Свальбард архипелагының тарихы

Кіріспе

Свалбард полярлық архипелагының тарихи шолуы

Свалбард полярлық архипелагын алғаш рет 1596 жылы Виллем Баренц ашқан, бірақ оны Поморлар немесе Норвегиялықтар пайдаланғаны туралы күмәнді мәліметтер бар. 1611 жылы балық аулау басталып, оған ағылшын және голланд компаниялары басымдық танытты, бірақ басқа елдер де қатысты. Сол кезде архипелагтың егемендігі туралы келісім болған жоқ. 17 ғасырда кит аулау станциялары салынды, олардың ең ірісі – Смееренбург, бірақ уақыт өте келе кит аулау азайды. 17 ғасырдан бастап Поморлар аң аулаумен айналысты, ал 19 ғасырдан бастап норвегиялықтардың ықпалы артты. Алғашқыда жаңа кит аулау алаптарын табу мақсатында зерттеулер жүргізілді, бірақ 18 ғасырдан бастап ғылыми экспедициялар да ұйымдастырылды. Олар бастапқыда кең ауқымды болды, бірақ 19 ғасырдың соңынан бастап кішірейіп, архипелагтың ішкі аймақтарына көбірек назар аударуға бағытталды. Ең маңызды ғылыми саяхатшылар – Балтазар Матиас Кейльхау, Адольф Эрик Норденшелд және Мартин Конвей. 1906 жылы Лонгйербьен қаласының құрылысымен тұрақты кен өндіру басталды, ал 1920 жылдары Баренцбург, Грумант, Пирамида, Свеа және Ньи-Олесун қалаларында көмір өндіру үшін тұрақты елді мекендер құрылды. 1925 жылы Свалбард шарты күшіне енді, ол Норвегияға архипелагтың егемендігін берді, бірақ «әскери әрекеттерге» тыйым салды және барлық қол қойған елдерге кен өндіру құқығын берді. Бұл аралдардың теңіз бос болуы (mare liberum) мәртебесін жойды және архипелагтың атауы Шпицбергеннен Свалбардқа өзгертілді. 1930 жылдары барлық елді мекендер норвегиялық немесе советтік болып бөлінді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде елді мекендер эвакуацияланып, содан кейін неміс әскері (Кригсмарине) тарапынан бомбаланды, бірақ соғыстан кейін қайта жаңартылды. Суық соғыс кезінде Норвегия мен Кеңес Одағы арасында, әсіресе әуежай құрылысы мәселесінде шиеленіс күшейді. Мұнайды барлау жұмыстары шектеулі болды, ал 1973 жылға қарай архипелагтың жартысынан астамы қорғауға алынды. 1970 жылдардан бастап Лонгйербьен қаласы «нормалдану» процесінен өтіп, тұрақты қалалық құрылымға ие болды. «Арктикугол» компаниясы 1962 жылы Грумантты, ал 1998 жылы Пирамиданы жапты, ал «Кинг Бей» ісінен кейін «Кинг Бей» компаниясы Ньи-Олесун қаласындағы кен өндіруді тоқтатуға мәжбүр болды. 1990 және 2000 жылдары ресейлік халықтың саны айтарлықтай азайды, ал Ньи-Олесун және Лонгйербьен қалаларында ғылыми орталықтар құрылды. Туризм де өсіп, Лонгйербьен экономикасының маңызды бөлігіне айналды.

The polar archipelago of Svalbard was first discovered by Willem Barentsz in 1596, although there is disputed evidence of use by Pomors or Norsemen. Whaling for bowhead whales started in 1611, dominated by English and Dutch companies, though other countries participated. At that time there was no agreement about sovereignty. Whaling stations, the largest being Smeerenburg, were built during the 17th century, but gradually whaling decreased. Hunting was carried out from the 17th century by Pomors, but from the 19th century it became more dominated by Norwegians. Exploration was initially conducted to find new whaling grounds, but from the 18th century some scientific expeditions took place. These were initially large scale, but from the late 19th century they became smaller and increasingly focused on the interior. The most important scientific explorers were
Baltazar Mathias Keilhau, Adolf Erik Nordenskiöld and Martin Conway. Sustainable mining started in 1906 with the establishment of Longyearbyen and by the 1920s, permanent coal mining settlements had been established at Barentsburg, Grumant, Pyramiden, Svea and Ny Ålesund. The Svalbard Treaty came into effect in 1925, granting Norway sovereignty of the archipelago, but prohibiting "warlike activities" and establishing all signatories the right to mine. This both eliminated the mare liberum status of the islands, and also saw a name change from the Spitsbergen Archipelago to Svalbard. By the 1930s, all settlements were either Norwegian or Soviet. During the Second World War, the settlements were first evacuated and then bombed by the Kriegsmarine, but rebuilt after the war. During the Cold War there were increased tensions between Norway and the Soviet Union, particularly regarding the building of an airport. There was limited oil drilling, and by 1973 more than half the archipelago was protected. Starting in the 1970s, Longyearbyen underwent a process of "normalization" to become a regular community. Arktikugol closed Grumant in 1962 and Pyramiden in 1998, while King Bay had to close mining at Ny Ålesund after the Kings Bay Affair. The 1990s and 2000s have seen major reductions of the Russian population and the creation of scientific establishments in Ny Ålesund and Longyearbyen. Tourism has also increased and become a major component of the economy of Longyearbyen.

