Кіріспе

Нежа (lang=zh) – қытай буддизмі, конфуциандық, даосизм және қытай халық діндеріндегі қорғаушы құдай. Оның ресми даостық аты – "Орталық алтардың маршалы" (中壇元帥). Құдайға айналғаннан кейін оған "Үшінші лотос ханзадасы" (蓮花三太子) атағы берілді.

Әңгіме

Фэншен Яньиде айтылгандай, Нежа Шан әулеті тұсында Чентанг өткеліндегі әскери бекіністе дүниеге келген. Оның әкесі Ли Цзин – әскери қолбасшы, кейіннен «Пагодамен соққы беретін Көк патша» атанған. Нежаның анасы, Инь ханым, үш жыл алты ай жүкті болғаннан кейін еттен тұратын бір нәрсе тудырған. Ли Цзин әйелі демон тудырды деп ойлап, қылышымен соққы берген. Дене жарылып, Нежа сәби емес, ұл болып шыққан. Нежа туғаннан кейін бірден сөйлеп, жүре бастаған. Кейін ол өлмейтін Тайи Чжэньреннің шәкірті болған. Оның екі ағасы болған: Джинжа, Вэншу Гуанфа Тяньцзюньнің шәкірті, және Мужа. Бір күні Чентанг өткелінің халқы жаңбыр тілеп, Шығыс теңізінің Ао Гуан аждаһа патшасына көп азық-түлік сыйлаған. Патша тамақты қабылдамай, керісінше, қыздар мен ұлдарды жеуге талап еткен. Ол Ли Гэньді бір қыз бен бір ұлды тұтқындауға жіберген. Нежа мен тағы екі бала теңіз жағасында ойнап жатқанда Ли Гэнь пайда болып, Нежаның достасының біреуін тұтқынға алған. Нежа онымен күресіп, ауыр жарақат еткен, ол патшаға қайтып, Нежаға қарауға басқа біреуді іздеуін өтінген. Аждаһа патша үшінші ұлы Ао Бинге жіберген, ал Нежа оны шайқаста өлтірген. Ао Гуан бауырларын шақырып алып, Нежа мен оның отбасына қарсы шыққан. Ол Чентанг өткелін су батып, Нежаны Жеміс патшасына шағымданумен қорқытқан. Нежа отбасын және халқын құтқару үшін өзін-өзі өлтіріп, етін тіліп, сүйектерін бөліп, туған күніне қарызды өтеу үшін ата-анасына қайтарған. Аждаһа патшалары үлкен той өткізген. Нежа анасының түсіне кірген. Түсінде ол өзіне ғибадатхана салып беруін сұраған, осылайша жанына тынығу орны болсын. Бұл Нежаның тууымен байланысты, себебі Нежа туғаннан бір күн бұрын Инь ханымның түсіне бір даосы келіп, оның кеудесіне бір нәрсе салып, осы баланы алыңыз деген. Екі жағдайда да түс хабар беру үшін қолданылған. Содан кейін анасы Нежаға жасырын ғибадатхана салып берген, ол кейіннен гүлденген. Ғибадатхана кеңінен танылып, өркендеген, себебі Нежа аурулар мен мүгедектерді керемет түрде емдеген. Бірақ Ли Цзин бұл ғибадатхана туралы біліп, оны өртеп жіберген, өйткені ол әлі де Нежаға ашулы болған және ол отбасына тым көп қиындық туғызды деп ойлаған. Ли Цзин ғибадатхананы өртеп жібергенде, Нежа әкесінің өлімін тілеген. Осылайша әке мен ұлының арасындағы аждаһа күшейген. Нежаны кейіннен ұстазы Тайи Чжэньрен тірілткен, ол лотос тамырынан адам денесі жасап, оған екі жаңа қару берген: Жел-От дөңгелегі (風火輪) және От ұшы бар найза (火尖槍). Нежаны ұстазы қайта тірілткен соң, Ли Цзин мен Нежа көптеген шайқастарда күрескен. Бірақ Ли Цзин өзінің өлшеулі денесі Нежаға тең емес екенін түсінген, сондықтан қашқан. Қашып бара жатып, екінші ұлы Мүжамен кездескен, ол Нежамен соғысып, жеңілген. Осыдан кейін Ли Цзин өзін-өзі өлтіруге тырысқан, бірақ оны Вэншу Гуанфа Тяньцзюнь тоқтатып, Нежаны да ұстаған. Ақырында Нежа басқа бір құдай – Ранденг Даоренге бағынуға мәжбүр болған. «Батысқа саяхат» кітабында Нежаның сол алақанында «Не» деген жазу, оң алақанында «Жа» деген жазу болған, сондықтан оның аты осылай аталып кеткен. Бірақ ол Шығыс мұхитында дүрбелең тудырғаннан кейін, Көк патша апатты салдарынан қатты уайымдап, Нежаны өлтіруге шешім қабылдаған. Сондықтан Нежа ет-қанын анасына, сүйектерін әкесіне қайтарған. Содан кейін Нежаның жаны Буддаға барған, ол оны қайта тірілткен. Кейін ол өзінің зор күшін қолданып, 96 жындарды дхарма арқылы бағындырған. Осыдан кейін Нежа әкесін өлтіргісі келген, себебі оның сүйектерін әкесіне қайтару үшін оның барлық етін және қанның әрбір дағын алып тастауы керек болған. Көк патшаның Буддадан көмек сұрағаннан басқа амалы қалмаған. Будда оған алтыннан жасалған, әр қабатында жарқырап тұрған Буддалар орналасқан пагоданы сыйлаған. Будда Нежаға осы Буддаларды әкесі ретінде қарастыруды бұйырған. Осылайша әке мен бала арасындағы аждаһа аяқталған. Осылайша Ли Цзин «Пагодамен соққы беретін Көк патша» атағын алған.

