Кіріспе

Британдық мемлекет қайраткері және отар әкімшісі (1854–1925)

Альфред Милнер, 1-ші виконт Милнер, (23 наурыз 1854 – 13 мамыр 1925) – британдық мемлекет қайраткері және отар әкімшісі, ол 1890 жылдардың ортасы мен 1920 жылдардың басында британдық сыртқы және ішкі саясатты қалыптастыруда өте маңызды рөл атқарды. 1916 жылдың желтоқсанынан 1918 жылдың қарашасына дейін ол премьер-министр Дэвид Ллойд Джорджтың соғыс кабинетінің ең маңызды мүшелерінің бірі болды.

Ерте өмір және білім

Милнердің тегі жартылай неміс болған. Оның неміс әжесі Гессен ұлы герцогтығына қоныс аударған ағылшынға үйленді. Олардың ұлы, Чарльз Милнер Гессен мен Англияда білім алып, Лондонға барып дәрігерлік практика ашты, кейін Вюртемберг корольдігінің Тюбинген университетінде ағылшын тілінен лектор болды. Оның әйелі – Принс-Эдвард аралының, содан кейін Мэн аралының бұрынғы вице-губернаторы, генерал-майор Джон Редидің қызы. Олардың жалғыз ұлы Альфред Милнер Гессен қаласында дүниеге келді, алдымен Тюбингенде, сосын Король колледжінде оқыды. 1872-1876 жылдары Оксфордтың Баллиол колледжінде классик-теолог Бенджамин Джоуетттен дәріс алды. Гертфорд, Крейвен, Элдон және Дерби стипендияларын жеңіп алғаннан кейін, ол 1877 жылы классикадан үздік дипломмен бітірді және Нью-колледжге стипендия бойынша қабылданды, алайда 1879 жылы Лондонға кетіп қалды. Оксфордта ол жас экономикалық тарихшы Арнольд Тойнбимен тығыз достық қарым-қатынас орнатты. Ол оның әлеуметтік жұмыс теориясын қолдаған мақала жазды және 1895 жылы, Тойнби 30 жасында қайтыс болғаннан кейін он екі жыл өткен соң, «Арнольд Тойнби: естелік» атты құрметтеме жазбасын жариялады.

Мысырдағы журналистика, саясат және қызмет

1881 жылы Inner Temple адвокатурасына шақырылғаннан кейін заңгерлікпен айналысуға құқық алғанмен, ол Джон Морли басқаратын Pall Mall Gazette газетіне қызметке түсті, ал Уильям Томас Стидтің көмекші редакторы болды. 1885 жылы журналистиканы тастап, Миддлсекстің Харроу округінен либералдық кандидат ретінде саяси мансапқа үміттенеді, бірақ жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады. 1886 жылы Милнер Ирландияның өзін-өзі басқаруына қарсы болды және бөлініп кеткен Либералды Юнионисттік партияны қолдады. Джордж Гошеннің (сондай-ақ либералды юонист) жеке хатшысы қызметін атқарып, Милнер 1887 жылы Гошен қазынашыл болғанда, екі жыл өткен соң оның ықпалын пайдаланып, Милнерді Мысырдың қаржы жөніндегі орынбасары етіп тағайындады. Милнер Мысырда төрт жыл қызмет етті, оның қызмет мерзімі банкроттық қаупінен сақталғаннан кейін өткен алғашқы маңызды реформалармен бірге жүрді. 1892 жылы Англияға оралғаннан кейін «Англия және Мысыр» деген кітабын жариялады, ол британдық оккупациядан кейін жасалған жұмыстардың саяси тұрғыдан маңызды есебіне айналды. Сол жылы ол Ішкі Кірістер Басқармасының төрағасы болып тағайындалды. 1894 жылы CB орденімен, ал 1895 жылы KCB орденімен марапатталды.