Свалбардтың жерсіз жер ретінде алғаш рет анықталғаны

Свалбардта алғашқы адам қызметіне қатысты нақты дәлел жоқ. Швециялық археолог Ханс Кристиансон б.з. 3000 жылға жатпайтын Тас дәуірінің құралдары деп санайтын кремень және тақта тастан жасалған заттарды тапты, бірақ оның тұрған жері табылған жоқ, сондықтан әріптестері арасында қолдауы аз. 1997 жылы тас материалды талдау нәтижесінде олардың Тас дәуірінің артефактілері емес екені анықталды. 19 ғасырда норвегиялық тарихшылар викинг теңізшілері 1194 жылы Свалбардты тапқан деген болжам жасады. Бұл болжам Исландиядан төрт күндік сапарда Свалбардиді тапқан туралы жазылған жылнамаға негізделген. Бұл архипелагтың қазіргі атауының негізін құрағанымен, бұл гипотезаны қолдайтын ғылыми консенсус жоқ. Ресей тарихшылары 15 ғасырда Ресейдің поморлары бұл аралға келген болуы мүмкін деген пікір білдірді. Бұл бағытты кеңес ғалымдары көбінесе зерттеді, бірақ нақты дәлелдер табылған жоқ. Жаңа әлемдегі португалдық ашылуларды көрсететін алғашқы карта – Кантино Планисферасындағы архипелагтың өте ұқсас болуына байланысты португалдықтар Свалбардты алғаш ашқан немесе білген деген талап етуі мүмкін. Егер бұл дәлелденсе, ресми ашылудан 94 жыл бұрын болған болар еді. Архипелагты алғаш рет нақты түрде ашқан экспедиция – Қытайға Солтүстік-Шығыс жолын іздеген голландиялық теңізші Виллем Баренц басқарған экспедиция. Ол 1596 жылдың 10 маусымында Бьёрнёяны, ал 17 маусымында Шпицбергеннің солтүстік-батыс бөлігін алғаш көрді. Генри Хадсон 1607 жылы аралдарды зерттеді.

