Кіріспе

Нысанаға есептелген жолмен, су арқылы кедергілерден (мысалы, торпедалық торлар) сақталып секіріп жетіп жаруға арналған бомба.

"Секіретін Бетти" деп аталған секіретін мина.

Секіретін бомба – су арқылы кедергілерден (торпедалық торлар сияқты) сақталып, нысанаға есептелген жолмен секіріп жетіп жаруға арналған бомба. Бұл бомбаның нысанаға жеткендегі жылдамдығы мен жарылу уақыты да әдеттегі теңіз заряды сияқты алдын ала анықталады. Мұндай бомбаны алғаш рет британдық инженер Барнс Уоллис ойлап тапты. Оның "Upkeep" секіретін бомбасы 1943 жылдың мамырында RAF-тің "Chastise" операциясында неміс бөгеттеріне секіріп түсіп, су астында жарылып, кейіннен ол өнертапқыш болған "Grand Slam" және "Tallboy" жер сілкінісі бомбаларының жер астындағы жарылысымен салыстырылатын әсер етті.

Британдық бомбалар

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Уоллис стратегиялық бомбалауды жаудың соғыс жүргізу қабілетін жою құралы деп қарастырды және «Ось державаларына шабуыл жасау әдісі туралы хабарлама» деген мақала жазды. Жаудың қуат көздеріне сілтеме жасай келгенде, ол (аксиома 3) былай деп жазды: «Егер оларды жою немесе тоқтату мүмкін болса, олар жауды соғысты жалғастыруға толыққанды қабілетсіз етудің құралын ұсынады».

