Кіріспе

Басты және денені ие білдірудің әлеуметтік ишарасы

Ие білдіру (кейде мойын бүгу деп те аталады) – басқа адамға немесе нысанға бағытталған басты және денені төмен түсіру арқылы жасалатын әлеуметтік ишара. Бұл әдет ең көп Азия мәдениеттерінде кездеседі, бірақ көптеген Еуропа елдерінде де ақсүйектер мен аристократияның арасында кең таралған. Ол діни контексте де, құдайға сыйынған немесе құрмет көрсеткеннің белгісі ретінде қолданылады. Кейде бұл ишара тек басты төмендетумен шектелуі мүмкін, мысалы, Индонезияда, ал көптеген мәдениеттерде ие білдірудің тереңдігінің әртүрлі деңгейлері бар және олар әртүрлі жағдайларға сәйкес деп есептеледі. Бұл Непал, Камбоджа, Таиланд, Лаос, Вьетнам, Қытай, Корея және Жапонияда ерекше көзге түседі, онда оны тік тұрып немесе тізе бүгіп орындауға болады. Кейбір ие білдірулерді екі немесе одан да көп адам бірдей орындайды, ал кейбіреулері тең емес – ие білген адам жауап ретінде қайта иілмейді немесе одан аз ие білдіреді. Бас изеу – ие білдірудің ең қарапайым түрі; ал тізе бүгу, бір тізеге төмендеу немесе қолмен жерге тию – бұл ишараның келесі деңгейлері.

Еуропа мен Комонвеллде

Еуропалық мәдениеттерде – сахнадағы орындаушылардың, мысалы, перде түсірілгенде жасаған иілулерінен басқа – иілу дәстүрлі түрде тек ерлерге тән, ал әйелдер "curtsey" немесе "curtsy" деп аталатын ұқсас әрекет жасайды. Иілудің тереңдігі мәртебе айырмашылығына немесе құрмет пен алғыстың деңгейіне байланысты болған. Ерте заманауи Еуропаның сарайлық ортасында ер адамдардан "иіліп, сыпырып" салу күтілген (содан "иіліп-сыпылып" деген сөз тіркесі шамадан тыс рәсімді білдіреді). "Сыпырып салу" дегеніміз – иілгенде оң аяқтың артқа тартылуы, нәтижесінде оң табан еденді немесе жерді сыпырып алады. Әдетте, мұндай иілу кезінде ер адамның оң қолы құрсағына көлденең қысылады, ал сол қолы денесінен алыс ұсталады. Әлеуметтік иілу көбінесе тоқтатылған, тек өте ресми жағдайларда ғана кездеседі, бірақ ер адамдардың әйелдердің қолын сүйюі, ол міндетті түрде иілуді қамтиды, кейбір мәдениеттерде сақталған. Ұлыбритания, Австралия және басқа да Достастық елдерінің соттарында заңгерлер мен кеңсе қызметкерлері (екі жынысты) сот отырысына кіргенде немесе шыққанда судьяға тек бас иіп құрмет көрсетеді деп күтіледі. Осыған ұқсас әрекеттер Ұлыбритания Парламентінің спикеріне сессия кезінде кіргенде немесе шыққанда, сондай-ақ монархқа оның қызметкерлері арқылы жасалады. Әртүрлі Достастық мемлекеттерінің Корольдық отбасының мүшелеріне, оларға қараған адамның жынысына байланысты, иіліп немесе бас иіп құрмет көрсетеді. Австралиялықтар Австралияның генерал-губернаторына, генерал-губернатордың жұбайына, штат губернаторлары мен генерал-губернатордың орынбасарларына иілуге тиіс деп есептеледі.

Шығыс Азияда

Иілу – Шығыс Азияда, әсіресе Жапонияда, Кореяда, Гонконгта, Қытайда және Вьетнамда дәстүрлі сәлемдесу амалы. Қытай мен Вьетнамда қол алысу немесе жеңіл иілу, толық иілуге қарағанда көбірек таралған. Дегенмен, иілу тек сәлемдесу үшін ғана емес, сонымен қатар құрмет көрсету белгісі ретінде де қолданылады, ал әртүрлі иілулер кешірім сұрау және алғыс айту үшін жасалады. Негізгі иілулер белден басталып, арқа тік ұсталып, қолдар бүйірде (ерлер үшін) немесе алдыңғы жағында (әйелдер үшін) болады, көздер төмен қаратылады. Жалпы, иілулерді үш негізгі түрге бөлуге болады: бейресми, ресми және өте ресми. Бейресми иілулер шамамен он бес градус бұрышта жасалса, ресми иілулер шамамен отыз градус бұрышта болады. Өте ресми иілулер одан да тереңірек. Ерекше жағдайларда тізе бүгіп, иілу орындалады, кейде маңдай жерге тигізіп иіледі. Иілуге қатысты өте күрделі әдеп бар, оған иілудің ұзақтығы мен тереңдігі және дұрыс жауап беру тәсілі кіреді. Мысалы, егер қарсы әдемі адам күткеннен ұзақ иілсе (әдетте екі-үш секунд), оған жауап ретінде қайтадан иілу әдептілік саналады, содан кейін ол сізге тағы бір иілумен жауап қайтарады, бұл көбінесе бірте-бірте жеңіл иілулер алмасуға алып келеді.

Кешірім және алғыс

Шығыс Азияда, әсіресе Жапония мен Кореяда, кешірім сұрағанда немесе алғыс айтқанда иілу міндетті және күтілетін нәрсе. Кешірім сұрау үшін жасалатын иілулер басқа түрлеріне қарағанда тереңірек және ұзағырақ болады. Олар кешірім сұрау барысында жиі қайталанады, әдетте 45-50 градус бұрышпен, бас төмен қаратылып, кем дегенде үш секундқа, кейде одан да ұзаққа созылады. Иілудің тереңдігі, жиілігі және ұзақтығы кешірімнің шынайылығына және жасалған қателіктің ауырлығына байланысты артады. Алғыс айту үшін жасалатын иілулер де осы үлгіні қаперге алады. Компанияның жоғары лауазымды өкілдері, қандай да бір бұзықтық жасағанда, мысалы, кемшіліктері бар бөлшектер шығарып, оның салдарынан адам қаза болған жағдайда, баспасөз мәслихатында жиі иіледі. Мұндай кезде, адам үстелдің артында тұрып, тік денесін белден төмен иеді, беті үстел бетімен қатарласады, ал саусақтарының ұштары үстелге тиеді.

Қош-сау болыңыз

Кездесуде де, қоштасуда да сәлемдесу кезінде иілу жиі қолданылады. Иілу амалы сәлемдесу тіл тіркестерімен бірге жүреді, бірақ әдетте жақын туыстар арасында ұзақ уақытқа кеткен немесе қашықтықта болған жағдайда ғана қолданылады. Кейбір жағдайларда иілу сөйлеудің орнына қолданылады. Мысалы, күні бойы сөйлескен адамды қайта кездестіргенде, «сәлем» немесе «әу» деген сияқты сөздердің орнына үнсіз иіліп сәлемдеседі. Басшы, жетекші немесе басқа да жоғары лауазымды адамға сөйлегенде, әдетте, басын сәл ғана иеді (кейде мүлдем иілмейді), ал бағынышты адам белден сәл иіледі.

Қол алысу

Шығыс Азиялық еместермен қарым-қатынас жасайтын кезде көптеген шығыс азиялықтар қол алысады. Көптеген шығыс Азиядан тыс адамдар иілу әдетімен таныс болғандықтан, бұл көбінесе ұятты жағдайға, иілу мен қол алысудың үйлесімсіз комбинациясына әкеледі. Иілулер қол алысумен бірге орындалуы мүмкін, сондай-ақ қол алысудан бұрын немесе кейін жасалуы да мүмкін. Әдетте, екі адам жақын тұрғанда иіліскенде, иілу мен қол алысуды біріктіргенде, бастары соқтығыспау үшін денелерін бір жаққа сәл бұрады.

Оңтүстік-Шығыс Азияда

Шығыс Азиядағыдай, Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдерінде иілу – дәстүрлі сәлемдесу түрі. Аньджали Мудра деп аталатын қол қимылы құрмет пен сәлемдесу белгісі ретінде қолданылады, оны кімге жасағанына қарай иілудің дәрежесі әртүрлі болады, ал қолдар әдетте кеуде деңгейінде біріктіріледі. Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық аймағында таралған бұл қол қимылы Камбоджа, Таиланд, Лаос, Мьянма және Индонезияда ең көп қолданылады. Аймақтағы қол қимылдары Камбоджада "сампиа", Таиландта "вай", ал Индонезияда "сембах" сияқты әртүрлі атаулармен белгілі.