Халықаралық кит аулау базасы

Бьёрнøяға алғашқы аңшылық экспедицияны 1604 жылы Стивен Беннет басқарған Московия компаниясы ұйымдастырды. Олар мыңдаған морждарды тапса да, тәжірибесіздігінен аз ғанасын өлтіре алды. Келесі жылы ол табысты болды және бірнеше жыл бойы жыл сайын қайтып келді, нәтижесінде олар жергілікті популяцияны құртты. 1610 жылы Джонас Пул Спитсберген жағасында "көптеген киттер" бар екенін хабарлағаннан кейін, Московия компаниясы 1611 жылы Пул мен Томас Эдж басшылығымен аралға кит аулау экспедициясын жіберді. Олар баск тәжірибелі кит аулаушыларын жалдады, бірақ екі кеме де жарылып, экипаждарды ағылшын кемелері құтқарып алды. Келесі жылы Московия компаниясы жаңа экспедиция жіберді, бірақ оны голланд және испан кит аулаушылары қарсы алды. Компания аймаққа эксклюзивті құқықтарды талап етіп, қарсыластарын қуды. 1613 жылы жеті қарулы ағылшын кемесі экспедицияға жіберілді, олар бірнеше ондаған голланд, испан және француз кемелерін ығыстырды. Бұл халықаралық саяси жанжалға әкелді. Голландтар ағылшындардың эксклюзивті құқығын мойындамай, "теңіз еркін" принципін жақтады. Кристиан IV Гренландияның бұрынғы норвегиялық салық жері болғандықтан, Дания-Норвегияның Солтүстік теңізге құқығы бар екенін мәлімдеді. Англия 1614 жылы Дания-Норвегиядан құқықтарды сатып алуды ұсынды, бірақ ұсыныс қабылданбады, содан кейін ағылшындар эксклюзивті құқықтарына қайта оралды. 1615 жылы Дания-Норвегия ағылшын және голланд кит аулаушыларынан салық жинау үшін үш кеме жіберді, бірақ барлығы төлеуден бас тартты. Бұл мәселе саяси тұйықталумен аяқталды, Дания-Норвегия мен Англия егемендік құқығын талап етті, ал Франция, Нидерланды және Испания "теңіз еркін" принципі бойынша аймақты еркін аймақ деп санайтын. 1614 жылы ағылшындар мен голландтар аралды бөлісті, өйткені агрессия екі топтың да тиімділігіне кедергі келтірді. Сол жылы Нидерланды Noordsche Compagnie компаниясын кит аулау картелі ретінде құрды. Бірнеше жылдан кейін Московия компаниясы қаржылық қиындыққа тап болғаннан кейін, Noordsche Compagnie басымдыққа ие болып, кит аулауды бақылады және ағылшындарды ығыстырды. Бастапқыда барлық елдер баск кит аулаушыларын жалдады, бірақ олардың білімі серіктеріне жеткен соң біртіндеп жоғалып кетті. Кит аулау әдісі китті құрлыққа шығарып, бөліп, майын қайнатуға негізделген. Киттер құрлыққа жақын болғандықтан, бұл әдіс тиімді болды, өйткені компаниялар экипажды құрлықтағы станция мен аңшылық арасында бөліп жіберді. Ең танымал құрлық станциясы Амстердам аралындағы голландтық Смееренбург болды, онда 200-ге жуық адам жұмыс істеді. Кит аулаудың жоғары құнына байланысты ірі компаниялар ғана осымен айналысты. 17 ғасырдың соңында Спитсберген маңында 200-300 кеме және 10 000-нан астам кит аулаушылар болды. Алғашқы қыстауды 1630-31 жылдары Белсундта ағылшын тобы кездейсоқ бастан өткерді. Алғашқы жоспарланған қыстауды Noordsche Compagnie 1633-34 жылдары жүзеге асырды. Ашық теңізде кит аулаумен айналысқан кіргізушілер – тәуелсіз кәсіпкерлер болды. 1642 жылы үкімет Noordsche Compagnie компаниясын таратып жіберді. Осы онжылдықта негізгі шығанақтар мен фьордтардан тыс жерлерде кит аулау көлемі де артты. Бұл біртіндеп құрлық станцияларын тастауға әкелді, өйткені технологиялық жаңалықтар кемеде фленстерді жасауға мүмкіндік берді, бұл пелагикалық кит аулауға жағдай жасады. Майды қайнату материкке көшірілді. Бұл әдіс тиімді болғанымен, еттің көп бөлігі ысырапқа түсті. 18 ғасырда голландтардың кит аулауы азайды және 1770 жылдан кейін тоқтады. Британдықтар біртіндеп Арктикалық кит аулауда көшбасшылыққа ие болды, бірақ 19 ғасырдың басында Спитсберген маңында бұғылы киттердің саны азайды және кит аулаушылар басқа жерлерге көшті.

The first hunting expedition, to Bjørnøya, was organized by the Muscovy Company led by Steven Bennet in 1604. Although they found thousands of walrus, they were only able to kill a few because of their lack of experience. The following year he was more successful and returned annually until they in a few years had achieved local extinction. After Jonas Poole reported seeing a "great store of whales" off Spitsbergen in 1610, the Muscovy Company sent a whaling expedition to the island under command of Poole and Thomas Edge in 1611. They hired Basque experts to hunt the bowhead whale, but both ships were wrecked and the crews rescued by English interlope. The following year, the Muscovy Company sent a new expedition, but was met by both Dutch and Spanish whalers. The company claimed exclusive rights to the area and sent away the contenders. In 1613, seven armed English ships were sent on the expedition which expelled a few dozen Dutch, Spanish and French vessels. This led to an international political conflict. The Dutch rejected the English exclusive rights, claiming the mare liberum principle. Christian IV claimed that Denmark–Norway had the rights to all of Northern Sea in view of Greenland being an old Norwegian tax land. England offered to purchase the rights from Denmark–Norway in 1614, but the offer was turned down, after which the English reverted to their exclusive rights claim. In 1615, Denmark–Norway sent three man o wars to collect taxes from English and Dutch whalers, but all refused to pay. The issue ended in a political deadlock, with Denmark–Norway and England both claiming sovereignty and France, the Netherlands and Spain claiming it a free zone under mare liberum. In 1614, the English and Dutch partitioned the island, as the aggression was hampering the profitability of both groups. That year, the Netherlands created Noordsche Compagnie as a whaling cartel. After the Muscovy Company fell into financial difficulties some years later, the Noordsche Compagnie got the upper hand and was able to dominate the whaling and fend off the English. Initially, all nations hired Basque whalers, although they gradually disappeared after their knowledge was learned by their companions. The whaling method was based on landing the whale, where it would be partitioned and the blubber boiled. With a high concentration of whales close to land, the method was efficient, as the companies would split the crew between the land station and hunting. The most famous land station was the Dutch Smeerenburg on Amsterdam Island which had up to 200 people employed. Because of the high costs involved, only larger companies conducted whaling. By the late 17th century there were between 200 and 300 ships and in excess of 10,000 whalers around Spitsbergen. The first overwintering was accidentally experienced by an English group in Bellsund in 1630–31. The first planned overwintering was achieved by the Noordsche Compagnie in 1633–34. A limited amount of open sea whaling was performed by interlopers—independent entrepreneurs. The Noordsche Compagnie was disbanded by the government in 1642. The decade also saw an increase in whaling outside the main bays and fjords. This gradually resulted in the abandoning of land stations as technological innovation allowed flensing along the ship, which allowed for pelagic whaling. Cooking of the oil was moved to the mainland. While more cost efficient, it resulted in a large portion of the meat being wasted. During the 18th century, Dutch whaling was reduced, until it ceased after 1770. The British gradually took the lead in Arctic whaling, but by around the start of the 19th century bowhead whales were scarce around Spitsbergen and the whalers moved elsewhere.