Барнс Уоллис 1942 жылғы сәуірде «Сфералық бомба – Су асты торпедасы» деген мақаласында қарудың нысанаға тигенше су бетімен секіріп, содан кейін су астында жарылатын шабуыл әдісін сипаттады, бұл тереңдік зарядына ұқсас. Оны су бетінде секіріп өткізу, су асты қорғанысынан және кейбір жер үсті қорғанысынан қашуға мүмкіндік береді, сонымен қатар қару су асты жарылыстарына тән «көпіршік импульсі» әсерін пайдаланып, тиімділігін арттырады. Уоллис мақаласында қолайлы нысаналар ретінде гидроэлектр станциялары мен «Норвегия фиордтары сияқты тыныш суларда бекітілген жүзетін кемелер» көрсетілген. Екі нысана да Уоллис мақала жазған кезде (бұл оның осы тақырыптағы алғашқы жұмысы емес) британдық әскерилер үшін қызығушылық тудырды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін неміс гидроэлектр станциялары маңызды бомбалау нысаналары ретінде анықталған, бірақ қолданыстағы бомбалар мен бомбалау әдістері оларға тиімді әсер ете алмады, себебі торпедалық торлар оларды дәстүрлі торпедалардан қорғады және оларды жоюдың практикалық тәсілі әлі әзірленбеген еді. 1942 жылы британдықтар Солтүстік Атлант мұхитында одақтас кемелерге қауіп төндіретін және британдықтардың оны жоюға жасаған бірнеше әрекетінен аман қалған неміс линкоры «Тирпицті» жоюдың жолын іздеді. Осы уақытқа дейін «Тирпиц» Норвегия фиордтарында орналасқандықтан шабуылдан қорғалды, бұл оған «құрылыстағы флоттың» әсерін тигізді. Осылайша, Уоллис ұсынған қару назар аударып, белсенді сынақтан өтіп, дамытылды. 1942 жылдың 24 шілдесінде Уэльстегі Раядер қаласының жанындағы Нант-и-Гро бөгеті, сынақ барысында А.Р. Коллинздің басшылығымен, жарылғыш заттармен толтырылған минамен қиратылды, бұл қарудың әлеуетін «көрнекті сәтті» көрсетті. А.Р. Коллинз Барнс Уоллиспен қатар, бомбаны дамытуға және оны нысанаға жеткізу әдісіне үлкен үлес қосқан көптеген адамдардың бірі болды. 1982 жылы жарияланған мақаласында Коллинз өзі Уоллистің «бұл жобаны дамытуда маңызды рөл атқармағанын және әсіресе, мысалы, сэр Уильям Гланвилл, доктор Г. Чарльзворт, доктор А.Р. Коллинз және басқалар Жол зерттеу зертханасының маңызды үлес қосқанын» нақты көрсетті. Алайда, Уоллис өзі қатысқан Викерс Веллингтон бомбалаушысын, оның ерте сынақтарында қолдану үшін өзгерту, Уоллис «басқалардың еңбегін бірінші болып мойындаған болар еді» деген мысал ретінде келтірілді. Сондай-ақ, сол кезде Vickers Armstrongs фирмасының сурет кеңсесінде жұмыс істеген Эрик Оллрайттың айтуынша, «Уоллис өзінің әдеттегі жұмысын [Vickers Armstrongs үшін] жасауға тырысты, сонымен қатар ол Министрлікте және Форт-Халстедте және барлық жерде болды». Уоллис өзінің хабарламаларын, идеяларын және ағымдағы дамуларын тиісті органдарға ұсыну арқылы даму жалғасуын қамтамасыз етті. Уоллис қарудың үлгілерінің, прототиптерінің және «тірі» нұсқаларының бас дизайнері болды. Ең бастысы, RAF экипаждарына операция «Chastise» үшін түсіндіргенде, оның бірінші дизайнын қолдануға дайындағанда, қаруды түсіндірген – Уоллис болды. Қарудың ерекшелігі, даму барысында қосылған, кері айналу болды, бұл оның ұшу биіктігі мен тұрақтылығын және секіру қабілетін жақсартты, сонымен қатар қарудың нысанаға жеткенде оған жақын немесе жақын болуына көмектесті. Кері айналу – гольф доптарының ұшуындағы қалыпты ерекшелік, себебі олар клубпен соққанда осылай айналады. Осы себепті, әзірленген қарудың барлық түрлері «Гольф миналары» деп аталды, ал кейбір шар тәрізді прототиптерінде ойықтар болды. 1942 жылдың қарашасында Уоллис қаруының үлкен нұсқасын бөгеттерге қарсы, ал кішісін кемелерге қарсы қолдануға шешім қабылданды: олар сәйкесінше «Upkeep» және «Highball» деп аталды. Үшінші нұсқасы «Baseball» деп аталды, ол Корольдік теңіз күштерінің жағалау күштерінің МТБ немесе МГБ-да қолданылуы жоспарланды, бірақ «күннің жарығын көрмеді». «Upkeep» және «Highball» бағдарламаларын әзірлеу, сынау және қолдану бір мезгілде жүргізілуі тиіс еді, өйткені күтпеген жағдайды сақтау маңызды болды: егер біреуін мақсатқа қарсы жеке-жеке қолданса, Германияның ұқсас мақсаттарға қарсы қорғанысы күшейіп, екіншісін пайдасыз етеді деп қорқынышты. Алайда, «Upkeep» мерзімге сәйкес жасалды, себебі оның максималды тиімділігі маусымдық жаңбырдан бөгеттердің мүмкіндігінше толы болуына байланысты болды, ал осының соңғы мерзімі 1943 жылдың 26 мамырына белгіленді. Нәтижесінде, осы мерзім жақындағанда, «Highball» әлі де дамып жатты, ал «Upkeep» дамуын аяқтады, содан кейін «Upkeep» жеке қолдану туралы шешім қабылданды. 1974 жылдың қаңтарында, Ұлыбританияның «отыз жылдық ережесі» бойынша, «Upkeep» және «Highball» екі бағдарламасы бойынша құпия үкіметтік файлдар жарияланды, бірақ қарулардың техникалық егжей-тегжейі 1963 жылы жарияланған еді.

