Кіріспе

Брактеат (лат. bractea – металдың жұқа бөлігі) – Солтүстік Еуропада, негізінен герман темір дәуірінің көші-қон кезеңінде (Швециядағы Вендель дәуірімен қоса) зергерлік бұйым ретінде тағылатын, жалпақ, жұқа, бір жақты алтын медаль. Брактеат монеталары Бенгал шығанағы маңындағы ортағасырлық мемлекеттерде де белгілі, мысалы, Харикела және Мон қалаларында. Бұл термин сонымен қатар, көне заманда киімге тігілетін, әсіресе алтыннан жасалған жұқа дискілерді де білдіреді, мысалы, ежелгі парсылық Окс қазынасында, сондай-ақ ерте орта ғасырларда Орталық Еуропада соғылған күміс монеталарда да кездеседі.

Көші-қон кезеңіндегі алтын брактеаттар

Алтын брактеаттар көбінесе 5-7-ші ғасырларда жасалған, көптеген алтын үлгілерімен ұсынылған зергерлік бұйымдардың белгілі бір түрін білдіреді. Олардың көпшілігі мойынға тағылатын бау арқылы ілінетін, амулет ретінде қолданылатын, шеттерінде ілмек бекітілген. Брактеаттарға қажетті алтын Рим империясының Солтүстік герман тайпаларына бейбіт ақша ретінде берген монеталарынан алынған.

Нысандар

Көптеген брактеаттарда герман корольдерінің портреттері бейнеленген, олардың шаштары кері өрілген, герман мифологиясының кейіпкерлерінің суреттері римдік монеталардың әсерімен түрлі дәрежеде өзгертілген, ал кейбіреулерінде мүлдем жаңа мотивтер кездеседі. Мотивтер көбінесе герман мифологиясына тән, ал кейбіреулері германдық мәңкілік иконалар деп саналады, олар қорғаныш немесе болжам беру үшін қолданылған. Көбінесе жылқысы, құстары және кейде найзасы бар суреттер бейнеленеді – кейбір ғалымдар оны герман құдайы Воданның бейнесі деп түсіндіреді, сондай-ақ кейінірек 13 ғасырдағы Один бейнелерінде, мысалы, «Поэтикалық Эдда» да кездесетін элементтер бар. Осы себепті брактеаттар герман дінімен қызығушылық танытқан ғалымдардың иконографиялық зерттеулерінің нысаны болып табылады. Көптеген брактеаттарда рундық жазулар кездеседі (барлығы 133 жазу белгілі, бұл ежелгі Футарк корпусының үштен бірінен астам). Көптеген брактеаттарда свастикалар жиі кездесетін мотив ретінде бейнеленген.

Корпус

Жалпы алғанда, А, В, С, D және F типтеріндегі 1000-нан астам көші-қон кезеңінің брактеаттары белгілі (Heizmann & Axboe 2011). Олардың ішінде 135-і (шамамен 11%) көбінесе өте қысқа болатын Ежелгі Футарк жазуларын тасымалдайды; ең маңызды жазулар Seeland II C (оны кигенге саяхатта қорғаныш сыйлайды), Vadstena (Ежелгі Футарк тізімін және мүмкін сиқырлы жазуды ұсынады) және Tjurkö (скальдиялық өлеңмен жазылған) брактеаттарында кездеседі. Бұларға шамамен 270 E типті брактеаттарды (Gaimster 1998) қосуға болады, олар Вендель кезеңіне жатады, демек, басқа типтерге қарағанда сәл кейінірек жасалған. Олар тек Готландта ғана өндірілген, ал ертерек брактеаттардың барлығы (бірнеше ағылшын үлгілерінен басқа) алтыннан жасалса, көптеген E типті брактеаттар күміс немесе қоладан жасалған. Неміс тарихшысы Карл Хаук, даниялық археолог Мортен Акбое және неміс рунологы Клаус Дювел 1960 жылдан бері көші-қон кезеңінің ерте германдық брактеаттарының толық корпусын жасау үшін жұмыс істеп келеді, оларға ірі масштабты фотосуреттер мен суреттер қоса берілген. Бұл еңбек неміс тілінде Die Goldbrakteaten der Völkerwanderungszeit. Ikonographischer Katalog деп аталып, үш томдық болып жарық көрді. Каталогқа қосымша Heizmann & Axboe 2011 жұмысында бар.

Ерте ортағасырлық брактеаттар

Күміс брактеаттар (неміс тілінде Brakteat, сонымен қатар "құрғақ тиын": Hohlpfennige немесе Schüsselpfennige) көші-қон дәуірінің брактеаттарынан өзгеше. Олар 1130 жыл шамасында Саксония мен Тюрингияда басталып, 14 ғасырға дейін жалғасқан, неміс тілінде сөйлейтін аймақтарда (Рейнланд, Вестфалия және Орта Рейн аймағынан басқа) таралған басты аймақтық монета түрі болды. Айналымдық тұрғыдан алғанда, брактеаттар сол кездегі әдеттегі "аймақтық пенни" валютасы еді. Ортағасырлық күміс брактеаттар – диаметрі 22-45 мм, жұқа күміс табақтан соғылған, бір жақты мөрленген пфеннигтер. Монетаның суреті жоғары рельефте бейнеленген, ал артқы жағы ойыс қалдырылған. Үлкен беті көркемдік бейнелерге кең мүмкіндік берді. Көбінесе үш түрлі номиналдағы монеталар болды: екі пфенниг (Блафферт) – күрделі суреті бар, бір пфенниг (Холпфенниг) – қарапайым суреті бар және жарты пфенниг (Шерф) – ойыс монеталар. Брактеаттарды әдетте, жылына бір-екі рет қайта жинап, жаңа монеталарға айырбастауға шақыратын (Renovatio Monetae). Мысалы, төрт ескі монетаға үш жаңа монета берілетін. Ал қалған төртінші монета "соққы ақысы" деп аталып, монета соғушының салық түрінің бірі болатын. Бұл жүйе демартаж сияқты жұмыс істеді: адамдар монеталарын жинап қоймады, себебі олар құндылығын жоғалтатын. Осылайша, бұл ақша көбінесе құндылық сақтау үшін емес, айырбастау құралы ретінде қолданылды. Бұл ақша айналымын жылдамдатып, экономиканы жандандырды. Бұл өзгеріс, Германия қалалық лигаларындағы саудагерлердің, ақша экономикасына қатысы бар барлық бизнес мүдделеріне зиян келтірді. Сондықтан қалалық лигалар 1413 жылдан бастап "Ewiger Pfennig" ("мәңгілік пенни") деп аталатын жаңа монета енгізді. Соңғы брактеаттар – "саяхатшы брактеаттары" болды, олар паломниктердің белгісі ретінде тағылатын медальондар еді және 17 ғасырға дейін қолданылып келді. Швейцарияның кейбір кантондарында 18 ғасырда раппен, эллер және анстер сияқты брактеаттар өндірілді.