Оңтүстік Африка

Альфред Милнер 1897 жылға дейін Ішкі кіріс басқармасында қызмет етті. Ол британдық қызметтегі ең салмақты және ең орынды шенеуніктердің бірі саналды, ал оның либералды-консервативті көзқарастағы адам ретіндегі беделі, Қазынашылықта Гошенмен, Египетте Кромермен, сондай-ақ Ішкі кіріс басқармасында Хикс Бичпен (Лорд Сент-Олдвин) және Сэр Уильям Вернон Харкортпен тығыз байланысты болғандығы, барлық тараптар сенім арта алатын тұлға екенін көрсетті. Оның қабілетін толық сынауға қажетті уақыт енді келді. Сәуір айында Лорд Росмид Оңтүстік Африкадағы жоғары комиссар және Кейп колониясының губернаторы лауазымынан қанағаттанды. Джеймсонның шабуылы салдарынан туған жағдай өте нәзік және қиын болды, ал қазіргі Колониялық хатшы Джозеф Чемберлен Милнерді Лорд Росмидтің орнына тағайындады. Бұл таңдауды Либералдық партияның жетекшілері құптады және 1897 жылдың 28 наурызында болашақ премьер-министр Х.Х. Асквит төрағалық еткен қоштасу кешінде жылы лебізбен қабылдады. Тағайындаудың мақсаты – Оңтүстік Африкаға барлық жағдайды зерттеп, британдық мүдделерді сақтаумен қатар Трансвааль және Оранж еркін мемлекеті үкіметтерімен әділ қарым-қатынас орнатуға бағытталған саясатты қалыптастыратын беделді британдық саясаткерді жіберу еді. Милнер 1897 жылдың мамырында Кейпке жетті және тамыз айына қарай Президент Крюгермен шетелдіктер заңына байланысты туған қиындықтар шешілгеннен кейін, ол ел мен халқымен жеке танысып, қандай саясатты қабылдау керектігін анықтауға мүмкіндік алды. 1897 жылдың тамызынан 1898 жылдың мамырына дейін ол Кейп колониясы, Бечуаналенд протектораты, Родезия және Басутоленд арқылы саяхаттады. Кейп голландтарының және Трансвааль мен Оранж еркін мемлекетінің азаматтарының пікірін жақсырақ түсіну үшін Милнер осы кезеңде голланд және Оңтүстік Африканың "таал" африкаанс тілдерін үйренді. Ол Оңтүстік Африкада бейбітшілік пен прогресске жету үшін "бір республикада британдықтардың голландтарға бағынуының" тоқтатылуы қажет деген қорытындыға келді. Милнер Трансваальдегі жағдайға тоқталды, онда алтынның табылуынан кейін Еуропаның түкпір-түкпірінен, бірақ көбінесе Ұлыбританиядан мыңдаған байлық іздеушілер ағылып келді. "Уитландерлер" деп аталатын бұл шетелдіктердің келуі республикада жағымсыз қабылдады, ал Трансвааль президенті Крюгер "уитландерлерге" дауыс беру құқығын беруден бас тартты. Бурлар деп белгілі африканер фермерлері Оңтүстік Африкадағы британдық отаршылдық әкімшілігінен тыс өмір сүру үшін Кейп колониясынан Ұлы саяхат жасағаннан кейін Трансвааль Республикасын құрды. Олар бірінші бура соғысы кезінде Трансваальдің британдық империяға қосылуын сәтті қорғады, бұл қақтығыс оларды батылдырып, өте сенімді сылтау болмағандықтан, Ұлыбритания үшін Трансваальді дипломатиялық тұрғыдан қайтадан аннексиялауды ақтауды қиын еткен бейбітшілік шартына әкелді. Трансвааль Республикасы Ұлыбританияның "Кейптен Каирге" деген мақсатына кедергі келтірді, және Милнер Трансваальде алтынның табылуымен Оңтүстік Африкадағы күштер тепе-теңдігі Кейптаудан Йоханнесбургке ауысқанын түсінді. Егер бүкіл Оңтүстік Африка британдықтардың бақылауына тез алынбаса, африкандар басқаратын жаңа бай Трансвааль мыс африкандармен бірігіп, Оңтүстік Африкадағы британдықтардың барлық позициясын қауіпке ұшыратады деп ол қорқынышпен қарады. Милнер сондай-ақ, 1898 жылдың ақпанында Пол Крюгердің Трансвааль президенті болып қайта сайлануы көрсеткендей, Претория үкіметі өздігінен уитландерлердің наразылықтарын түзетпейтінін түсінді. Бұл Милнерге "уитландер" мәселесін өз пайдасына пайдалануға мүмкіндік берді. 1898 жылдың 3 наурызында британдық Кейп колониясындағы африканер бондтарының бекінісі Графф Рейнетте сөйлеген сөзінде Милнер Трансваальдегі британдық азаматтардың бостандығы мен теңдігін қамтамасыз етуге деген ұмтылысын білдірді және бурларды Претория үкіметін өз институттарын және оның әкімшілігінің мінез-құлқы мен рухын Оңтүстік Африканың еркін қауымдастықтарына бейімдеуге итермелеуге шақырды. Бұл мәлімдеме үлкен резонанс тудырды және африканерлерді алаңдатты, олар бұл кезде Сесил Родстың Кейптің прогрессивті (британдық) партиясының басшылығын қайта иеленуіне алаңдаушылықпен қарады. Кейін 1899 жылы Милнер майор лорд Эдвард Сесилдің әйелі Вайолет Сесилмен танысты. Эдвард Сесил Гренадерлік гвардияда қызметтен кейін Оңтүстік Африкаға жіберілді. Милнер мен Вайолет 1900 жылдың соңына дейін жалғасқан құпия махаббатқа берілді. Ол оның мінез-құлқына айқын әсер етті, тіпті Милнер өзінің күнделігінде "өте нашар сезініп тұрғанын" жазды. Эдвард Сесил бұл жайтты біліп, Вайолеттің Оңтүстік Африкаға оралуын қадағалағаннан кейін Египетке жіберу туралы өтініш берді. Милнер кейін Вайолет Сесилге үйленді. Милнер африканерлерге жаулы көзқараспен қарады және британдық үкіметте бур республикаларымен соғыс жариялауға, аймаққа британдық бақылауды қамтамасыз етуге ең белсенді дауыс болды. Милнермен алғаш рет кездескеннен кейін бур әскері (әрі болашақ саясаткер) Ян Смұтс оның Родстен гөрі қауіптірек болатынын және "екінші Бартл Фрере" болатынын болжады.