Аң аулау

Поморлардың алғаш рет Шпицбергенге қашан келгені белгісіз, бірақ олардың тұрақты қызметі 16 ғасырдың ортасына дейін орнаған. Саудагерлер мен Соловецкий монастыры сияқты монастырлар аңшыларды жіберіп, жағалаудағы кішігірім бекеттерде қоныстандырды. Олар бұғы, арктикалық түлкі, теңіз түлкісі, морж және ақ аюға аң аулаумен айналысты. Бұл қызмет 18 ғасырдың соңында ең кең ауқымды болды, онда шамамен 100-150 адам қыстап қалды. Кит аулаудан айырмашылығы, поморлардың қызметі тұрақты болды, олар маусымдар арасында бекеттерді ауыстырып, табиғи ресурстарды таусылмайтын етіп пайдаланды. Гренландия мен Шпицберген арасындағы сулардағы теңіз түлкісі аулауды 17 ғасырдың соңында немістер бастады. Кейіннен 18 ғасырда норвегиялықтар мен даниялықтар бұл қызметті өздеріне алды. Теңіз түлкісі аулау аз табыс әкелсе де, оны аз капиталмен жүзеге асыруға болады. Норвегиялықтар помор саудасы арқылы ресейліктермен байланыс орнатты. Бұрынғы тыраштанған әрекеттерге қарамастан, 1794 жылға дейін норвегиялық экспедиция Бьёрнёяға, ал келесі жылдары Шпицбергенге жетті. Шпицбергенге алғаш рет келген норвегиялықтар 1795 жылы ресейлік экспедицияның құрамында жұмыс істеген Хаммерфест аймағынан келген жағалау саамдары болды. 1820 жылдардан бастап норвегиялық аң аулау экспедициялары ұйымдастырылып, ғасыр соңына дейін жалғасты. Тромсё бірте-бірте Хаммерфестті негізгі порт ретінде ығыстырды. Ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде Свалбардқа орташа есеппен 27 норвегиялық кеме келді. 1872–73 жылдардың қысында «Свенскехусет» трагедиясында 17 теңіз түлкісі аулаушысы қаза тапты.

