Кіріспе

970 – 1020 ж.ж. шамасындағы викинг саяхатшысы, сонымен қатар Лейф Бақытты деп те аталады. Исландия сагаларында айтылуынша, ол Винландта норвегиялық елді мекен құрған, ол көбінесе Солтүстік Американың жағалауы деп есептеледі. Лейф және оның серіктері құрған елді мекен, шамамен 1000 жыл бұрын пайда болған Канаданың Ньюфаундленд аймағындағы Л’Анс-о-Медоуз деп аталатын викингтердің қонысының қалдықтарымен сәйкес келуі мүмкін деген болжамдар бар. Лейфтің туған жері белгісіз, бірақ ол Исландияда дүниеге келген деп саналады. Оның әкесі, Эрик Қызыл, Гренландияда алғашқы норвегиялық елді мекенді құрды, және Лейф сол жерде өсті. Винландқа жасаған саяхатынан және әкесінің қайтысынан кейін Лейф Гренландия елді мекенінің басшысы болды. Оның екі баласы болған: Гебрид аралдарында туған Торгильс және одан кейін Гренландияның басшысы болған Торкелл.

Ерте өмір

Лейф – Эрик Қызылдың және оның әйелі Тхьодхильданың (Ежелгі скандинав тілінде: Þjóðhildur) ұлы, әкесінің тарапынан Торвальд Асвальдссонның немересі. Эрик Қызыл жас кезінде әкесі адам өлтіргені үшін Норвегиядан қуылды, ал отбасы Исландияға жер аударылды (Лейфтің тууына дейінгі ғасырда, ол негізінен Норвегиядан келген викингтермен отарланған еді). Лейф Исландияны ашқан Наддодтың да қашық туысы болды. Лейфтің туған жылы көбінесе X ғасырдың соңында деп есептеледі. Оның туған жері туралы сагаларда айтылмаған, бірақ ол Исландияда, Брейдафьёрдурдың жағасында, немесе анасының туған үйі орналасқан Хаукадал шаруашылығында туған болуы мүмкін. Лейф Гренландияның шығыс елді мекеніндегі Браттальид отбасылық мүлігінде өсті. Оның Торстейн және Торвальд есімді екі ағасы және Фрейдис есімді әпкесі болды. Эриктің құлы болған Тюркерге Эрик балаларын қарауға ерекше сенім артқан, өйткені Лейф кейін оны "тәрбиешісі" деп атады.

Винландияны ашу

Эрик Қызылдың сагасы мен Гренландиялықтардың сагасы, екеуі де шамамен 1200 жылдар шамасында жазылған деп есептеледі, Винландқа (көбінесе Солтүстік Американың жағалауы ретінде түсіндіріледі) жасалған саяхаттардың әртүрлі баяндамаларын қамтиды. Винландтың тарихи тұрғыдан нақты айтылған екі ғана белгілі дерегі Бремендік Адамның еңбегінде және Арий Ақылдының жинақтаған "Исландиялықтар кітабында" табылады.

Қызыл Эрик туралы аңыз

Бұл аңыз бойынша, Лейф Норвегиядан Гренландияға жол тартқанда, бағытынан ауысып, Винлендті тапты. Осы саяхатқа дейін Лейф норвегиялық король Олаф Триггвессонның сарайында болып, христиан дініне кірген. Лейфті бағытын өзгертетін дауылға тап болғанда, ол Гренландиялықтарға христиан дінін таратуға бара жатқан еді. Олар беймәлім жағаға жеткен соң, кемеден түсіп, аймақты зерттеді. Олар жабайы жүзім, өзінен өсіп шыққан бидай және клен ағаштарын тапты. Сосын олар кемелерін осы жаңа табылған өнімдермен толтып, Гренландияға қарай шығысқа беттеді, жолда кемесі құлаған теңізшілерді құтқарып алды. Осы ісі үшін және норвегтік Гренландияны христиан дініне өткізгені үшін Лейф "Бақытты Лейф" деп аталды. Лейф Винландқа қайта оралмады, бірақ Гренландия мен Исландиядан басқалар келді, олардың ішінде Торфин Карлсефни де болды.

Гренландияның сагасындағы оқиға

Бұл аңыз бойынша Лейф Винлендті алғаш ашқан еуропалық емес. Оның орнына, Исландиядан Гренландияға сапарға шыққан Бьярни Херьолфссон мен оның экипажының жолын жел мен тұман басып, Гренландияның оңтүстік жағалауын өткізіп, белгісіз жағалауға тап болды. Олар бұл жердің Гренландия емес екенін ойлап, кемеден түспей, теңізге қарай жалғаса берді және Гренландия туралы білімдеріне сәйкес келмейтін тағы екі жағалауды тапты. Содан кейін олар шығысқа қарай жүзіп, бастапқы мақсатына жетіп, өздері көргендері туралы айтты. Шамамен 15 жыл өткен соң Лейф Бьярниге жақындап, оның кемесін сатып алды, отыз бес адамнан тұратын экипаж жинады және Бьярни сипаттаған жерге экспедиция ұйымдастырды. Әкесі Эрик оған қосылуға ниеттенген, бірақ кемеге бара жатқанда атынан құлап, бұл оқиғаны жаман ниет деп қабылдап, сапардан бас тартты. Лейф Бьярнидің жолын кері бағытта ұстанды және алдымен Хелуланд деп атаған, тасты және шөлейтті жерге (Жеті тас елі; мүмкін Баффин аралы немесе Лабрадордың солтүстік бөлігі) қонды. Теңіз арқылы одан әрі жылдамдықпен жүзіп, ол екінші рет орманды жерге жетіп, оны Маркленд (Орман елі; мүмкін Лабрадордың Кейп Поркупин маңында) деп атады. Ол жерде ол және оның экипажы кішкентай елді мекен салды, кейіннен Гренландиядан келген саяхатшылар оны Лейфсбудир (Лейфтің қамалы) деп атады. Винландта қыс өткізгеннен кейін Лейф көктемде жүзім мен ағаштан құралған жүкпен Гренландияға оралды. Қайту жолында ол исландиялық кемеден құлап кеткен адамды және оның экипажын құтқарып, «Бақытты Лейф» деген лақап атын алды. Лейф Винландқа қайта оралмады, бірақ Гренландия мен Исландиядан келген басқалар оралды.

Винландияның археологиялық деректері

Көптеген зерттеушілер мен ғалымдар Винландия Солтүстік Америкадағы аймақ болғанына келіседі. 1960 жылдардың басында норвегиялық зерттеуші Хелге Ингстад пен оның әйелі, археолог Энн Стин Ингстадтың жүргізген зерттеулері Ньюфаундлендтің солтүстік шетінде орналасқан викингтердің қонысын анықтады. Бұл қоныс L'Anse aux Meadows деп аталады (көміртегімен даралау нәтижесі 990–1050 жылдар аралығын, ал ағаш сақиналарының талдауы 1021 жылды көрсетіп тұр) және ол Лейфсбудир болуы мүмкін. Ингстадтар скандинавтардың Христофор Колумбтан шамамен 500 жыл бұрын Солтүстік Америкаға жеткенін көрсетті. Кейінгі археологиялық мәліметтер Винландияның Сент-Лоуренс шығанағы төңірегіндегі аймақтарды қамтығанын, ал L'Anse aux Meadows қонысы сол жерге сапарлар үшін кеме жөндеу станциясы және тоқтау орны болғанын ұсынады. Бұл L'Anse aux Meadows-ты Лейфсбудир деп тануға қайшы келмейді, себебі екі сага да Винландияны бірнеше елді мекендерді қамтитын кеңірек аймақ ретінде сипаттайды. Эрик Қызыл сагасында Винландиядағы тағы екі елді мекен туралы айтылады: бірі – Кьяларнес мүйісі мен Уондерстрандс-тан тысқары орналасқан Страумфьерд, екіншісі – одан да оңтүстікке қарай орналасқан Хоп.

Жеке өмір

Лейф Винланд сагаларында дана, мейірімді және күшті, ерекше келбетті адам ретінде сипатталған. Ол жетілген шағында Норвегияға барып, сол елдің патшасы Олаф Триггвасонның кеңесшісі қызметін атқарған болуы мүмкін. Осы Норвегияға сапар барысында Эрик Қызыл сағасында Лейфтің кемесі Гебрид аралдарына соғылып, ол және оның экипажы жаз бойы қолайлы жел күтіп, көп уақыт өткізуге мәжбүр болды делінеді. Сол жерде Лейф Торгунна атты ақсүйек әйелге ғашық болып, одан Торгильс деген ұлы дүниеге келді. Торгильс кейін Гренландиядағы Лейфке жіберілді, бірақ ол көпке ұнамады. Норвегия патшасы Олаф Триггвасонның сарайына келген соң Лейф христиан дінін қабылдады. Эрик Қызыл сағасы мен Олаф Триггвасон сағасы бойынша, Лейф дінге өтіп алғаннан кейін патша оған Гренландияға оралып, ондағы елді дінге көшіруді тапсырды. Саяхат барысында ол жолдан жаңылып, Гренландияға қайта оралмас бұрын Винландты ашты. Олаф Триггвасон сағасының басқа нұсқасы, Флатейярбоктан табылғаны, Лейфтің Норвегиядан оралғанда жолдан жаңылып, Винландты ашқаны туралы айтпайды, бірақ Гренландияға келгеннен кейін бүкіл ел, оның ішінде Лейфтің әкесі Эрик те, дінге көшкенін көрсетеді. Олаф Триггвасон сағасының кейбір нұсқаларында Лейфтің дінге көшіруге көмектесу үшін өзімен бірге дін қызметкерлері мен руханиларды алып келгені де айтылады.

