы «панентеистік» деп дұрыс сипатталғанымен, Краузизм тұтастай алғанда, панентеизмді өзінің негізгі құрауыштарының бірі ретінде қамтитын Identitätsphilosophie ретінде дұрыс жіктеледі. Краузе сенім немесе ар-ұждан арқылы танылатын Құдай туралы түсінік пен сезім арқылы танылатын әлемді қабыстыруға тырысты. Краузеге сәйкес, ар-ұждан арқылы сезімталдықпен танылатын Құдай – шектеулерді білдіретін тұлға емес, қайта, әлемді өз ішіне қамтитын толыққанды мән (Wesen). Краузе өзінің философиялық жүйесінің әртүрлі аспектілерін, космотеологиялық (бір мезгілде космологиялық және теологиялық) сипаттағы, бір техникалық терминмен дәл сипаттап, тұжырымдау үшін панентеизм терминін (неміс тілінде Panentheismus) қолданды. Теологиялық тұрғыдан қарастырғанда, панентеизмді монотеизм мен пантеизмнен алынған түрлі элементтердің синтезі ретінде қарастыруға болады.

"Панентеизм" сөзінің этимологиясы

Философия тарихшылары әдетте 1828 жылы «панентеизм» терминін жасаған Краузеге ғана толық құрмет көрсетеді. Алайда, Филип Клейтон ұсынған дәлелдерге сәйкес, неміс идеалисті философ Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг (1775–1854) осы терминді (бірақ «пан + эн + теизм» түрінде, сәл өзгеше формада) бұрын қолданған, сондай-ақ 1809 жылғы «Адам бостандығының мәні және оған байланысты мәселелер туралы философиялық зерттеулерде» (Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegenstände) осыған қатысты көптеген ұғымдар мен мәселелерді талқылаған. Сонымен қатар, Краузе мен Шеллинг зерттеушілері Краузе философиясының тұтастай алғанда Шеллингтің «Табиғат философиясында» (Naturphilosophie) кездесетін көптеген тақырыптарды, ұғымдарды және түсініктерді бейнелейтінін және ішінара қамтитынын мойындайды, ал ол өзі панентеизмнің бір түрі. Қазір Шеллингтің еңбегі бұрын философия тарихшылары түсінгеннен гөрі Краузе панентеизмінің негізін көбірек құраған сияқты көрінеді. Клейтонның дәлелдеріне сүйенсек, Шеллинг пен оның еңбектерімен жақсы таныс Краузе өзінің панентеистикалық жүйесінің бастапқы негізгі тұжырымдамаларының кем дегенде бір бөлігін Шеллингтің әртүрлі еңбектерінен (әсіресе «Адам бостандығының мәніне арналған философиялық зерттеулерден») қабылдап, содан кейін осы негізгі тұжырымдамаларды өзінің панентеизмінің өте күрделі нұсқасына дейін дамытқан болуы мүмкін. Алдағы уақытта философия тарихшылары Шеллингтің 1809 жылы Краузе панентеизмінің терминологиялық негізін ғана емес, сонымен қатар кейбір негізгі ұғымдарын (кем дегенде) ұсынғанын, ал Краузе осы ұғымдар мен Шеллингтің түсініктерін қабылдап қана қоймай, оларды кеңейткенін, сондай-ақ Шеллингтің «пан + эн + теизм» фразасын қабылдағанын және 1828 жылы ол Шеллингтің фразасын қысқаша және жинақты формаға («панентеизм» термині ретінде) қысқартқанын, өзінің философиялық жүйесінің космотеологиялық аспектілерін бір терминмен қысқаша және жеткілікті сипаттауға тырысқанын айтуы дұрыс болар еді. Өзінің жарияланған еңбектерінде Краузе алғаш рет «панентеизм» терминін (неміс тілінде «Panentheismus» түрінде) «Философия жүйесі туралы лекциялар» (Vorlesungen über das System der Philosophie, Геттинген, 1828) еңбегінде қолданды. «Panentheismus» термині келесіде «Ғылымның негізгі шындықтары туралы лекциялар, сонымен қатар олардың өмірмен байланысы, сондай-ақ бұрынғы философия жүйелерінің, әсіресе Кант, Фихте, Шеллинг және Гегельдің, сонымен қатар Якоби ілімінің қысқаша сипаттамасы мен бағасы» (Vorlesungen über die Grundwahrheiten der Wissenschaft, zugleich in ihrer Beziehung zu dem Leben. Nebst einer kurzen Darstellung und Würdigung der bisherigen Systeme der Philosophie, vornehmlich der neusten von Kant, Fichte, Schelling und Hegel, und der Lehre Jacobi's, Геттинген, 1829) еңбегінде кездеседі. Краузе әлемнің өзі және оның ең жоғары құрауышы – адамзат бір организм (Gliedbau) құрайды, сондықтан ғалам – құдайлық организм (Wesengliedbau) деп мәлімдеді. Даму процесі – жоғары бірліктердің қалыптасуы, ал соңғы кезең – әлемнің Құдаймен сәйкестенуі. Краузе пікірінше, бұл дамудың формасы – «Тәуелсіздік» немесе «Кәдемі заң». Құқық – сыртқы бостандықтың шарттарының жиынтығы емес, абсолютті бостандықтың жиынтығы, ол табиғаттың, ақыл-ойының және адамзаттың барлығын қамтиды. Бұл – төменгі деңгейден жоғары деңгейге дейінгі барлық прогрестің әдісі немесе негіздемесі. Оның көмегімен табиғат пен ақыл-ойының шынайылығы адамзаттың шынайылығына көтеріледі. Құдай – табиғат пен адамзаттың үстінен шығып, оларды өзіне қосатын шындық. Сондықтан, құқық бір мезгілде прогрестің серпінді күші және кепілі болып табылады. Идеалдық қоғам осы принциптің органикалық әрекетінің жеке адамнан кішігірім топтарға және ақыр соңында бүкіл адамзатқа кеңейтуінен туындайды. Құрылыстың өзіндік бірегейлігі үнемі өсіп, адам бірлігі Құдайдың бірлігіне қосылғанда, айырмашылықтар жоғалады. Сондықтан Краузенің дүние және адамзат туралы теориясы жалпыға ортақ және идеалистік.