Қосымша зерттеулер

Архипелагты зерттеу 1610 жылдары басталды, өйткені кит аулау компаниялары жаңа аумақтарды игеру үшін шағын кемелерді жіберді. 1650 жылы Шпицбергеннің Гренландияға қосылмаған арал екені анықталды. Кит аулаушылар жағалаудың жақсы географиялық білімін біртіндеп жинақтады, бірақ ішкі аймақ картаға жазылмады. Свалбардқа алғашқы ғылыми экспедиция 1764 және 1766 жылдар аралығында Ресейдің Чичагов экспедициясы болды, ол Солтүстік теңіз жолын табуға сәтсіз ұмтылып, Свалбардтан өтті. Су және топографиялық өлшеулер жүргізілді. Екінші экспедицияны Корольдік теңіз флоты ұйымдастырды және оны 1773 жылы Константин Фиппс басқарды. Оның екі кемесі, "Жырық аттары" және "Қорған" қайтып оралғанға дейін Сюйане маңындағы мұзда қалады. Олар зоологиялық және ботаникалық үлгілерді жинап, су температурасын өлшеді. Ғылыми зерттеулер 18-ғасырда арктика туралы бірнеше мақала жариялаған Уильям Скорсби мен Балтазар Матиас Кейльхаудың зерттеулері арқылы кеңінен жүргізілді. 1838-1839 жылдардағы француздық Решерше экспедициясы ерекшелік болды, оның нәтижесінде көптеген салалар бойынша көптеген жарияланымдар жарық көрді және обсерватория құрылды. Швеция зерттеулері 1837 жылы Свен Ловенмен басталды, ал Швеция ғасырдың соңғы жартысында ғылыми зерттеулерге үстем болды. Әсіресе Отто Торелл мен Адольф Эрик Норденшельд өздерінің зерттеулерінің көп бөлігін архипелагқа арнады. Мартин Конвей Спитсбергеннің ішкі жерлерінің картасын алғаш жасаған. Свалбардты Солтүстік полюске әуе арқылы жету үшін бірнеше экспедициялардың бастау нүктесі ретінде қолданды. 1897 жылы С.А. Андредің Арктикаға арналған балон экспедициясы сәтсіз аяқталды. Ny Ålesund 1925 және 1928 жылдар аралығында төрт әрекеттің негізі болды, оның ішінде Роалд Амундсеннің ұшу қайығымен алғашқы әрекеті; Флойд Беннетт пен Ричард Э. Бёрд 1926 жылы сәттілік деп мәлімдеді, бірақ бұл кейіннен қабылданбады. Амундсеннің "Норге" дирижаблі қазір полюске бірінші болып жетуімен есептеледі. 1928 жылы Умберто Нобиледің "Италия" әуе кемесі апатқа ұшырап, полярлық тарихтағы ең үлкен іздеуді жүзеге асырды. Көмірді әрқашан кит аулаушылар мен аңшылар жинаған, бірақ өнеркәсіптік тау-кен өндірісі 1899 жылға дейін басталған жоқ. Тромсёдан келген Сорен Закариассен Свалбардтың минералдарын игеру үшін алғашқы тау-кен компаниясын құрды. Ол Исфьордендегі бірнеше жерді иеленді және материкке көмір экспорттады, бірақ капиталдың жоқтығы одан әрі өсуді тоқтатты. Бірінші коммерциялық тұрғыдан тиімді тау-кен компаниясы Джон Мунро Лонггиердің Арктикалық көмір компаниясы болды, ол Лонггиер қаласын (1925 жылдан бастап Лонггиербьен) құрды. 1910 жылы компанияда 200 адам жұмыс істеді. Тағы бір ерте кәсіпкер - Эрнест Мэнсфилд және оның Солтүстік Барлау Компаниясы. Ол Бломстрандхалвьюяда мәрмәр қазбасын бастады, бірақ мәрмәр жарамсыз болды және оның компаниясы аралдың үлкен бөліктерін зерттеуге қарамастан, ешқашан табысты кәсіпорындардан пайда таппады. Ал Голландиялық инвесторлар Баренцбургті 1920 жылы құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегия көмірдің өзін-өзі қамтамасыз етуін ұлғайтудың артықшылығын көріп, 1916 жылы Ny Ålesund-те кен өндіруді құрды. Фридтжоф Нансеннің күш-жігері норвегиялық жұртшылықтың Арктика туралы санасын көтерді, бұл тағы да жұртшылықтың Свальбардты аннексиялауды қолдауына әкелді. Алайда, бұл мәселеде сот төрелігі қажет екені туралы шешімді тау-кен өндірушілер қауымдастығы қабылдады. Біріншіден, кен өндіруді заңдастыруға ешқандай мүмкіндік болмады. Екіншіден, конфликттерді шешу қажет болды, әсіресе еңбек конфликттері, олар көбінесе кен өндіруші компания мен жұмысшылардың әртүрлі ұлттарға ие болуын көрсетті. 1907 жылы Норвегия үкіметі қатысушы мемлекеттер арасындағы келіссөздер бастамасын қолға алды. Көпжақты конференциялар 1910, 1912 және 1914 жылдары өткізілді, олардың барлығы бірлескен басқарудың әртүрлі түрлерін ұсынды. Бұл мәселе Париж бейбітшілік конференциясында шешілді. Германия мен Ресей екеуі де шеттетілді, ал Норвегия соғыста бейтарап одақтас саясатынан кейін көп жақсы ниетке ие болды және сонымен бірге зиянсыз деп саналды. 1920 жылы 9 ақпанда жасалған Свалбард келісім-шарты бойынша Норвегияға Свалбардтағы барлық аумақтардың билігі берілді, бірақ екі шектеу қойылды: келісімге қатысушы барлық тараптар экономикалық ресурстарға тең құқықты ие болды және архипелаг "соғыс мақсаттарында" пайдаланылмады. Саяси талқылаудан кейін Шпицбергенді тәуелділік аймағы ретінде құру және оны Тромсёден басқару ұсынысы қабылданбады. Оның орнына Свалбард заңында аралдар Свалбард губернаторының басқаруында болады және "Норвегия Корольдігінің бір бөлігі" деп есептеледі, бірақ округ ретінде қарастырылмады. Аралдарға дейін Шпицберген архипелагы деп белгіленетін, ал осы кезде Свалбард термині енгізілді. Заңнама 14 тамыз 1925 жылы күшіне енді. 1925 жылы тау-кен кодексі қабылданды және 1927 жылға қарай барлық тау-кен талаптары, олардың кейбіреулері келіспейтін, шешілді. Барлық талап етілмеген жер Норвегия үкіметіне берілді. КСРО бастапқыда келісім-шартқа күдікпен қарағанмен, олар Совет режимін Норвегия тану үшін оған қол қоюға дайын болды. 1920 жылдары тау-кен өндірісі экономикалық құлдырауға ұшырады, бірнеше тау-кен қауымдастықтары жабылды. 1930 жылдары тек Store Norske және Совет мемлекетіне тиесілі Arktikugol ғана қалды. Бұл ірі масштабты өндіріске әкелді, бірақ архипелагты тек екі геосаяси мүдделі тараптармен қалдырды, бұл саясаттың екіжақтылануына әкелді. Губернатор мен Тау-кен комиссарының екеуі де материкте қыста тұратын бір ғана адам болғандықтан, Совет қауымдастықтарына Норвегияның бақылауы аз болды. Соғысқа дейінгі көмір өндірісі 1936 жылы шарықтауға жетті, оның 57 пайызы Норвегия шахталарынан алынды, және архипелагта 1,900 адам тұрды. 1930 жылдары Ny Ålesund-тен шектеулі треска балық аулау және материкке жоспарланған кемелермен туризм де болды.