Сақтау

Инертті толтырумен Upkeep прототиптерін сынау 1942 жылдың желтоқсанында RAF Warmwell-ден ұшып, Дорсет штатындағы Чезил Бичте және 1943 жылдың сәуір мен мамырында RAF Манстоннан ұшып, Кенттегі Рекулверде, алдымен Vickers Wellington бомбалаушысын пайдаланып жүргізілді. Алайда, толық көлемді Upkeep өлшемдері мен салмағы сол кездегі ең үлкен британдық бомбалаушы, Avro Lancaster-пен ғана тасымалдана алатын болды, тіпті оны тасымалдау үшін едәуір өзгерістерге ұшырауы керек болды, нәтижесінде Avro Lancaster "B III (Special)" пайда болды. Сынақ кезінде Upkeep-тің шар тәрізді корпусы сумен соқтығысқанда ыдырайтыны, бірақ бомбаны қамтитын ішкі цилиндрдің су бетінде ойдағыдай жалғасатыны анықталды. Нәтижесінде Upkeep-тің шар тәрізді корпусы дизайндан алынып тасталды. Даму мен сынақ 1943 жылдың 13 мамырында Кент штатының Бродстейзер қаласынан теңізге 5 миль (8 км) қашықтықта тірі, цилиндрлі Upkeep бомбасын тастаумен аяқталды. Бұл кезде Уоллис бомбаны су мен жердің үстінен "дәл" 60 фут (18 м) биіктікте, 500 айналыммен тастау керектігін нақтылады: бомба "800 ярдтан астам жерде жеті рет секіріп, суға батып, жарылды". Upkeep-тің өндірістік нұсқасында, оны өндіруші "Vickers Type 464" деп атаған, жарылғыш заряд Torpex болды, ол бастапқыда торпедаларда сияқты су асты нысаналарына қарсы үлкен әсер ету үшін ұзақ жарылғыш импульс беру үшін жасалған; жарылудың негізгі құралы үш гидростатикалық тапанша болды, олар тереңдіктегі зарядтарда қолданылады, 30 фут (9 м) тереңдікте отқа орнатылған; және оның жалпы салмағы 30 кг болды, оның ішінде Torpex. Сондай-ақ, бомба ұшақтан түсірілген кезде автоматты түрде қаруланған және 90 секундтан кейін атылу үшін белгіленген "өзін-өзі жою" детонациясы жасалды. Ұшақтағы бомбаны екі ұшынан да бұрышталып, оны босату үшін ұшақтағы үлкен қос калиперлер немесе үшбұрышты қарулар ұстап тұрды. Артқа айналу нысанаға жетуден 10 минут бұрын басталуы керек еді және бомбаның оң жағында орналасқан Vickers Jassey гидравликалық моторымен қозғалатын белдік арқылы беріледі. Бұл қозғалтқыш жоғарыдағы қару мұнарасында қолданылатын гидравликалық жүйемен жұмыс істеді. Жарылғыш заттың барынша тиімділігін арттыру үшін бөгеттің тығыз байланысы қажет болды. Биіктік бір-бірімен қиылысатын жарық сәулелерінің жұбымен тексерілді, олар су бетінде жиналған кезде ұшақтың дұрыс биіктігін көрсетті - бұл ұшақ өндірісі министрі Бенджамин Локспейзердің рейд үшін ойлап тапқан әдісі және нысанадан қарапайым, қолмен ұсталатын үшбұрышты құрылғы арқылы қашықтық: бір бұрышы көзге дейін ұсталған кезде, қалған екі бұрыштағы проекциялар бомба шығару үшін дұрыс қашықтықта болғанда нысананың алдын ала белгіленген нүктелеріне сәйкес келеді. Бұл практикада ыңғайсыз болып көрінуі мүмкін, сондықтан кейбір ұшақ экипаждары оны ұшақтың өзінде орнатылған және кинаграф пен жіпке қатысты өздерінің құрылғыларымен ауыстырды. 1943 жылдың 16-17 мамыры аралығында "Chastise" операциясы Германияның Рур алқабындағы бөгеттерге Upkeep-ті қолдана отырып шабуыл жасады. Екі бөгет бұзылып, су тасқыны, залал және адам өміріне залал келтірді. Бұл шабуылдың соғыстың жүрісіне әсері туралы пікірлер айтылып жатыр. Операция кезінде британдықтардың шығындары өте көп болды; 19 шабуылдаушы ұшақтың сегізi, сондай-ақ RAF-тің 113 ұшақ экипажының 53-і қайтып келе алмады. Бұл қақтығыс 1600 бейбіт тұрғындардың, соның ішінде 1000-ға жуық тұтқын мен құл жұмысшыларының өліміне әкелді. Upkeep қайтадан пайдалану үшін пайдаланылмаған. Соғыс аяқталған кезде, қалған операциялық Upkeep бомбалары нашарлай бастады және олар Солтүстік теңізге жарылғыш құрылғыларысыз тасталды.

