Шанышқының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Тағамды қадауға арналған құрал. Ас-су құралдарында немесе ас үй ыдыс-жабдықтарында, шанышқы (furca 'pitchfork') – қазір көбінесе металдан жасалатын, ұзын сабы бірнеше жіңішке және көбінесе сәл иілген тістерге бөлінетін басы бар құрал. Осы тістер арқылы тағамды ұстап кесіп жеуге немесе ауызға жеткізуге болады.

Тарих

Сүйек шанышқылар Қола дәуірінің Цицзя мәдениетінің (2400–1900 ж.б.д.), Шан әулетінің (шамамен 1600–1050 ж.б.д.) археологиялық қазбаларында табылды, сондай-ақ кейінгі қытай әулеттерінде де кездеседі. Шығыс Хань кесенінен (Та куа лиан, Суэйд округі, Шэньси) жасалған тас мүсінінде тамақтану көрінісінде үш ілген екі тісті шанышқы бейнеленген. Рим империясында қола мен күміс шанышқылар қолданылған, олардың көптеген мысалдары Еуропа музейлерінде сақтаулы. Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, әлеуметтік жағдайға және тағам түріне қарай өзгерген, бірақ ертерек кезеңдерде шанышқылар көбінесе тамақ дайындау және беруге пайдаланылған. Оның шығуы ежелгі Грекияға дейін барып тоқтаса да, жеке үстелге арналған шанышқы, ең алдымен, Шығыс Рим (Византия) империясында ойлап табылды, онда олар 4 ғасырда кеңінен қолданылған. Тарихи жазбалардан көрінетіндей, 9 ғасырда Персияның кейбір жоғары топтарында баржын деп аталатын ұқсас құрал шектеулі түрде қолданылған. 10 ғасырға қарай үстелге арналған шанышқы Таяу Шығыстың барлық аймақтарында қолданысқа енді. Сонымен қатар, Петр Дамианның айтуынша, Византия ханшайымы Мария Аргиропулина 1004 жылы дож Пьетро II Орсеолоның ұлы Джованни Орсеолоға үйленгенде Венецияға бірнеше алтын шанышқы әкелді. Дамиан шанышқыны "әдемілікке құмарлық" деп айыптады. Осы оқиға (Мария Аргиропулинамен бірге) кейінірек авторлар Мария Аргиропулинамен шатастырған Византия ханшайымы Феодора Дукайна туралы да айтылды. 11 ғасырда үстелге арналған шанышқы, Шығыс Рим империясымен тарихи байланыстары болғандықтан, Италия түбегінде Еуропаның басқа аймақтарынан бұрын кеңінен таралды. Макарон итальяндықтардың тамақтануының маңызды бөлігіне айналған сайын, шанышқының үш тісті ұшы бұрын қолданылған ұзын ағаш тікенектен макаронды жинауға жақсырақ келгендіктен, оның танымалдылығы артты. 14 ғасырға қарай Италияда үстелге арналған шанышқыны қолдану кеңінен таралды, ал 1600 жылға қарай саудагерлер мен жоғары топ арасында ол дерлік қалыпты жағдайға келді. Қонақтар өздерімен бірге шанышқы мен қасық әкеліп, оларды "кадена" деп аталатын қорапқа салып келуі қалыпты жағдай болды; бұл әдет Екатерина де Медичидің сүйіктілері арқылы француз сарайына енгізілді. Португалияда шанышқылар алғаш рет 1450 жылы Визеу герцогинясы, Португалия королі Мануэль I-нің анасы Инфанта Беатрис қолданған, бірақ тек 16 ғасырда, олар итальяндық әдептің бір бөлігі болған кезде, шанышқылар Оңтүстік Еуропада кеңінен қолданысқа енді, Испанияда қолданыла бастады және біртіндеп Францияға тарады. Еуропаның қалған бөлігі шанышқыны 18 ғасырға дейін қабылдамады, дегенмен кейбір деректер Францияда, Англияда және Швецияда шанышқылар 17 ғасырдың басында-ақ кеңінен қолданылғанын көрсетеді. Американ революциясы кезінде ғана Солтүстік Америкада шанышқы кеңінен танымал болды.

Bone forks have been found in archaeological sites of the Bronze Age Qijia culture (2400–1900 BC), the Shang dynasty (c. 1600–c. 1050 BC), as well as later Chinese dynasties. A stone carving from an Eastern Han tomb (in Ta kua liang, Suide County, Shaanxi) depicts three hanging two pronged forks in a dining scene. In the Roman Empire, bronze and silver forks were used, many surviving examples of which are displayed in museums around Europe. Use varied according to local customs, social class, and the type of food, but in earlier periods forks were mostly used as cooking and serving utensils. Although its origin may go back to Ancient Greece, the personal table fork was most likely invented in the Eastern Roman (Byzantine) Empire, where they were in common use by the 4th century. Records show that by the 9th century in some elite circles of Persia a similar utensil known as a barjyn was in limited use. By the 10th century, the table fork was in common use throughout the Middle East. In addition, according to Peter Damian, the Byzantine princess Maria Argyropoulina brought some golden forks to Venice, when she married Giovanni Orseolo, the son of the Doge Pietro II Orseolo in 1004. Damian condemned the fork as "vanity". The same story (with Maria Argyropoulina) was mistakenly said about the Byzantine princess Theodora Doukaina who came to Venice to marry the Doge Domenico Selvo and was confused with Maria Argyropoulina by later authors. By the 11th century, the table fork had become increasingly prevalent in the Italian peninsula before other European regions because of historical ties with the Eastern Roman Empire and, as pasta became a greater part of the Italian diet, continued to gain popularity, displacing the long wooden spike formerly used since the fork's three spikes proved better suited to gathering the noodles. By the 14th century the table fork had become commonplace in Italy, and by 1600 was almost universal among the merchant and upper classes. It was proper for a guest to arrive with his own fork and spoon enclosed in a box called a cadena; this usage was introduced to the French court with Catherine de' Medici's entourage. Although in Portugal forks were first used around 1450 by Infanta Beatrice, Duchess of Viseu, King Manuel I of Portugal's mother, only by the 16th century, when they had become part of Italian etiquette, did forks enter into common use in Southern Europe, gaining some currency in Spain, and gradually spreading to France. The rest of Europe did not adopt the fork until the 18th century. although some sources say that forks were common in France, England and Sweden already by the early 17th century. The fork did not become popular in North America until near the time of the American Revolution.