Иконография

Нежа көбінесе ересек адам ретінде емес, жасөспірім ретінде бейнеленеді. Ол көбінесе жел мен от дөңгелектерінде (風火輪) аспанда ұшып бара жатқан күйде көрсетіледі, оның денесінде (кейде сол қолында) Ғалам сақинасы (乾坤圈), иығында Қызыл Армилярлық белдеу (浑天绫) және оң қолында от ұшы бар найза (火尖槍) болады. Кейде ол "үш бас және алты қол" (三頭六臂) түрінде бейнеленеді. Кейбір аңыздарда ол радуганы түкіре алады.

Шығу тегі

Меир Шахардың айтуынша, Нежа есімі Налакуварадан шыққан, ол Махамайуриде батыр якша генералы ретінде бейнеленген. Налакуварамен байланыс оның қытайша атының аудармаларында кездесетін түрленулері арқылы орнатылған. Алғашқы түрленуі Налуожиуполуо (那羅鳩婆羅) кейін Налуожубалуо (捺羅俱跋羅), Назажувалуо (那吒矩韈囉) және соңында Наза (那吒) болып өзгерді. "Ауыз белгісін" (口) На (那) әрпіне қосу арқылы есім қазіргі Нежа (哪吒) түріне айналды. Сонымен қатар, Налакувараның әкесі Кубера буддалық пантеонға Вайшраван аспан патшасы ретінде енді. Шахар Вайсраванның Таң әулетінің тарихи генералы Ли Цзиньмен бір жолмен байланысты екенін атап көрсетеді. Осылайша Нежаның әкесі, Пагода ұстаған аспан патшасы Ли Цзиньнің есімі мен мәртебесі түсіндіріледі. Екінші тұлға – бала құдай Кришна. Кришна да, Нежа да – қуатты жыландарды жеңіп, үлкен күшке ие балалар, біріншісі Калияны, екіншісі Ао Бингті жеңген. Бхагавата Пуранада Налакубардың Кришна тарапынан ағаштан босатылғаны айтылады, бұл екеуінің арасындағы байланысты көрсетеді. 10 ғасырдағы тантрикалық буддалық сутрада Кришна мен Налакувараның қосылған араласынан пайда болған Нана (那拏) деп аталатын бала құдай да еске алынады.

