Кіріспе

1839 жылы Танзимат кезеңін бастаған Осман әмірлігі жарлығы. Гүлхан Хатт-ы Шәриф ("Роза үйінің жоғарғы жарлығы";) немесе Танзимат Ферманы ("Реорганизация императорлық жарлығы") – Осман сұлтаны Абдулмеджид I-нің 1839 жылы Осман империясындағы реформалар мен қайта ұйымдастырудың Танзимат кезеңін бастаған жарлығы. Бұл жарлықтың 125 жылдығы Түркияның бұрынғы пошта маркасында бейнеленген. Жарлық реформашы Ұлы визирі Мустафа Решид-пашаның тапсырысымен шығарылды. Ол салық жинаудың жекеменшік жүйесін жою, әскери міндеттілікті реформалау және дін мен этникалық тегіне қарамастан барлық Осман азаматтарына құқықтарды кепілдеу сияқты реформаларды уәделеді. Жарлықтың мақсаты империяның әскери және әлеуметтік жағынан жаңғыруына көмектесу болды, осылайша ол Еуропаның ірі державаларымен бәсекелесе алатын болады. Сондай-ақ, реформалар империяның наразылық білдіріп отырған бөліктерін, әсіресе Осман империясының бақылауындағы, көбінесе христиан дінін ұстанатын Еуропа аймақтарын бағындыруға үміттенді. Жарлық шығарылған кезде миллеттер (тәуелсіз діни соттар) империя ішінде кең ауқымда діни автономияға ие болды, бұл орталық үкіметке қауіп төндірді. Осы жарлық, сондай-ақ 1856 жылғы Императорлық реформа жарлығы, империяның Османдық ұлттық және құқықтық біртектілікті қалыптастыру мақсатына, яғни Османдық идеясына жасаған алғашқы қадамы болды. Ол Осман түрік тіліндегі "Теквим-и Векайи" басылымында жарияланды. Бұған қоса, ол грек және француз тілдерінде шығарылды, соңғысы "Moniteur ottoman" басылымында жарық көрді, ал Франсуа Альфонс Белин, драгоман, "Journal Asiatique" журналында жарияланған француз тіліндегі өзіндік нұсқасын жасады. Гүлхан жарлығы ешқандай ресми заңдық өзгерістерді күшіне енгізбеді, тек империяның халқына патшалық уәделер берді, бірақ христиан ұлтшылдығы мен мұсылман халқының наразылығына байланысты олар толық орындалмады. Қырым соғысының аяқталуымен Батыс державалары Түркияны одан әрі реформалар жасауға мәжбүрледі, негізінен орыстармен бейбіт келіссөздер жүргізіліп жатқан кезде, Осман империясының ішкі істеріне араласу үшін оларға қандай да бір сылтау болмауы үшін. Осы қысымдардың нәтижесінде 1856 жылдың 18 ақпанында "Хатт-ы Хумаюн" (Императорлық жарлық) жарияланды.

Мазмұны

Гүлхан жарлығы күрделірек болғанмен, ол негізінен үш талаптан тұратын. Біріншісі – әрбір азаматтың өмірінің қауіпсіздігіне кепілдік беру. Мұндағы ой – егер азаматтың өміріне қауіп төніп тұрса, ол басқаларға да, сұлтанға да қауіпті болуы мүмкін, себебі адамдар өз денсаулығын қорғау үшін қорқыныштан туындаған көптеген іс-әрекеттерге барады. Егер мүлік қауіпсіздігі болмаса, онда әркім үкімет пен қоғамдық игілікке немқұрайлы қарайды. Екінші талап – салықтарды, әскерлерді және қызмет мерзімін бағалау және жинаудың реттелген жүйесін енгізу. Азаматтар өз мүмкіндіктеріне қарай белгілі бір мөлшерде салық төлейтін болды, ал әскери қызмет мерзімінің қысқартылуы ер адамдардың болмауынан индустрияға тиетін зиянды азайтуға көмектесетін еді. Бұл талаптардың жиынтығын мемлекеттік талаптар деп атауға болады. Бұл жаңа салық жүйесі иелік салық салуды жойды және бірыңғай мөлшерлемеден гөрі азаматтардың табысына негізделген салық салуды енгізді. Соңғы, үшінші талап – адам құқықтары және сот жүйесін реформалау. Айыпталушыларға ашық сот процесіне қатысу құқығы берілді; азаматтар мүлікке иеленіп, оны еркін түрде пайдалана алды; жазалар жасалған қылмыстың ауырлығына қарай, лауазымына емес, сәйкес келуі керек еді. Бұл жарлықта еңбегімен көзге түскендер марапатталатыны айтылды. Бұған қоса, жарлық азшылықтарды азат етіп, оларға әскерге шақыру мүмкіндігін берді. Алайда, азшылықтар джизья төлесе, әскерлік міндеттен босатыла алатын еді. Бұл мүмкіндік азшылықтарға әскерге шақырудан қашуға және әскер құрамындағы олардың үлесін сақтауға мүмкіндік берді. Төменде маңызды баптардың егжей-тегжейлі сипаттамасы келтірілген: