Кіріспе

Лампсактың Стратоны (; Στράτων ὁ Λαμψακηνός (Strátōn ho Lampsakēnós), ) – перипатетикалық философ, Теофраст қайтыс болғаннан кейін Лицейдің үшінші жетекшісі (ғалым). Ол ерекше жаратылыстану ғылымын зерттеуге берілді және Аристотельдің ойларындағы табиғаттану элементтерін осыншалықты күшейтті, тіпті ғаламды құру үшін белсенді Құдайдың қажеттігін жоққа шығарды, оның орнына ғаламды басқаруды тек табиғаттың санасыз күшіне жүктеуді ұсынды.

Өмір

Аркезилайдың немесе Аркезийдің ұлы Страто б.з.д. 340 және 330 жылдар аралығында Лампсак қаласында дүниеге келген. Ол Эпикурды б.з.д. 310-306 жылдар аралығында Лампсак қаласында сабақ берген кезінде таныған болуы мүмкін. Цицерон оның қабілетін жоғары бағалап, философияның ең маңызды бөлігі – ізгілік және мораль туралы мәселелерді ескермегені үшін, ал табиғатты зерттеуге толыққанды берілгені үшін кінәлайды. Диоген Лаерций берген еңбектерінің ұзақ тізімінде бірнеше аталым моральдық философияға қатысты, бірақ көпшілігі физикалық ғылымдар саласына жатады. Оның ешбір еңбегі сақталмаған, оның пікірлері кейінгі авторлар сақтап қалған шашыраңқы мәліметтерден ғана белгілі.

Философия

Страто нақты зерттеудің қажеттілігін атап өтті, ал мысал ретінде, құйылған судың қалай бөлініп, жеке тамшыларға айналатынын көрсетті – бұл құлайтын денелердің үдеуін дәлелдейді. Аристотель уақытты қозғалыстың сандық сипаттамасы деп түсіндірсе, Страто қозғалыс пен уақыт үздіксіз екенін, ал сан дискретті екенін айтты. Осыған байланысты, уақыт қозғалыстан тәуелсіз барлыққа ие, немесе уақыт – қозғалыстың сандық, сандық емес сипаттамасы. Симплиций Аристотельдің «Физика» еңбегіне түсініктемесінде мына цитатаны келтіреді: «Біз алысқа саяхаттауға, теңізге шығуға, әскери жорыққа қатысуға немесе соғыс жүргізуге көп немесе аз уақыт жұмсаймыз, сондай-ақ отырып, ұйықтап, ештеңе жасамауға да көп немесе аз уақыт жұмсаймыз: мөлшері көп болған жағдайда көп уақыт, ал мөлшері аз болғанда аз уақыт. Себебі уақыт – мұның әрқайсысының сандық өлшемі. Сондықтан кейбіреулер бір нәрсе баяу, ал енді біреулер жылдам болды дейді, бұл олардың пікірінше қаншалықты маңызды. Біз жылдамдық – бастапқы және соңғы уақыт аралығындағы мөлшері аз болғанда, көп нәрсе болған кезде екенін көрдік. Баяу – керісінше, мөлшері көп, ал істелгені аз болғанда. Сондықтан тыныштықта жылдамдық пен баяулық жоқ, өйткені барлығы өз мөлшерімен тең, кішкентай мөлшерде үлкен де, үлкен мөлшерде кішкентай да емес. Сондықтан біз уақыттың көбірек немесе азырақ екені туралы айтамыз, бірақ жылдам немесе баяу екені туралы емес. Әрекет пен қозғалыс жылдам немесе баяу болуы мүмкін, бірақ әрекеттің мөлшері жылдам немесе баяу емес, уақыт сияқты көбірек немесе азырақ. Күн мен түн, ай мен жыл – уақыттың немесе уақыттың бөліктері емес, біріншісі – жарық пен қараңғылық, екіншісі – ай мен күннің айналымы, ал уақыт – олардың мөлшері. Ол Аристотельдің орынды қоршаған бет ретінде қарастыруын сынға алды, оны заттың алатын кеңістігі ретінде қарастыруды жөн көрді. Сондай-ақ, ол Аристотельдің бесінші элементінің бар екендігін жоққа шығарды. Ол жанның жұмыс істеуінде пневманың («демі» немесе «рух») рөлін атап өтті; жанның іс-әрекеттері пневманың басқарушы бөлігінен денеге таралуымен түсіндірілді. Барлық сезімдер дененің шеттерінде емес, жанның басқарушы бөлігінде сезіледі; барлық сезімдер ойды қамтиды, ал сезімнен туындамаған ой жоқ. Ол жанның өлмейтініне қарсы шығып, Платонның «Федон» еңбегінде келтірген дәлелдерін сынады. Мұндай теория қысылу сияқты құбылыстарға мүмкіндік берді және жарық пен жылудың қатты денелер арқылы өтуіне жол ашты. Атомшылар (Левкипп және Демокрит) сияқты, Лампсактың Стратосы да материалист болды және ғаламдағы барлық нәрсе материя мен энергиядан тұрады деп сенді. Страто – Құдайды табиғаттың санасыз күші деп санайтын секулярлық дүниетанымын тұжырымдаған алғашқы философтардың бірі. Құдайсыз ештеңе болуға болмайды деп сенбеңіз, бірақ сіз өзіңізді Лампсактың Стратосына қарсы қоясыз, ол Құдайға үлкен жұмыстан босатуға рұхсат береді. Егер Құдайдың діни қызметкерлері демалыста болса, онда Құдайлар да демалыста болуы әділ, тіпті ол әлемді құру үшін Құдайлардың жұмысын бағалаудың қажеті жоқ деп санайды. Ол барлық нәрсе табиғатпен жасалған дейді; сондықтан, ол айтқандай, бұл заттар дөрекі және тегіс денелерден жасалған, бұршақтар мен ілгектерден, аралықтағы бос кеңістікпен араластырылған деп мәлімдейтін философияға сәйкес емес. Ол мұны Демокриттің армандары деп санайды, оларды үйретудің қажеті жоқ, олар туралы армандау жеткілікті. Шын мәнінде, әлемнің жекелеген бөліктерін зерттеген Страто, барлық нәрсе немесе пайда болған, салмақ пен қозғалыс арқылы пайда болады деп үйретеді. Осылайша ол Құдайды үлкен жұмыстан, ал мені қорқыныштан азат етеді. Страто Аристотельдің телеологиясын құбылыстардың таза физикалық түсіндірмесімен алмастыруға тырысты, оның негізгі элементтерін жылу мен суықта, әсіресе жылуда белсенді принцип ретінде тапты.