Жоғары топ

1942 жылдың сәуірінде Уоллис өзі ұсынған бомбасын «флоттың әуе күштері үшін арналған қару» деп сипаттады. Бұл теңіздік аспектісі кейіннен 1943 жылдың ақпанында Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль берген бұйрықта басымдық алды, онда «Тронхеймде тұрған неміс линкоры Тирпицке қарсы әрекет ету жоспарларынан бас тарттыңыз ба? Осы сыйлық күтіп тұр да, оны жеңудің жолын ешкім таппағандықтан, бұл қорқынышты жағдай» делінген. Алайда, Highball ақыры RAF қаруы ретінде, соның ішінде Тирпицке қарсы түрлі мақсаттарға қарсы қолданылды. 1942 жылдың қарашасынан бастап Highball-дың әзірленуі мен сынағы Upkeep-пен бірге жүргізілді, оның ішінде Чесил жағажайы мен Рекульверде прототиптерді сынау да болды. 1942 жылдың желтоқсанында Чесил жағажайында сынақтан өткен алғашқы прототиптер бомбаның екі нұсқасының да алға басушысы болды, ал 1943 жылдың қаңтар және ақпан айларында Чесил жағажайында және 1943 жылдың сәуірінде Рекульверде сынақтан өткендері Highball прототиптері болды. Оларды өзгертілген Веллингтон бомбалаушысы және Рекульверде өзгертілген де Хавиланд Москито B Mk IV сынақтан өткізді, олар Викерс Армстронгқа осы мақсатта тағайындалған екі ұшақтың бірі болды. 1943 жылдың ақпан айының басында Уоллис Highball-ды «(жалпы салмағы) бар сферада орналасқан цилиндрдегі зарядтан тұрады» деп сипаттады; өзгертілген Москито мұндай екі қаруды тасымалдай алатын. 1943 жылдың сәуір айының ортасында Рекульверде жүргізілген сынақтарда Highball-дың шар тәрізді корпусы Upkeep сияқты зақымдарға ұшырады. 30 сәуірде бос инертті толтыру немесе жарылғыш заттарсыз, стальной пластинамен күшейтілген өзгертілген корпусы бар прототип «зақымсыз» түсірілді. 2 мамырда жүргізілген қосымша сынақтарда инертті толтыруы бар осы прототиптің екі үлгісі су бетінде күтілгендей секірді, бірақ екеуі де қырысып қалған. Қосымша сынақтар үш өзгертілген Москито ұшағымен RAF Turnberry-ден, Girvan-ның солтүстігінде, Шотландияның батыс жағалауында, мақсатты кемеге қарсы жүргізілді, ол бұрынғы француздық соғыс кемесі Курбе болды, ол осы мақсатта Лох Стривенде бекітілген. 9 және 10 мамырда жүргізілген сынақтардың бұл сериясына бірқатар қателер кедергі келтірді: прототиптерді түсіруге арналған Курбеттен белгіленген нүктені көрсетуге арналған буйлар кемеге тым жақын болды. Бұл қателердің салдарынан прототиптер нысанаға тым жылдам және күшті соқты. Екі ұшақ өз прототиптерін босата алмады, соның бірі екінші рет айналып келгенде құлап кетті. Осындай жағдайларда Upkeep Highball-дан тәуелсіз пайдаланылды. 