Басшылық және өлім

Лейф Винландтан оралғаннан кейінгі қыста оның әкесі қайтыс болды (1000 жылдан асса емес). Оның өмірінің басқа да егжей-тегжейлері әртүрлі айтылады және пікірталас тудырады. Бірнеше ғалым Лейфтің әпкесі Фрейдис пен оның тәрбиеленушісі Тиркердің, сондай-ақ Винланд сагаларындағы олардың рөлдерінің де қияли туындылар екенін болжайды. Лейфтің Гренландияға миссионер ретінде жіберілгені де шындыққа жатпауы мүмкін, себебі осы оқиғаның бұл тұсы Гуннлаугр Лейфссонның Олаф Триггвасон сағасының нұсқасына жиі сілтеме жасайды (бұл нұсқа Лейфті еске алатын басқа сағалардың да көзі болуы мүмкін). Бұл аймақтарға жасалған сілтемелердің бей-жай тоны замандастарының олардың ашылуын аса маңызды деп санамағанын, немесе бұл туралы ақпараттың баршаға белгілі болғанын, немесе екеуін де білдіруі мүмкін. XV ғасырда Винланд туралы білім Еуропаның теңіз порттарында сақталған болуы мүмкін, ал 1477 жылы Исландияға барғанын мәлімдеген Христофор Колумб осы туралы әңгімелерді естіген болуы да мүмкін. Кейінгі скандинавиялық саяхатшылар оларды «skrælingi» деп атаған, бұл «надан» деген ежелгі сөз. Эрик Қызыл сағасы бойынша, алғашқы кездесу Торфинн Карлсефни басқарған отарлау экспедициясы кезінде болды, онда Лейфтің бауыры Торвальд та қатысты. Бастапқыда бұл топ жергілікті тұрғындармен сауда жасады, бірақ бірнеше аптадан кейін Хоптағы жаңа скандинавиялық поселенің шабуылға ұшырауына байланысты Карлсефни оны тастап кетуге шешім қабылдады. Скандинавиялықтар Страумфьордрдағы басқа поселеніне қайтып, онда қалып, аймақты зерттеуді жалғастырды. Бір күні таңертең олар бір аяқты жергілікті тұрғынмен кездесті, ол Торвальдты өлтірген жебені атты. Бұл оқиға Торвальд пен оның серіктері жағалауды зерттеп жүргенде, шамасы Маркланд аймағында болған. Олар жергілікті тұрғындарға шабуыл жасап, сегізін өлтірді, ал біреуі қашып кетті. Көп ұзамай, оған жауап ретінде Торвальдты жергілікті тұрғынның атып жіберген жебесінен қаза тапты. Кейін Торфинн Карлсефни Винландты отарлау үшін топқа жетекшілік етті және жергілікті тұрғындармен кездесті, олар бастапқыда сауда жасады, бірақ скандинавиялықтардан қару ұрлауға тырысқан жергілікті тұрғынның қазасына байланысты қарым-қатынас нашарлады. Содан кейін Карлсефнидің серіктері соғыс бастады. 1887 жылы Бостонда Эбен Нортон Хорсфордтың бастамасымен ескерткіш орнатылды, ол Винланд Чарльз өзені немесе Кейп-Кодта орналасқан болуы мүмкін деп сенгендердің бірі болды. 1901 жылы Чикагода да ескерткіш орнатылды, ол бастапқыда 1893 жылғы Дүниежүзілік Колумбия көрмесі үшін Норвегияның Берген қаласынан қайта құрылған викинг кемесінің келуіне орай тапсырыс берілген. Норвегиялықтардың Америкаға алғашқы ресми көшіп келуінің 100 жылдығына орай 1925 жылы Миннесота штатының жәрмеңкесінде президент Кальвин Кулидж 100 000 адам жиналған көпшілік алдында Лейфтің Американы ашқан алғашқы еуропалық екенін мәлімдеді. 1930 жылы Лейфтің ескерткіші Рейкьявик қаласының орталығында, Исландияда, қазіргі уақытта Hallgrímskirkja алдында орнатылды, ол Исландияға Альтингидің 1000 жылдығына орай АҚШ-тан жасалған сыйлық болды. 2015 жылы құрылған Лейф Эриксон сыйлығы жыл сайын Исландияның Хюсавик қаласындағы Барлау мұражайымен табысталады. Ол барлау және барлау тарихын зерттеудегі жетістіктері үшін беріледі. Лейфтің есімімен бірнеше кеме аталған – викинг кемесінің көшірмесі, коммерциялық жолаушылар/көлік паромдары және үлкен дренаж. Эриксон Роберт Фросттың «Жабайы жүзімдер» поэмасында «Бақытты Лейф» ретінде еске алынады.

Көркем шығармаларда

Лейф – 1928 жылы түсірілген «Викинг» фильмінің басты кейіпкері. Балалар әдебиетінде Ингри мен Эдгар Парин д’Оляр жазып, суреттеген «Бақытты Лейф» кітабы бар. Doubleday & Company, Inc. баспасынан 1941 жылы жарық көрді. Лейф – Макото Юкимураның «Винланд сага» мангасындағы маңызды кейіпкерлердің бірі. Лейф – Генри Трейс жазған, ал Уильям Стобс сурет салған «Жақсылық елі» атты жасөспірімдерге арналған тарихи романың басты кейіпкері. Бұл роман негізінен Гренландия сағасына сүйенген викинг дәуіріндегі саяхаттарды баяндайды. «Ескі тұтқын» романында Лейф Эрикссон есімді кейіпкердің түсіндегі оқиғасы орын алады. Сонымен қатар, бұл роман әуеден сақшылық жүргізу арқылы тарихи викингтердің қоныстарын табуға жасалған әрекетті де қамтиды. Оны Невил Шут жазған және 1940 жылы жарық көрген. Лейф – Сэм Корлетт сомдаған Netflix тарихи драмалық сериалы «Викингтер: Вальгалла»ның басты кейіпкері.