Кіріспе
Альфред Нобельдің 1895 жылы бекіткен бес Нобель сыйлығының бірі – лауреаттар тізімі. Нобель физика сыйлығы (Nobelpriset i fysik) – физика саласында адамзатқа ең үлкен үлес қосқандарға Швеция Корольдік Ғылым академиясы жыл сайын табыс ететін сыйлық. Ол Альфред Нобельдің 1895 жылғы өсиетімен құрылған және 1901 жылдан бері тапсырылып келе жатқан бес Нобель сыйлығының бірі. Басқалары – Нобель сыйлығы (химиядан), Нобель сыйлығы (әдебиеттен), Нобель бейбіт сыйлығы және Нобель сыйлығы (физиология және медицинадан). Нобель сыйлығының табыс ету рәсімінде физика саласындағы сыйлық әдетте бірінші болып ұсынылады. Сыйлық медаль, диплом және ақшалай сыйлықты растайтын сертификаттан тұрады. Медальдің бет жағында физика, химия және әдебиет салаларындағы медальдарда бейнеленген Альфред Нобельдің профилі бейнеленген. Физика саласындағы алғашқы Нобель сыйлығы неміс физигі Вильгельм Рентгенге рентген сәулелерін ашқандығы үшін көрсеткен ерекше қызметі үшін берілді. Бұл сыйлықты Нобель қоры басқарады және ол физика саласындағы ғалымның алатын ең беделді сыйлық ретінде кеңінен танылған. Ол Нобельдің қайтыс болған күні – 10 желтоқсанда Стокгольмде жыл сайынғы салтанатты шарада табыс етіледі. 2023 жылға дейін барлығы 224 адам осы сыйлықпен марапатталды.
a list of laureates
The Nobel Prize in Physics (Nobelpriset i fysik) is an annual award given by the Royal Swedish Academy of Sciences for those who have made the most outstanding contributions to mankind in the field of physics. It is one of the five Nobel Prizes established by the will of Alfred Nobel in 1895 and awarded since 1901, the others being the Nobel Prize in Chemistry, Nobel Prize in Literature, Nobel Peace Prize, and Nobel Prize in Physiology or Medicine. Physics is traditionally the first award presented in the Nobel Prize ceremony. The prize consists of a medal along with a diploma and a certificate for the monetary award. The front side of the medal displays the same profile of Alfred Nobel depicted on the medals for Physics, Chemistry, and Literature. The first Nobel Prize in Physics was awarded to German physicist Wilhelm Röntgen in recognition of the extraordinary services he rendered by the discovery of X rays. This award is administered by the Nobel Foundation and is widely regarded as the most prestigious award that a scientist can receive in physics. It is presented in Stockholm at an annual ceremony on the 10th of December, the anniversary of Nobel's death. as of 2023, a total of 224 individuals have been awarded the prize.
Өмірбаян
Альфред Нобель өзінің өсиетімен байлығын физика, химия, бейбітшілік, физиология немесе медицина және әдебиет салаларында "адамзатқа ең үлкен пайдасын" келтіргендерге сыйлықтар беру үшін пайдалану керектігін айтты. Нобель өмірінде бірнеше өсиет жазғанмен, соңғысы ол қайтыс болғанға бір жыл бұрын, 1895 жылдың 27 қарашасында Париждегі швед-норвегия клубында қол қойылған. Нобель өзінің жалпы активтерінің 94% -ын, яғни 31 миллион швед кронасын (2023 жылы шамамен 2,9 миллион АҚШ доллары немесе 2,7 миллион евро) бес Нобель сыйлығын құруға және қаржыландыруға бөлді. Өсиетке деген күмән-күдік болғандықтан, ол 1897 жылдың 26 сәуірінде Норвегия Парламенті (Стортинг) тарапынан мақұлданды. Өсиетті орындаушылар Рагнар Сольман мен Рудольф Лиллжеквист болды, олар Нобель қорын құрып, Нобельдің мүлкін басқарып, сыйлықтарды ұйымдастырды. Бейбітшілік сыйлығын табыстауға жауапты Норвегиялық Нобель комитетінің мүшелері өсиет мақұлданғаннан кейін жақын арада тағайындалды. Басқа сыйлықтарды табыстаушы ұйымдар да іле-шала құрылды: 7 маусымда Каролинский институты, 9 маусымда Швед академиясы және 11 маусымда Швед корольдік ғылым академиясы. Нобель қоры сыйлықтарды беру ережелерін белгіледі. 