1943 жылдың наурыз айының соңында «ұшақ экипаждары ең болмағанда екі айлық арнайы оқудан өтуі керек» екені анықталды. Осыны ескере отырып, 618 эскадрилья 1943 жылдың 1 сәуірінде Шотландияның солтүстік-шығысындағы Уикке жақын орналасқан Скиттенде құрылды, ол «Қызметші» операциясын жүзеге асыруға арналған, онда Тирпицке Highball секіретін бомбаларымен шабуыл жасалатын еді. 18 сәуірде «Қызметші» операциясын маусым айының соңына дейін жүргізу ұсынылды, өйткені 618 эскадрильяны осы мақсатта белгісіз мерзімге ұстап тұру мүмкін емес еді. 1943 жылдың қыркүйек айының басында ғана Highball және оның босату механизміне қатысты проблемалардың жалғасуын ескере отырып, 618 эскадрильяның көп бөлігі «басқа міндеттерге босатылды». Бұл іс жүзінде «Қызметші» операциясынан бас тартуды білдірді. 618 эскадрильяның негізгі құрамы сақталды және олар Highball-дың әзірленуі жұмысын жалғастырды. 1944 жылдың 15-17 мамыр аралығында жүргізілген сынақтар Highball-дағы прогресті көрсетті. Осы уақытқа дейін Курбе Нормандияға шабуыл жасау үшін Гусберри дельтесі ретінде пайдалануға тағайындалған, сондықтан оның орнына бұрынғы жауынгерлік кеме пайдаланылды (ол да Лох Стривенде бекітілген). Малая кемесімен бірге бомбалаушылар кемеге бағытталған гидростатикалық тапаншалармен жабдықталған бейбіт Highball прототиптерін тастады. Олар кемені соқты, кем дегенде екеуі кеменің қабырғасында тесік жасады. 17 мамырда алғаш рет Highball прототиптері бір секундтық аралықпен екеуі бірдей босатылды. 1944 жылдың мамыр айының соңында Highball-ды босату және нысанаға алудағы проблемалар шешілді. Highball-ды нысанаға алу Upkeep-тен өзгеше әдіс талап етті; проблема Уоллистің ұшу шлеміне бекітілген сақина тәрізді апертуралы нысананың дизайнымен шешілді. Highball қазір жалпақталған полюстері бар сфера болды, ал жарылғыш заряд – Torpex, Upkeep сияқты цилиндрде орналасқан; жарылыс 27 фут (8 м) тереңдікте отқа қойылған бір гидростатикалық тапаншамен жасалды, ал салмағы , оның ішінде Torpex болды. Highball ешқашан операциялық түрде қолданылмады: 1944 жылдың 12 қарашасында Катехизм операциясы кезінде Ланкастерлер Таллбой бомбаларымен негізгі нысанасы Тирпицті батырды. Highball-дың әзірлену кезеңінде және кейіннен басқа да әлеуетті нысаналар қарастырылды. Оларға итальяндық флоттың кемелері, каналдар, құрғақ доктар, суасты қайықтарға арналған бекіністер және теміржол туннельдері (1943 жылы сынақтар осы жерде жүргізілді) кірді. Бірақ Италия 1943 жылдың қыркүйегінде капитуляциялады, ал басқа нысаналардың идеялары жүзеге асырылмады. 1945 жылдың қаңтарында, Кобамға жақын Саррейдегі Фоксваррендегі Vickers тәжірибелік орталығында АҚШ Әуе күштерінің Douglas A-26 Invader орташа бомбалаушысы екі Highball-ды бомба бөлімінде толық жабылып, Москитодан алынған бөлшектерді пайдаланып орнату үшін бейімделді. Ұлыбританиядағы қысқа ұшу сынақтарынан кейін жиынтық Айова штатының Райт Филдке жіберілді және A-26C Invader-ге орнатылды. АҚШ Әуе күштерінің сынақтары үшін жиырма бес инертті Highball, «Speedee» бомбалары деп аталды, сондай-ақ жіберілді. Тәжірибелік сынақтар Флорида штатының Эглин Филдінің жанындағы Чоктаухатчи шығанағында жүргізілді, бірақ 1945 жылдың 28 сәуірінде су диапазоны 60-та секіргеннен кейін артқы фюзеляж жоғалған және қаза болғаннан кейін бағдарлама тоқтатылды.