Exploration of the archipelago started in the 1610s as the whaling companies would send out small ships to find new areas to exploit. By 1650 it was established that Spitsbergen was an island and not connected to Greenland. Whalers gradually accumulated a good geographic knowledge of the coastline, but the interior remained uncharted. The first scientific expedition to Svalbard was the Russian Čičagov Expedition between 1764 and 1766, which passed Svalbard in an unsuccessful attempt to find the Northern Sea Route. It made among water and topography measurements. The second expedition was organized by the Royal Navy and led by Constantine Phipps in 1773. His two ships, the Racehorse and the Carcass got stuck in the ice around Sjuøyane before returning. They collected zoological and botanical samples and measured water temperatures, among others. Scientific exploration increased through the 18th century, with the most extensive surveys being carried out by William Scoresby, who published several papers on the Arctic, and Baltazar Mathias Keilhau. A notable exception was the French Recherche expedition of 1838–39, which resulted in numerous publications in multiple fields and the construction of an observatory. Swedish exploration started with Sven Lovén in 1837, with lead way to Sweden dominating scientific investigations in the last half of the century. Particularly Otto Torell and Adolf Erik Nordenskiöld dedicated much of their research to the archipelago. Martin Conway was the first to produce a map of the interior of Spitsbergen. Svalbard was used as the starting point for several expeditions to reach the North Pole by air. S. A. Andrée's Arctic Balloon Expedition failed in 1897. Ny Ålesund was the basis for four attempts between 1925 and 1928, including Roald Amundsen's first attempt with a flying boat; Floyd Bennett and Richard E. Byrd claimed they succeeded in 1926, but this has since been rejected. Amundsen's airship Norge is now credited as the first to the pole. Umberto Nobile's airship Italia crashed in 1928, resulting in the largest search in polar history. Coal had always been mined and gathered by whalers and hunters, but industrial mining did not start until 1899. Søren Zachariassen of Tromsø was the first to establish a mining company to exploit Svalbard minerals. He claimed several places in Isfjorden and exported coal to the mainland, but lack of capital stopped further growth. The first commercially viable mining company was John Munroe Longyear's Arctic Coal Company, which established Longyear City (from 1925 Longyearbyen). By 1910, 200 men were working for the company. Another early entrepreneur was Ernest Mansfield and his Northern Exploration Company. He started marble mining on Blomstrandhalvøya, but the marble was unusable and his company never had any profitable ventures, despite surveying large parts of the island. while Dutch investors established Barentsburg in 1920. During the First World War, Norway saw the advantage of increasing self supply of coal and Kings Bay established mining in Ny Ålesund in 1916. Fridtjof Nansen's endeavors raised the Norwegian public's consciousness of the Arctic, which again brought forth public support for annexation of Svalbard. Yet the need for jurisdiction came from the mining community. Firstly, there was no means to make a mining claim legal. Secondly, there was a need for conflict resolution, particularly regarding labor conflicts, which often saw the mining company and the workers have different nationalities. The Government of Norway took initiative in 1907 for negotiations between the involved states. Multilateral conferences were held in 1910, 1912 and 1914, all of which proposed various types of joint rule. The break through came at the Paris Peace Conference. Germany and Russia had both been excluded, while Norway enjoyed much goodwill after their neutral ally policy during the war and was at the same time seen as harmless. The Svalbard Treaty of 9 February 1920 granted Norway full sovereignty over Svalbard, although with two major limitations: all parties to the treaty had equal rights to economic resources and the archipelago was not to be used for "warlike purposes". After significant political debate, a proposal to establish Svalbard as a dependency and administer it from Tromsø was rejected. Instead the Svalbard Act specified that the islands would be administered by the Governor of Svalbard and was considered "part of the Kingdom of Norway", although not regarded as a county. The islands had until then been known as the Spitsbergen Archipelago, and it was at this time the term Svalbard was introduced. The legislation took effect on 14 August 1925. A mining code was passed in 1925 and by 1927 all mining claims, some of which conflicted, were resolved. All unclaimed land was taken over by the Norwegian Government. Although the Soviet Union was initially skeptical to the treaty, they were willing to trade a signing of it in exchange for a Norwegian recognition of the Soviet regime. During the 1920s, mining fell into an economic slump, with several of the mining communities being closed. By the 1930s, only Store Norske and the Soviet state owned Arktikugol were left. This led to more large scale production, but left the archipelago with only two geopolitical interests, which led to a bilateralization of politics. Because both the Governor and the Commissioner of Mining only had a single person, which was stationed on the mainland during the winter, there was little Norwegian control over the Soviet communities. Pre war coal production peaked at in 1936, 57 percent of which was from Norwegian mines, and at which time the archipelago had a population of 1,900. The 1930s also saw a limited cod fishery from Ny Ålesund and a limited tourism with a scheduled ship service to the mainland.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылғы 9 сәуірде Норвегияны нацистік Германия басып алған кезде, Свалбардқа әсер етілмеді. Бірақ, Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан кейін, Шпицберген одақтастар үшін жабдықтауды қамтамасыз етуде стратегиялық маңызға ие болды. Бастапқыда Кеңес Одағы архипелагты Кеңес және Ұлыбритания әскерлерімен бірлесіп басып алуды ұсынды, бірақ Норвегияның эмиграциядағы үкіметі бұл ұсынысты қабылдамады. Оның орнына, тамыз және қыркүйек айларында "Гантель" операциясы арқылы барлық норвегиялық және советтік елді мекендері эвакуацияланды. Арал эвакуацияланғаннан кейін, неміс әскерлері Лонгйербьенді басып алды, онда олар әуежай және метеостанция салды. 1942 жылдың мамырында аралды азат ету үшін норвегиялық экспедиция жіберілді; оларға неміс авиациясы шабуыл жасады, бірақ Баренцбургте гарнизон құра алды. Неміс бекінісі кейін тасталды. Немістер, одақтас күштердің мөлшерін дұрыс бағаламағандықтан, "Цитронелла" операциясын бастады. Тоғыз эсминец пен "Тирпиц" және "Шарнхорст" линкорлары Исфьорденге жіберілді, онда олар Баренцбург, Грумант және Лонгйербьенді қиратты. 1944 жылы Свеагрува әуе шабуылында бомбаланды. Немістер Хопенде метеостанция құрды, ол соғыс аяқталғаннан кейін Норвегияға өтті.

