Кіріспе
Қарағайдың түрі. Pinus brutia, көбінесе түрік қарағайы және Калабрия қарағайы деп аталады, Жерорта теңізінің шығыс аймағына тән қарағайдың бір түрі. Оның ареалының көп бөлігі Түркияда орналасқан, бірақ кейбір түрлері Ауғанстанның шығысына дейін табиғи жағдайда өседі. Төбешіктері екі және сирек үштен топтасқан, соңғы нұсқалары конус құрылымы бойынша туысқан Pinus canariensis-ке ұқсас. Әйелдер конустары қысқа, қатаң, ағаш тәрізді қабыршақтары бар, ұзын, кең, жасыл түстен қызыл-сарыға дейін жетіледі. Pinus brutia var. brutia: Типикалық түрі, ұзын төбешіктерімен, Шығыс Жерорта теңізінде кездеседі. Кейде P. brutia-ның кіші түрі немесе жеке түрі ретінде қарастырылады. Құрғақшылыққа және нашар топыраққа төзімділігінің арқасында, ол Оңтүстік-Батыс АҚШ және Еуропаның әртүрлі аймақтарында сәндік өсімдік ретінде кеңінен отырғызылады.
Pinus brutia, commonly known as the Turkish pine and Calabrian pine, is a species of pine native to the eastern Mediterranean region. The bulk of its range is in Turkey, but certain varieties are naturalized as far east as Afghanistan. The needles come in fascicles of two and rarely three, the latter specimens showing similarities in cone structure to the related Pinus canariensis. The female cones are short, with rigid, woody scales, long, broad, maturing from green to red orange. Pinus brutia var. brutia: Typical form, with longer needles, Found across Eastern Mediterranean. Sometimes treated as a subspecies of P. brutia or a species of its own. Due to its tolerance of drought and poor soil, it is widely planted as an ornamental in both southwestern US and Europe.
Таксономия
Италиялық ботаник Микеле Тенор 1811 жылы осы түрді сипаттады. Тенор бұл атаудың себебін түсіндірмегенімен, Франкис Тенор оны тарихи Брутиум аймағы, қазіргі Калабрия, енгізілген популяциясы табиғи түрде тараған жерінің құрметіне атаған деп санайды. Эгей теңізінің шығыс Эгей аралдары, Крит, Қырым, Иран, Грузия, Әзірбайжан, Солтүстік Ирак, Батыс Сирия, Ливан және Кипрде кездеседі. Ол көбінесе теңіз деңгейінен басталып, өсу ортасының оңтүстігінде жоғарырақ биіктіктерде де өседі.
Экология
Pinus brutia – Pinetea halepensis өсімдіктер класының диагностикалық түрі. Крюпердің сирек жаңғағы, көбінесе түрік қарағайларының ормандарында кездеседі және қоректену үшін оған үлкен тәуелді; екі түрдің ареалдары көбінесе бір-бірімен сәйкес келеді. P. brutia израильдік қарағайдың қабықшасының зиянкесі Matsucoccus josephi-ге төзімді және Thaumetopoea гусеницаларының маңызды қожайыны болып табылады. Кипрде бұл түр барлық орманды жамылғының шамамен 90% -ын құрайды. Ол көптеген саңырауқұлақ түрлерімен эктомикориза қалыптастырады, ал оның келегі мен бұтақтары көптеген ыдырайтын организмдер үшін өте қолайлы орта болып табылады.
Бал
Түрік қарағайлары маршалина гельеника деп аталатын шырын соратын қосқанатты жәндікті мекендейді. Әдетте, бұл жәндік қарағайға едәуір зиян келтірмейді, бірақ оның бөліп шығаратын артық қантының маңызы зор. Осы қант, "шырыш", бал аралары жинап, одан ерекше дәмді және құнды "қарағай балы" (түрікше, çam balı) жасап шығарады, оның емдік қасиеттері бар деген сенім бар.
Белгілі орын
"Жалғыз қарағай" – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы АНЗАК армиясының Галлиполи шайқасындағы ерекше көзге түсетін ағаш болған түр. Шайқас даласынан алынған шишалар Австралияға әкелінді, ал олардан өсірілген жас өсімдіктер еске алу үшін тірі монумент ретінде отырғызылды. Галлиполиден әкелінген шишаларға негізделген "Жалғыз қарағай" ескерткіштері осы түрді немесе Алеппо қарағайын қолдануы мүмкін. Кейбір ескерткіштер мүлдем басқа түрлерді пайдаланады.
Орман шаруашылығы
Ол ағаш өнімдік үшін кеңінен егіледі, туған жерінде (Түркия мен Кипрде орман шаруашылығындағы ең маңызды ағаш) және Жерорта теңізі аймағында, шығысқа қарай Пәкістанға дейін басқа жерлерде де. Ағашы көптеген мақсаттарда қолданылады, оның ішінде: ағаш өңдеу, өнеркәсіп, жалпы құрылыс, отын және қағаз массасы. Израильде, оның Matsucoccus josephi-ге төзімділігіне байланысты, көбірек қолданылатын Pinus halepensis (Алеппо қарағайынан) кейде артықшылық беріледі. Сонымен қатар, ол демалыс аймақтарына да өте ыңғайлы.
Өсіру
Pinus brutia – танымал сәндік ағаш, ыстық және құрғақ аймақтардағы саябақтар мен бақтарға кеңінен отырғызылады (мысалы, Оңтүстік Калифорния, Юта, Нью-Мексико және Невада, сондай-ақ Аризона мен Орталық Техас штаттары), онда оның жоғары ыстыққа және құрғақшылыққа төзімділігі бағалы деп есептеледі. Эльдарика түршесі – ең құрғақшылыққа төзімді түрі, Ауғанстан, Иран және соңғы кезде АҚШ-тың Оңтүстік-Батысында қолданылады. Бұл аймақта P. brutia subsp. eldarica «Эльдарика қарағайы», «Ауған қарағайы» немесе «Монделл қарағайы» деп аталады (Монделл Беннеттің құрметіне, ол Нью-Мексикодағы коммерциялық ағаш өсіруші және 1969 жылдан бастап бұл түрді танымал етуге үлкен үлес қосты).