Жауынгерлік өнерде

Бұйру – Шығыс Азиядан (мысалы, Айкидо немесе Тхэквондо), Оңтүстік-Шығыс Азиядан (мысалы, Муай Тай) немесе осындай өнерлердің ықпалында болған (мысалы, Бразилиялық Дзю Джитсу) дәстүрлі түрде оқытылатын жекпе-жек өнерінің ажырамас бөлігі. Бұйрулар жаттығуды бастау және аяқтау, жаттығу кезіндегі айқастар мен жарыстар, сондай-ақ додзоға (жаттығу залына) кіргенде және одан шыққанда қолданылады. Кейбір жекпе-жек өнеріндегі бұйрулар қол мен қарудың орналасуына қарай өзгеше болады. Мысалы, каратэнің көптеген стилінде бұйру қолдарды бойымен түсіріп жасалады. Киокушин стилінде екі қол дене алдында Х әрпін құрап кесіліп, сосын кесіліп, иілгенде төмен түсіріледі. Силат сияқты басқа жекпе-жек өнерлерінде бұйрулар екі қолды біріктіріп, қолдарды алдына қойып жасалады.

Сәй ішу рәсімінде

Жапон шай рәсімінде иілу маңызды рөл атқарады. Шай рәсімінде негізінен үш түрлі иілу жасалады: shin (真), gyō (行) және sō (草) деп жіктеледі. Бәрі де көбінесе тізе бүгіп орындалады. Shin иілуі ең тереңі болып табылады: тізе бүгіп тұрып, иілуші денесін белден алға қарай иіп, алақандарын жерге, денесінің алдына, саусақтарымен бағытталған күйде қояды. Бұл иілу ұстаздар мен жоғары лауазымды адамдарға арналады. Gyō және sō иілулері тиісінше аз терең және қысқа болады. Тізе бүгіп, белден иіліп, қолдарды тізеден сығақтап, саусақтарының ұштары дене алдындағы еденге тигенше иіледі. Олар бірдей дәрежедегі адамдар арасында жасалады. Шай рәсімінің шәкірттері бір-біріне де, ұстаздарына да иіліп құрмет көрсетеді; әр сабақ мұғалім мен шәкірттердің иілуімен басталады. Егер жоғары сыныптың шәкірті кіші сыныптың шәкіртіне сабақ берсе, олардың арасында иілу алмасылады. Шәкірт жаттығуды бастамас бұрын, басқа шәкірттерге де иіліп құрмет көрсетеді. Бұл үрдіс жаттығу аяқталған соң қайталанады. Шай бөлмесіне кірмес бұрын есікте иіліп құрмет көрсетеді. Содан кейін токономаға, яғни сурет ілгіш қуысқа барып, тағы да иіліп құрмет көрсетеді. Соңында ұстазға, содан кейін басқа шәкірттерге немесе қонақтарға иіліп сәлемдеседі. Бұл үлгі шай бөлмесінен шығарда да қайталанады. Шай рәсімін өткізуші рәсімді бастамас бұрын иіліп құрмет көрсетеді. Шай рәсімі бойында үй иесі мен құрметті қонақ, қонақтар арасында, қонақтар мен үй иесінің көмекшілері және үй иесі мен қонақтар арасында бірнеше рет иілулер алмасылады.

Шығыс діндері

Көптеген шығыс діндерінде иілу, құдайға табынуда құрмет көрсету белгісі ретінде қолданылады және оның бастауы үнді "Аньджали Мудрасынан" шыққан.

Сикхизм

Сикхтер тек өз гуруларына ғана иіліп құлшылық ететін, олар – Алланың елшілері. Олардың қасиетті кітабы – Гуру Грант Сахиб, тірі гурулары қайтыс болғаннан кейін мәңгілік гуру ретінде қарастырылады, себебі ол өткен тірі гурулар жазған Алланың сөзін қамтиды. Гурдуарада сикхтер Гуру Грант Сахибке иіліп құлшылық етеді және мүсінге табынуға, Гуру Грант Сахибтен басқа нәрсеге немесе тірі адамға иілуге рұқсат етілмейді.

Синтоизм

Бұл рәсімдер синтоизмде орындалады. Синтоизм ғибадатханасына келген адамдар құдайдың назарын аудару үшін қол шапалақтаса немесе қоңырау соғып, қолымен дұға тілейді, содан кейін иеді.

Буддизм

Буддизмде иілу – құдайға сыйынғанның кең таралған белгісі. Мысалы, Дзен буддизмінде күнделікті амал бар, онда жаттығушылар 1080 рет толық иіліп, құлшылық етеді, әдетте бұл амал күні бойына бөлінеді. Ал, қарапайым жандар мен үй иелері көбінесе күніне бір рет 108 рет иіледі.

Индуизм

Хинду дәстүрінде адамдар құрмет көрсету үшін үлкендердің немесе құрметті адамдардың аяқтарына бас иіп, тізе бүгіп тиеді. Дәстүр бойынша, бала белгілі бір ресми шараларда және күнделікті жағдайларда ата-анасына, ұстаздарына және ақсақалдарына бас иіп құрмет көрсетуі күтіледі.

Иудаизм

Яһудилер арасында, христиандық сияқты, иілу – құрмет көрсету белгісі және яһудилердің діни қызметтерінде белгілі бір сәттерде орындалады. Дәстүр бойынша, Иерусалим ғибадатханасында тізе бүгу – тұрақты діни қызметтің бір бөлігі болған, бірақ бұл қазіргі заманғы яһуди діни қызметтерінде кездеспейді. Қазіргі литургиядағы кейбір иілулер – белден қарапайым иілу, ал басқалары (әсіресе Амиданың кейбір бөлімдерінде) «Барух» (Бақытты) деп айтқанда тізе бүгуді, «Ата» (Сен) делінгенде белден иілуді және «Адонай» (Құдай) делінгенде тік тұруды қамтиды. Діни қызметтің соңында оқылатын «Алейну» бөлімінде, қауым мүшелері әдетте «V'anachnu kor'im u'mishtachavim u'modim» деп айтқанда иіледі, бұл «Біз тізе бүгіп, сәжде етеміз және алғысымызды білдіреміз» деген мағынаны білдіреді. Тағы бір сәт, онда иілу орын алады – «Бар'ху» оқылатын кезде. Көптеген адамдар осы және басқа да діни қызметтерде «Адонай» (Иудейлердің Құдайға қарата айтқан аты) есімдерін естігенде иіледі (әсіресе, сол дұға кезінде тұрып қалулары керек болса). Қазіргі заманғы ортодоксалдық яһудилерде тізе бүгу сақталған, бірақ тек Құрбандық күндерінде ғана – Рош-Хашана күнінің әр күнінде бір рет (Амида оқылатын кезде «Алейну» дұғасы айтылғанда) және Йом-Кипур күні төрт рет – тағы бір рет «Алейну» үшін және үш рет ғибадатханадағы Бас діни қызметкердің қызметі – Аводаның егжей-тегжейлі сипаттамасы оқылатын діни қызметтің орталық бөлігінде. Талмуд мәтіндері, сондай-ақ Гаоним мен Ришонимнің жазбалары орта ғасырларға дейін көптеген яһуди қауымдарында толық сәжде кең таралғанын көрсетеді. Қараиттер дұға оқығанда толық сәжде жасайды. Ашкеназдық яһудилер Рош-Хашана мен Йом-Кипур күндерінде, ал Йемендік яһудилер Таханун дұғасының бір бөлігі ретінде күнделікті яһуди дұғасы кезінде сәжде жасады (жақында ғана тоқтатылды). Эфиопиялық яһудилер дәстүрлі түрде өздерінің қауымына тән «Сигд» мерекесінде сәжде жасады. «Сигд» сөзінің түбірі амхар, арамей және араб тілдерінде сәжде деген мағынаны білдіреді. «Талмид ха-Рамбам» тобы, яғни еврей заңына қатысты көзқарастары «Дор Дайм» көзқарастарына ұқсас, шағын заманауи қайта жаңғыртушы топ, күнделікті яһуди құлшылығының тұрақты бөлігі ретінде сәжде жасауды қайта жаңғыртуға ұмтылып жатыр.