Дін

Нежа қытай халық дінінде құдай ретінде қастерленеді және "Орталық құрбандық алаңының маршалы" немесе "Принц Нежа", "Үшінші принц" деп аталады. Дәстүрлі халық әңгімелерінде Нежа жел мен оттан жасалған дөңгелектерімен жылдам ұшады, сондықтан ол жүк көліктерін, таксилерді немесе экскурсиялық автобустарды жүргізетін көптеген кәсіби жүргізушілердің де қамқоршысы саналады. Олар қауіпсіз сапар үшін көліктеріне Нежаның кішкентай мүсінін қоюға тырысады. Нежаны балалар мен ата-анаға құрмет көрсетудің де қадірлісі деп есептейді. Әке-шешелер балаларының күшті, сау, адал және сыйлы болып өсуіне үмітпен Нежаға құрбандық шалады.

Мифология мен әдебиетте

Нежа қытай мифологиясында және ежелгі қытай әдебиетінде жиі кездеседі, мысалы, «Фэншен Яньи» (немесе «Құдайлардың тағайындалуы»), бірақ Нежаның теңізді бағындыру оқиғасы қытай үйлерінде ең кең таралған. «Батысқа саяхат» романында Нежа әкесі Ли Цзиньнің «Пагода ұстаған Аспан патшасы» қол астындағы генерал болған. Ол маймыл патшасы Сун Вуконгпен, оның Жыныс Императорына (Нефрит Императоры) қарсы көтерілген кезде шайқасты. Кейін олар дос болып кетті. Нежа романның кейбір эпизодтарында төрт басты кейіпкерге, оның ішінде оның асырап алған әпкесі Жер Анасына қарсы күшті демонды жеңуге көмектеседі.

Бейне ойындар

Нежа — Koei Tecmo компаниясының «Воины Орочи» кроссоверлік сериясындағы ойналатын кейіпкер. Серияда Нежаның екі түрлі нұсқасы бар: киборг және оның адамдық жаратылысы. Не Чжа — Smite ойынындағы ойналатын кейіпкер, ол жақын арадағы шабуылшы. 2015 жылдың 16 желтоқсанында Warframe үшінші тұлғадан атушы экшн ойыны Нежа атымен және оның тақырыбымен ойналатын кейіпкерді шығарды. Нежа сонымен қатар Netmarble компаниясының мобильді RPG ойыны Seven Knights-те коллекциялық кейіпкер болып табылады, онда кейіпкер әйел ретінде бейнеленгенімен, Нежаның мифологиясы мен ерекшеліктерінің көп бөлігін сақтайды. Нежа — танымал жапондық батырларды жинау ойыны Fate/Grand Order-де шақырылатын Батырлық Рух, оны Лансер класындағы қызметші ретінде шақыруға болады. Ойын ішінде ол әйел робот ретінде бейнеленеді. Ойынның екінші сюжеті, «Жоғалған белдеудегі ғалам», Цин Ши Хуанның денесін зерттеп, өлместікке қол жеткізіп, осы күнге дейін Қытайды басқаруға мүмкіндік беретін балама тарихты зерттейді. Нежа сонымен қатар 4:33 және Creative Labs компаниялары жасаған корейлік жаратылыстарды ұстау ойыны Monster Super League-де Astromon ретінде де қолданылады. Ойын ішінде ол әйел ретінде бейнеленеді. Нежа — Lifewonders компаниясы жасаған жапондық LGBT+ мобильді ойыны Tokyo Afterschool Summoners-те шақырылатын кейіпкер. Ойын ішінде ол гендерлік белгісі жоқ ретінде бейнеленеді. 2022 жылы Overwatch (2016) бейнеойыны Айлық жаңа жыл мерекесінің бөлігі ретінде әйел кейіпкері үшін Нежаға негізделген киім жасады. 2022 жылғы Dislyte мобильдік ойынында Ли Линг кейіпкеріне Нежаның күші берілді.

Басқа медиа

Нежа, от ұшы бар найзасымен, "Үшінші ханзада" казино ойынының басты кейіпкері. Ойынның шайқас мүмкіндігі Нежаның тарихынан алынған элементтерге негізделген. Нежа – Р. Ф. Куанның 2018 жылғы "Мақ соғысы" романы мен осы аттас трилогиясында жиі кездесетін кейіпкер. Трилогияда Нежа Қытай үлгісіндегі елдегі қуатты соғыс басшысының екінші ұлы болып келеді.