Жануарлардың құқықтары

Краузе жануарлар құқықтарын жақтады және заң философиясы тұрғысынан жануарлар құқықтарын алғаш қорғаған философ ретінде танылады. Оның "Das System der Rechtsphilosophie" (1874 жылы, өлімінен кейін жарияланған) атты кітабында, адам емес жануарлардың ауырсынуға ұшыраудан құқығы болуы керек екенін, сондай-ақ жалпы физикалық денсаулыққа ие болу құқығы бар екенін айтты. Краузе Фихтенің антропоцентризмдік негіздерін қабылдамады. Ол жануарлардың құқықтары заңмен қорғалуға тиіс тұлғалар екеніне сенді.

Табысы мен шығармалары

Краузедің салыстырмалы түрде шағын ықпал ету аймағы, ішінара оның Шеллинг пен Гегельдің көлеңкесінде қалуымен, ал ішінара оның жазба жұмыстарындағы екі қиындықпен байланысты. Оның ой-пікірінің рухы мистикалық және оны түсіну оңай емес, бұл мәселе тіпті неміс оқырмандары үшін де оның жасалған және/немесе ойлап тапқан терминологиясын қолдануымен күшейеді. Ол қарапайым адамға түсініксіз шетелдік терминдерді пайдаланады. Оның негізгі еңбектері (жоғарыда аталғандардан басқа): Entwurf des Systems der Philosophie (1804), System der Sittenlehre (1810) және Das Urbild der Menschheit (1811). Ол қайтыс болған кезде көптеген жарияланбаған жазбаларды қалдырды, олардың бір бөлігі оның шәкірттері К. Д. А. Рёдер, Ж. Х. Аренс, Ф. В. Т. Шлифхаке, Х. К. фон Леонарди (Краузедің күйеу баласы), Гийом Тибергиен және басқалар жинап, жариялады. Краусизм 19 ғасырда Испанияда айқын ықпалға ие болды, онда Краузе идеяларын Мадридтегі ғалым Джулиан Санц дель Рио (1814-1869) таныстырып, насихаттады. Краузе философиясы Испанияда (онда ол «Краусизм» деп белгілі болды) гүлденді, себебі ол сол кездегі түрлі топтар үшін өте тартымды элементтерді қамтиды. Испаниядағы краусизм ғылыми рационализмді, христиандық руханилықты, жеке адамның бостандығына либералдық ұмтылысты және артықшылықтар мен өкімшілік билікке қарсылықты біріктіретін кең мәдени қозғалыс ретінде танымал және сәтті болды. Краузеден әсер көрген испан зиялыларының арасында Франсиско Гинер де лос Риос (1839-1915) және Гумерсиндо де Аскарат (1840-1917) бар. Бұдан өзге, Краузедің ықпалы Латын Америкасына жетті, онда оның еңбектері Хиполито Иригоенге (1852-1933), Хосе Батлье и Ордоньеске (1856-1929) және Хуан Хосе Аревалоға (1904-1990) әсер етті. Ричард Готт Краузенің Хосе Мартиге (1853-1895), Фидель Кастроға (1926-2016) (Марти және басқа кубалық ойшылдар арқылы) және Че Гевараға (1928-1967) (Иригоеннің ықпалы арқылы) әсер еткенін айтады.

Таңдалған жарияланымдар

Краузе, Карл Кристиан Фридрих: Таңдамалы еңбектер. Энрике М. Уреня және Эрих Фукс редакциясымен. Штутгарт: Фромман Холцбуг, 1 том: Философия жүйесінің жобасы. Бірінші бөлім жалпы философияны қамтиды, сонымен қатар табиғат философиясына кіріспе. Томас Бах және Олаф Брайдбах редакциясымен. 2007, 2 том: Философиялық масондық жазбалар (1808–1832). Жоханнес Зайдель, Энрике М. Уреня және Эрих Фукс редакциялаған және кіріспе жазған. 2008, 3 том: Әртүрлі жазбалар. 2014, 5 том: Адамзаттың түпкі бейнесі. "Ейн-Версух". Дрезден 1811. 2017, "Құқық философиясы жүйесі" (Лейпциг: Ф. А. Брокгаус, 1874)