1900 жылы Нобель қорының жаңадан құрылған жарғыларын король Оскар II жариялады. Нобельдің өсиетіне сәйкес, физика саласындағы сыйлықты Швед корольдік ғылым академиясы табыстайды. Басқа Нобель сыйлықтарымен салыстырғанда, физика саласындағы сыйлыққа үміткерлерді ұсыну және іріктеу процесі ұзақ және қатаң. Осы себепті, физика саласындағы сыйлық жылдар бойына маңыздылығын арттырып, ең беделді сыйлыққа айналды. Нобель сыйлығының лауреаттарын физика бойынша Нобель комитеті таңдайды, ол Швед корольдік ғылым академиясы сайлаған бес мүшеден тұрады. Бірінші кезең қыркүйек айында басталады, онда 3000-ға жуық таңдалған университет профессорлары, физика және химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары және басқа да мамандарға құпия үміткерлік нысандары жіберіледі. Толықтырылған нысандар келесі жылдың 31 қаңтарына дейін Нобель комитетіне жеткізілуі керек. Ұсынылған үміткерлер сарапшылар тарапынан зерделеніп, талқыланады және шамамен он бес кандидатқа дейін таңдалады. Комитет Академияға соңғы кандидаттар туралы ұсыныстармен бірге есеп береді, онда физика класында олар тағы да талқыланады. Содан кейін Академия көпшілік дауыспен физика саласындағы лауреаттарды анықтайды. Ұсынылған кандидаттардың есімдері жария етілмейді және оларға сыйлыққа ұсынылғандығы туралы хабарланбайды. Ұсынылған материалдар елу жылға жабық сақталады. Өлгеннен кейін үміткерлерді ұсынуға рұқсат берілмейді, бірақ егер адам комитет шешімі қабылданғаннан кейін (әдетте қазан айында) желтоқсан айындағы салтанатқа дейін қайтыс болса, сыйлық берілуі мүмкін. 1974 жылға дейін кандидат ұсынылғаннан кейін қайтыс болса, өлімнен кейін марапаттауға рұқсат етілген. Физика саласындағы Нобель сыйлығының ережелері танылған жетістіктердің маңыздылығы "уақыттың сынағынан өткенін" талап етеді. Іс жүзінде, бұл жаңалық пен сыйлықты табыстау арасындағы кешігу әдетте 20 жылға жетеді және одан да ұзақ болуы мүмкін. Мысалы, 1983 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығының жартысы Субрахманян Чандрасехарға 1930 жылдары жасаған жұлдыздардың құрылымы мен эволюциясы жөніндегі еңбектері үшін берілді. Бұл "уақыттың сынағынан өткен" ереженің бір кемшілігі - барлық ғалымдар өз еңбектерінің танылуына жеткілікті ұзақ өмір сүрмейді. Кейбір маңызды ғылыми жаңалықтар сыйлық ретінде қарастырылмайды, өйткені олардың авторы олардың маңыздылығы бағаланғанға дейін қайтыс болады.
Сыйлықтар
Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреатына алтын медаль, мақтау қағазы және ақшалай сыйлық табыс етіледі.
Медальдар
Физика саласындағы Нобель сыйлығының медалі дизайны бойынша химия саласындағы Нобель сыйлығының медаліне ұқсас. Физика және химия медальдарының артқы жағында табиғат құдайы Изида бейнеленген, ол бұлттардан шығып, мұңға батқандай көптікті ұстап тұр. Ғылымның генийі табиғаттың "суық және қатал бетін" жабатын пердені ұстап тұр. Фигуралардың астындағы тақтаға сыйлық иегерінің аты жазылады. Реверсінде "REG. ACAD. SCIENT. SUEC." деген жазу бар, ол Швед Корольдік Ғылым академиясын білдіреді. Дипломда лауреаттың аты мен суреті, сондай-ақ оның жетістіктерін түсіндіретін мақтау қағазы болады. Бірақ 2012 жылы Ұлы экономикалық дағдарыстан кейін бұл сома 8 миллион швед кронасы немесе 1,1 миллион АҚШ долларына тең болды. Егер белгілі бір санатта екі лауреат болса, сыйлық сомасы алушылар арасында тең бөлінеді, ал егер үш болса, сыйлық комиссиясы соманы тең бөліп беруге немесе бір лауреатқа жартысын, ал қалған екеуіне төрттен бір бөлігінен беруге құқылы.
Салтанатты рәсім
Сыйлықты іріктеу комиссиясы мен мекемесі лауреаттардың есімдерін әдетте қазан айының бірінші аптасында жариялайды. Сыйлық Нобельдің қайтыс болған күніне орай, жыл сайын 10 желтоқсанда Стокгольм концерт залында өткізілетін ресми салтанатта табыс етіледі. Лауреаттар диплом, медаль және сыйлық сомасын куәландыратын құжат алады.