Христиандық

Көптеген христиан дін өкілдері шіркеуде немесе одан тыс жерде Исаның есімі айтылғанда иіліп құрмет көрсетеді. Бұл дәстүрдің бастауы Киелі кітапта былай делінген: «Сондықтан Құдай Оны биіктей берді және барлық есімнен жоғары есім сыйлады, осылайша Исаның есімінде әр тізе бүгіліп, көкте, жерде және жер астында болады». Англия шіркеуінің он сегізінші қағидасы, Англикан қауымының ана шіркеуі, осы сыртқы құрмет көрсетуді құдай қызметі кезінде міндетті етіп, былай деп жариялады: «Құдай қызметі кезінде Иеміз ИСА есімі айтылғанда, барлық қатысушылар, әдеттегідей, тиісті және көңілді құрмет көрсетуі керек; осы сыртқы рәсімдер мен қимылдар арқылы олардың ішкі көңілділігін, христиандық нық қадамдарын және Иеміз ИСА МӘСІХТІҢ, Құдайдың рас және мәңгілік Ұлының, әлемнің жалғыз құтқарушысы екенін мойындауын көрсетеді, Онда ғана Құдайдың адамзатқа осы өмір мен келген өмір үшін барлық мейірімділіктері, игіліктері мен уәделері толық және нысаналы түрде қамтылған». Рим-католик шіркеуінде «Исаның есімі айтылғанда, бас сәл иіліп құрмет көрсетіледі». Методшы шіркеулердің негізін қалаушы Джон Уэсли де адалдарға «Исаның есімінде бас иіп» үйреткен, нәтижесінде методшылар үшін Оның есімі айтылғанда, әсіресе Имандылықты оқу кезінде бас иіп отыру қалыптасқан. Христиан дінінде иілу – құрмет пен құрмет көрсету белгісі. Көптеген христиан конфессияларында адамдар алтарьдің алдынан өткенде немесе қызмет кезінде (мысалы, жоғарыда айтылғандай, Иса Мәсіхтің есімі айтылғанда) бас иеді. Бұл қарапайым бас иілу немесе жоғарғы дененің сәл еңкеюі түрінде болуы мүмкін. Терең иілу – белден бастап терең иілу, көбінесе тізе бүгудің орнына қолданылады. Шығыс православиесінде әрқайсысының мәні әртүрлі, иілудің әртүрлі түрлері бар. Әр уақытта қай түрде иілу керектігіне қатысты қатаң ережелер бар. Ережелер күрделі және барлық қауымдарда орындалмайды. Католик шіркеуінің Римдік рәсімінде әртүрлі жағдайларда терең иілу, бас иілу, сәл иілу (Имандылық кезінде), тізе бүгу және тізе бүгу сияқты рәсімдер қолданылады. Сонымен қатар, қасиетті тағам алтарьда көрсетілгеніне немесе көрсетілмегеніне байланысты тізе бүгудің екі түрі бар. Исаның есімі айтылғанда иіліп құрмет көрсетумен қатар, Англикан қауымында «алтарьға иіліп құрмет көрсетіледі, өйткені ол Құдайдың тағына ұқсайды және белгілі бір дәрежеде Оны бейнелейді». Англикан шіркеулері сияқты, лютеран және методшы шіркеулерінде де ғибадатханаға жақындағанда алтарьға (немесе алтарь кресіне) иілу әдеті бар. Бауырлар, меннониттер және жетінші күнді адвентистер сияқты консервативті протестант христиандары шіркеу қызметінде қауымдық дұға кезінде тізе бүгіп отыруды әдетке айналдырған. 1900 жылдардың ортасына дейін бұл көптеген протестант христиан топтарында кең таралған практика болды. Жаңа өсиет авторы Пауылдың айтуынша, жер бетіндегі барлық адам бір күні Иса Мәсіхке иіліп құрмет етеді. Ол Філіпіліктерге 2:9-11 тармақтарында былай деп жазды: «Сондықтан Құдай Оны биіктей берді және барлық есімнен жоғары есім сыйлады, осылайша Исаның есімінде әр тізе бүгіліп, көктегілер, жердегілер және жер астындағылар болады; және әр тіл Иса Мәсіхтің Құдай Әкесінің даңқы үшін Раб екенін мойындасын». КВЖ. Ол мұнда Ескі өсиеттен (ЖД) Исаия 45:23 тармағынан иілу туралы ұқсас өлеңді келтіреді.

Ислам діні

Ислам дінінде екі түрлі иілу бар: сәжде және рукуъ. Сәжде – күнделікті намаз барысында Меккедегі Қағбаға қарай Аллаға жасалатын жерге жатып иілу. Сәждеде мұсылман Алланы мақтап, Оны дәріптеуі тиіс. Бұл қалпында маңдай, мұрын, екі қол, екі тізе және барлық саусақтар бірдей жерге тиюі керек. Рукуъ – күнделікті намаз барысында тік тұрып иілу. Рукуъ қалпына екі қолды екі тізеге қойып, иіліп, Алланы мақтап, Оны дәріптеу арқылы қол жетісіледі. Ислам дінінде, егер иілуші оны құдай деп санаса немесе құлшылық ету ниетімен адамға иілу – ширк (үлкен күнә) болып саналады. Мұсылмандар тек Аллаға ғибадат ету ниетімен ғана иілуге тиіс. Сонымен қатар, құлшылық ниеті жоқ сәлемдесу, алғыс айту немесе құрмет көрсету мақсатымен иілу де ширк ретінде қарастырылады және Тирмизидегі Суннадағы белгілі бір хадис бойынша харам деп есептеледі.