Қазіргі заманның ықпалы

Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде Стратоның есімі көп мән бермеді. Алайда, 17 ғасырда оның есімі оның жүйесі мен Спинозаның пантеистік көзқарастары арасындағы ұқсастықтарға байланысты кенеттен танымал болды. 1678 жылы атеизмге қарсы шабуыл жасаған Ральф Кудворт Стратоның жүйесін атеизмнің төрт түрінің бірі деп атады және осылайша, алғашқы материяға өмір күші берілген кез келген жүйені сипаттау үшін "гилозоизм" терминін енгізді. Бұл идеялар Пьер Бейльге жетті, ол Страто мен "Стратонизмді" өзінің философиясының маңызды құрамдас бөліктері ретінде қабылдады. 1705 жылы жарық көрген "Түрлі ойлардың жалғасы" еңбегінде Стратонизм Спинозизмнің ең маңызды ежелгі баламасы болды. Бейль үшін Страто барлық нәрсені қажеттіліктің белгілі бір ретімен жасады, ғаламда туа біткен жақсылық немесе жамандық болған жоқ; ғалам ақыл-ой немесе мақсат-мұраты бар тірі нәрсе ретінде қарастырылмады және табиғаттан басқа ешқандай құдайлық күш болған жоқ. Грекиядағы Перипатетикалық мектептің үшінші жетекшісі ретінде Страто сонымен қатар Самос атымен белгілі Арристархқа сабақ берді, ол сол кездегі географиялық орталыққа орналасқан жер туралы қабылданған модельге балама гипотеза ретінде алғашқы белгілі гелиоцентрлік модельді ұсынды. Гелиоцентрлік модель Жерді ғаламның ортасына қойған географиялық орталықтан айырмашылығы, Күнді ғаламның ортасында орналастырды. Бұл Арристарх эллинистік философия мен ғылым дәуіріндегі философтар мен ғалымдарға, сондай-ақ кейінгі ғалымдарға, атап айтқанда Коперник пен Кеплерге елеулі әсер етті.

Жұмыстардың тізімі

Оның еңбектерінің тізімін Диоген Лаертий келтіреді. "Мемлекет туралы" үш кітап. "Әділет туралы" үш кітап. "Жақсылық туралы" үш кітап. "Құдайлар туралы" үш кітап. "Бірінші қағидалар туралы" үш кітап. Әртүрлі өмір салты туралы. Бақыт туралы. Философ-патша туралы. Батылдық туралы. Бос кеңістік туралы. Аспан туралы. Жел туралы. Адам табиғаты туралы. Жануарларды өсіру туралы. Қоспа туралы. Ұйқы туралы. Түстер туралы. Көру туралы. Сезіну туралы. Ылқым туралы. Түстер туралы. Аурулар туралы. Аурулардағы күйзеліс туралы. Қабілеттер туралы. Кен өндіру машиналары туралы. Аштық және бас айналу туралы. Жеңіл және ауыр сипаттамалары туралы. Шығармашылық немесе рух күйі туралы. Уақыт туралы. Өсу және қоректену туралы. Бар болуы күмәнді жануарлар туралы. Халық ертегілеріндегі және мифтердегі жануарлар туралы. Себептер туралы. Қиындықтарды шешу жолдары. Тақырыптарға кіріспе. Кездейсоқтық туралы. Анықтама туралы. Дәреже айырмашылығы туралы. Әділетсіздік туралы. Логикалық жағынан бұрынғы және кейінгі туралы. Бұрынғының тегі туралы. Қасиет немесе маңызды атрибут туралы. Болашақ туралы. "Жаңалықтарды зерттеу" екі кітаптан тұрады. Диоген лекция жазбаларында авторлығы даулы екенін қосады. "Стратодан Арсиноға сәлем" деп басталатын хаттар.