Қырғи қабақ соғыс

1944 жылы Кеңес Одағы Свалбардты Норвегия мен Кеңес Одағының бірлескен басқаруындағы кондоминиумға айналдыруды ұсынды, бірақ Бьёрнёяны Кеңес Одағына беруді ұсынды. Бұл ұсыныс Норвегияда талқыланғанымен, 1947 жылы қабылданбады. Норвегиялық елді мекендерді қайта құру 1945 жылы басталды және олар тез жұмыс істеуге кірісіп, бірнеше жыл ішінде соғысқа дейінгі өндіріс деңгейіне жетті. Кеңес Одағында қайта құру жұмыстары 1946 жылы басталды, бірақ «Арктикугол» өндірістің қарқынын ұстауда баяу болды. Норвегия халқының саны шамамен 1000 адамды құрады, ал кеңес азаматтарының саны одан екі есе көп болды. Екі ел бір-біріне тәуелсіз пошта қызметі, радиостанциялар және көлік сияқты инфрақұрылымдарды салды. Норвегияның 1949 жылы НАТО-ға қосылуынан кейін Норвегия мен Кеңес Одағы арасындағы саяси шиеленіс күшейді. Кеңес Одағы Свалбардты НАТО-ның бірлескен басқаруына қарастыруға болмайтынын Норвегияға хабарлаған меморандумдар жіберді, бірақ Норвегия бұған келіспеді және мәселе шешілді. Еуропалық ғарыш зерттеу ұйымының Конгсфьорд телеметриялық станциясын салуға қарсы жаңа наразылықтар туды, бірақ наразылықтар құрылысты тоқтатпады. 1971 жылы норвегиялық азаматтық әуежай құру туралы келісімге қол жеткізілді және 1975 жылы Свалбард әуежайы, Лонгйир ашылды, ол кеңес және норвегиялық елді мекендерге қызмет көрсетті. Грумант 1961 жылы жабылды. Келесі жылы Нью-Олесунндағы апатта 21 кенші қаза тапты, бұл «Кингс-Бэй ісіне» әкелді, нәтижесінде Герхардсеннің үшінші кабинеті отставкаға жіберілді. Мұнайды бұрғылауды 1961 жылы «Caltex» компаниясы бастады. Олар мұнайдың үлгілеріне емес, белгілеріне негізделген талаптарды алды, ал «Арктикуголға» мұндай рұқсат берілмеді, бұл Кеңес Одағымен қарым-қатынасты шиеленістірді. «Кингс-Бэй ісі» де, «Caltex ісі» де Шпицбергеннің басқаруы туралы, әсіресе кеңестік елді мекендердің жеткіліксіз ресурстары мен бақылауы туралы қоғамдық пікірталасқа түрткі болды. 1973 жылы жергілікті және орталық басқаруды қаржыландыру күрт артты, архипелагтың жартысынан астамы төрт ұлттық парк, он төрт құс қорығы және төрт табиғат қорығы арқылы қорғалды. 1973 жылдан бастап Свеяда кен қазу басталды, бірақ 1987 жылы тоқтатылды. 1997 жылы қайта басталды, бірақ 2020 жылы толығымен жабылды.

