Кіріспе

Белгілі бір валюта бағамы жүйесінде елдің валютасының құнын ресми түрде төмендету. Макроэкономика мен қазіргі ақша-кредит саясатында девальвация – бұл тұрақты валюта бағамы жүйесінде елдің валютасының құнын ресми түрде төмендету, онда ақша-кредит органы ұлттық валютаның шетелдік валютаға немесе валюталар жиынтығына қатысты төменгі айырбас бағамын ресми түрде белгілейді. Девальвацияға қарама-қарсы, отандық валютаны қымбаттатуға алып келетін айырбас бағамының өзгеруі – қайта бағалау деп аталады. Ақша-кредит органы (мысалы, орталық банк) өзінің валютасының белгілі бір бағамын сақтап тұру үшін ішкі валютамен шетел валютасын сатып алуға немесе сатуға дайын болады; девальвация – ақша-кредит органының шетел валютасын төмен бағаммен сатып алып, сататынының белгісі. Алайда, еркін валюта бағамы жүйесінде (онда валюта бағамы үкіметтің немесе орталық банк саясаты емес, валюта нарығындағы күштермен анықталады) валютаның басқа маңызды валюталарға қатысты құнының төмендеуі – амортизация деп аталады, ал құнының өсуі – аппрециация деп аталады. Бұған ұқсас, бірақ ерекше ұғымдарға инфляция жатады, ол – тауарлар мен қызметтерге шаққанда валюта құнының нарықта анықталатын төмендеуі (оның сатып алу қабілетімен байланысты). Валютаның номиналды құнын айырбас бағамын өзгертпестен өзгерту – девальвация немесе қайта бағалау емес, қайта номинациялау болып табылады.

Тарихи қолданысы

Девальвация көбінесе валютаның белгілі бір базалық құнға қатысты анықталған құны болған жағдайда қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, алғашқы валюталар әдетте алтын немесе күмістен соғылған монеталар болған, оларды шығарушы орган бағалы металдың салмағы мен тазалығын растаған. Ақшаға мұқтаж және бағалы металдар жетіспейтін үкімет монеталардың салмағын немесе тазалығын еш хабарламасыз азайтуы мүмкін, немесе жаңа монеталардың ескі монеталармен тең құндылығы бар екенін жариялап, осылайша валютаны девальвациялауы мүмкін. Кейін, монеталардың орнына қағаз валюта шығарылған кезде, үкіметтер оларды алтынға немесе күміске (алтын стандартына) айырбастауға міндеттеді. Тағы да, алтын мен күміс жетіспейтін үкімет валютаның айырбас құнын төмендету арқылы девальвация жасауы мүмкін, бұл барлығының жинақтарының құнын төмендетті.

Себептер

Белгілі бір валюта бағамы әдетте заңды түрде қолданылатын капитал бақылауы және орталық банк шетел валютасына айырбастау үшін ішкі валютаны сатып алуға немесе сатуға дайын тұруы арқылы сақталады. Белгілі бір валюта бағамы жағдайында, капиталдың тұрақты шығыны немесе сауда тапшылығы орталық банкке өзінің шетел валюталық резервтерін ішкі валютаны сатып алуға, ішкі валютаға деген сұранысты қолдауға және осылайша оның құнын сақтауға жұмсауға әкеледі. Алайда, бұл әрекет орталық банкке тиесілі шетел валюталық резервтердің мөлшерімен шектеледі. Бұл резервтердің таусылу қаупі және осы процестен бас тарту мүмкіндігі орталық банкке шетел валютасының ағынын тоқтату үшін валютасын құнсыздандыруға итермелеуі мүмкін. Ашық нарықта құнсыздану жақын деген қабылданыс, спекулянттарды валютаны елдің шетел валюталық резервтеріне айырбастауға итермелейді, бұл эмитент елге нақты құнсыздандыру жасауға қысымды арттырады. Егер спекулянттар барлық шетел валюталық резервтерді сатып алса, төлем балансы дағдарысы орын алады. Экономистер Пол Кругман мен Морис Обстфельд төлем балансы дағдарысының нақты айырбас бағамы (елдер арасындағы салыстырмалы бағалардың айырмасына түзетілген айырбас бағамы) номиналды айырбас бағамына (жарияланған бағам) тең болған кезде пайда болатынын көрсететін теориялық модель ұсынады. Іс жүзінде, дағдарыс көбінесе нақты айырбас бағамы номиналды бағамнан төмендегеннен кейін басталады. Бұның себебі спекулянттардың толық ақпаратқа ие болмайтындығында, кейде нақты айырбас бағамы төмендегеннен кейін ғана елдің шетел валюталық резервтерінің жетіспеушілігін біледі. Мұндай жағдайларда валюта құны өте жылдам және күрт құлдырайды. 1994 жылы Мексикадағы экономикалық дағдарыс осылай болды.

Экономикалық әсері

Валютасын құнсыздаған ел үшін экономикалық проблемаларды шешу үшін маңызды экономикалық салдарлар бар. Валюта бағамының құнсыздануы барлық басқа елдерге қатысты, әсіресе оның негізгі сауда серіктестеріне қатысты ішкі валютаның құнын төмендетеді. Ол экспортты арзандату арқылы ішкі экономикаға көмек көрсете алады, бұл экспорттаушыларға сыртқы нарықтарда бәсекелесуді жеңілдетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, импортты қымбаттатады, отандық тұтынушыларды импорттық тауарларды сатып алуға ынталандырмайды, бұл импорттың төмендеуіне әкеледі (оның отандық өндірушілерге пайдасы тиюі мүмкін), бірақ тұтынушылардың нақты табысын төмендетеді. Девальвация елдің сауда теңгерімін (экспорттан импортты азайту) сыртқы нарықтардағы отандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыра отырып, ішкі нарықтағы шетелдік тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Нәтижесінде, орталық банктен шетел валютасының бұрынғы таза ағыны азаяды немесе жойылады, сондықтан егер девальвация жеткілікті деңгейде болса, жаңа валюта бағамы шетел валютасының қорлары одан әрі сарқылмай сақталады. Девальвация ішкі экономикада импортталған тауарлардың бағасын арттырады, осылайша инфляцияны күшейтеді. Соғыстан кейін АҚШ-тың Lend Lease бағдарламасы, Ұлыбританияның соғыс кезеңіндегі жоғары шығындарын қаржыландыруға көмектескен, күрт тоқтатылды, ал Англо-Американдық қарыз фунт стерлингінің АҚШ долларына толық айырбасталатынына прогресс жасауға байланысты болды, соның арқасында АҚШ саудасына көмектесті. 1947 жылдың шілдесінде фунт стерлинг айырбастала бастады, бірақ Ұлыбританияның АҚШ долларындағы валюталық резервтерінен 7 аптадан кейін айырбастау тоқтатылды, рациондау қатаңдатылды және шығындар қысқартылды. Валюта бағамы айырбастау деңгейіне оралды, жаңа қазынашылық канцлері Стаффорд Криппс девальвациядан аулақ болды, ол 1947 жылы салықтарды көтеріп тұтынуды шектеді. 1949 жылы, ішінара кемежайлардағы ереуілге байланысты, Ұлыбританияның тұрақты айырбас бағамын қолдаған резервтеріне қысым тағы да өсті, бұл кезде Криппс ауыр науқастанып, Швейцарияда сауығып жатты. Премьер-министр Клемент Эттли экономикалық портфельді қамтитын үш жас министрге, атап айтқанда Хью Гейтскелл, Гарольд Уилсон және Дуглас Джейге қалай жауап беру туралы шешім қабылдауды тапсырды, олар бірлесіп девальвацияны ұсынды. Вильсон Криппске өз шешімін жеткізу үшін Аттлиден хат алды, ол канцлер қарсылық білдіретінін күтті, бірақ ол қарсылық білдірмеді. 1949 жылдың 18 қыркүйегінде валюта бағамы 4,03 доллардан 2,80 долларға дейін төмендетілді, көп ұзамай мемлекеттік шығындарды қысқарту шаралары қабылданды. Вильсон девальвацияға қарсы болды, себебі 1949 жылғы девальвацияның жағымсыз естеліктері мен оның Атли үкіметіне тигізген теріс әсері, сондай-ақ лейбористер девальвация партиясы емес деп ол бірнеше рет мәлімдегендіктен. Девальвация тарифтерді қолдану және шетелдік орталық банктерден 3 миллиард доллар жинау арқылы болдырмалды. 1966 жылы фунт стерлингке қысым күшейе түсті, бұл теңізшілердің ереуіліне байланысты болды, сонымен қатар үкіметтің жоғары эшелондарында девальвация мәселесі көтерілді, әсіресе вице-премьер Джордж Браун. Вильсон қарсылық көрсетті және девальвация орнына дефляциялық шаралар сериясын, соның ішінде 6 айлық жалақыны тоқтатуды ұсынды. Дефляциялық шаралар фунт стерлингін жеңілдеткен қысқа мерзімнен кейін 1967 жылы алты күндік соғыс, араб мұнай эмбаргосы және кемежайлардағы ереуіл салдарынан қысым қайта көтерілді. Америкалықтар мен француздардан көмек алуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, 1967 жылдың 18 қарашасында 2,80 АҚШ долларынан 2,40 АҚШ долларына дейін құнсыздану күшіне енді. Дегенмен девальвация Джеймс Каллаханды қазынашылық канцлері лауазымынан кетуге мәжбүр етті, Рой Дженкинске жол ашты.

Басқа экономикалар

Қытай Халық Банкі 2015 жылдың шілдесінде екі күннің ішінде екі рет юаньды 1,9% және 1% құнсыздандырды, бұл экономикалық өсімнің төмендеуіне жауап ретінде жасалды және 2015-2016 жылдардағы Қытай қор нарығындағы құлдилаған жағдайға алып келді. Девальвация Халықаралық валюта қоры тарапынан қолдау тапқанмен, АҚШ Қаржы министрлігінің Қытайды валюта манипуляторы деп тануына себеп болды. 2019 жылдың 5 тамызында Қытай, АҚШ-тың Қытайға қарсы сауда тарифтерін енгізуіне жауап ретінде валютасын құнсыздандырды. Мексика 1994 жылы Солтүстік Америка еркін сауда аймағына дайындық ретінде мексикалық песоның АҚШ долларына шаққандағы құнын төмендетті, бұл мексикалық песо дағдарысына әкеп соқты. 1994 жылдың 11 қаңтарында Франция Орталық және Батыс Африканың 14 африкалық еліндегі КФА франкінің құнын төмендету туралы шешім қабылдады.