Бейсбол

Жоғарыда аталған екі типті қарудан басқа, моторлы торпедалық қайықтарда қолдануға арналған кішірек қаруды Адмиралтейство 1942 жылдың желтоқсанында ұсынды. "Бейсбол" деп аталған бұл қару түтікшеден ұшырылатын, салмағы [салмақ мөлшері] болатын, оның жартысы жарылғыш заттан тұратын, ал күтілетін қашықтығы [қашықтық мөлшері] болатын.

Неміс шапқылаушы бомбасы

Операция Chastise-дан кейін неміс әскері Флт Lt Барлоу басқарған Ланкастер ұшағының қираған қалдықтарында, Халдерн маңындағы Рейс қаласының жанында жоғары кернеулі сымдарға тиіп құлаған, жаңа Upkeep бомбасын толықтай күйінде тапты. Бомба тасталмаған және ұшақ құрлыққа құлағандықтан, жарылғыш құрылымдардың ешқайсысы іске қосылмады. Содан кейін, "Курт" немесе "Эмил" кодовый атымен танылған Upkeep бомбасының нұсқасы Германияның Балтық теңізі жағалауындағы Травемундедегі Люфтваффенің Erprobungsstelle, яғни "сынақ алаңында" салынды. Бұл нацистік Германиядағы осындай төрт мекеменің бірі болды. Айналудың маңыздылығы түсініксіз болды және Focke Wulf Fw 190 ұшағында жүргізілген сынақтар бомбаның тасталған жылдамдыққа сәйкес келуіне байланысты ұшақ үшін қауіпті болып шықты. Бұл мәселені түзету үшін жасалған ракеталық күшейткіштерге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды және жоба 1944 жылы тоқтатылды.

Бомбаның қайта жасалуы

2011 жылы Кембридж университетінің Инженерлік факультетінің докторы Хью Хант басқарған жобада серіпті бомба қайта жасалып, "Dambusters" сияқты шабуылда сынақтан өтті. Миссияны орындау үшін "Buffalo Airways" компаниясы және олардың Douglas DC-4 ұшағы таңдалды. Жоба Канада мен Австралияда "Dambusters Fly Again" деректі телешоуында, Ұлыбританияда "Dambusters: Building the Bouncing Bomb" және АҚШ-та "Nova" эпизоды "Гитлердің бөгеттерін бомбалау" бағдарламасында көрсетілді. Бұл жобада бомбаның макеты арнайы салынған бөгетке тиісті түрде түсірілді, ал кейіннен бомба түскен жерге орнатылған жарыққыш зарядтың көмегімен бөгет қиратылды. Деректі фильмнің түсірілімі "Buffalo Airways" компаниясын баяндайтын "Ice Pilots NWT" реалити-сериалының 3-ші маусымның 2-ші эпизоды "Dambusters" бөлігінде де жарияланды.