In 1944, the Soviet Union proposed that Svalbard become a condominium under joint Norwegian and Soviet rule, except for Bjørnøya, which would be transferred to the Soviet Union. Although the proposal was discussed in Norway, it was ultimately rejected in 1947. Reconstruction of the Norwegian settlements started in 1945 and they were quickly operational, and reaching pre war production levels within a few years. Soviet reconstruction started in 1946, but Arktikugol was slower at gaining momentum in production. The Norwegian population stabilized at about 1,000 people, while there were about twice as many Soviets. The two nations built infrastructure, such as a postal service, radio stations and transport, independent of each other. The political tension between Norway and the Soviet Union became heated after Norway joined NATO in 1949. The Soviet Union issued memorandums to Norway stating that Svalbard could not be under a NATO joint command, but this was rejected by Norway, and the issue laid at rest. New protests were issued against the establishment of the European Space Research Organization's Kongsfjord Telemetry Station, although the protests did not stop construction. A compromise about a Norwegian civilian airport was reached in 1971 and Svalbard Airport, Longyear opened in 1975, serving both Soviet and Norwegian towns. Grumant was closed in 1961. The following year, 21 miners were killed in an accident in Ny Ålesund, which led to the Kings Bay Affair, ultimately resulting in the withdrawal of Gerhardsen's Third Cabinet. Oil drilling was started by Caltex in 1961. They were granted claims based on indications, rather than samples, of oil, which was not granted to Arktikugol, leading to strained relations with the Soviet Union. Both the Kings Bay Affair and the Caltex Affair initiated public debate about the administration of Svalbard, and in particular the lack of resources and control of Soviet settlements. Funding for local and central administration was increased heavily In 1973, more than half the archipelago was protected through four national parks, fourteen bird sanctuaries and four nature reserves. From 1973, they started mining at Svea, but operations ceased in 1987. They resumed in 1997 but closed definitively in 2020.

Нормалдастыру

"Нормалдастыру" термині 1970 жылдары Лонгйербьенді компаниялық қаладан қалыпты қоғамға айналдыру мақсатымен пайда болды. Жергілікті демократияға жасалған алғашқы қадам 1971 жылы Норвегия халқы үшін Шпицберген кеңесінің құрылуы болды, алайда оның функциясы тек кеңес берумен шектелді. 1989 жылы мемлекеттік қызметтер Svalbard Samfunnsdrift компаниясына берілді, ал жеке кәсіпкерлік құрылыс компаниялары және сауда орталығы сияқты қызметтерді ұйымдастырды. 1995 жылдан бастап қонақүйлер ашылғаннан кейін туризм өмір сүру көзіне айналды. 2002 жылдан бастап Лонгйербьен қауымдық кеңесі муниципалитет сияқты көптеген жауапкершіліктермен біріктірілді. 1990 жылдардан бері бірнеше ғылыми-зерттеу және жоғары технологиялық институттар құрылды, мысалы, Свалбардтағы университет орталығы, Еуропалық Incoherent Scatter Scientific Association, Свалбард спутниктік станциясы және Свалбардтың жаһандық тұқымдық қоймасы. 1990 жылдары Ресейдің әрекеті күрт азайды. 1994 жылы мектептер жабылып, балалар мен аналар материкке жіберілді, нәтижесінде Баренцбург халқы 800-ге, ал Пирамиден халқы 600-ға дейін азайды. 1997 жылы Свеада жұмыс қайта басталды. 2002 жылы "Спицбергеннің қоршаған ортаны қорғау туралы" заңы күшіне енді, содан кейін үш жаңа ұлттық саябақ және үш жаңа табиғат қорығы құрылды. 1990 жылдан 2011 жылға дейін Ресей және Украина халқының саны 2300-ден 370-ке дейін төмендеді, ал Норвегия халқының саны 1100-ден 2000-ға дейін өсті.