Милнер мектептері

Англо-бур соғысы кезінде Трансвал аймағын ағылшын тіліне бейімдеу үшін Милнер ағылшын тілді халыққа арналған британдық білім беру жүйесіне әсер етуге тырысты. Ол Оңтүстік Африкада "Милнер мектептері" деп белгілі болған мектептер желісін құрды. Бұл мектептерге қазіргі Претория қыздар орта мектебі, Претория ұлдар орта мектебі, Жеппе ұлдар орта мектебі, Король Эдуард VII мектебі (Жоханнесбург), Почэфструм ұлдар орта мектебі және Гамильтон бастауыш мектебі кіреді. Африкандар Бондының басшыларының көпшілігі Крюгерді ұнатпаса да, ол реформалар жасаса да, жасамаса да, оны қолдауға дайын болды және Милнердің жағдайын қиын етуге тырысты. Оның қиындықтары Кейп колониясындағы жалпы сайлауда Бонд көпшілік дауыс алғанда одан да артты. 1898 жылдың қазан айында Милнер конституциялық нормаларға қатаң орай, Уильям Шрайнерді министрлік құруға шақырды, бірақ мұндай министрлік Ұлыбританияның Трансваалға тікелей араласуына қарсы болатынын жақсы білді. Егер ағымдағы жағдай осылай жалғаса берсе, Оңтүстік Африка Ұлыбританияның құрамынан шығып кетеді деп сенген Милнер 1898 жылдың қараша айында Англияға сапар шекті. 1899 жылдың ақпанында ол Кейп колониясына оралды, Джозеф Чемберленнің толық қолдауына көз жеткізді, бірақ үкімет әлі де Кейп және Оранж еркін мемлекетінің умеренный топтары Крюгерді Уитландтарға дауыс беру құқығын беруге көндіре алады деген үмітте болды. Ол бұл жағдайды он апта бұрынғыдан гөрі нашарлаған деп тапты. Жоханнесбургте жағдай шиеленісіп, Милнердің болмаған кезінде жоғары комиссар қызметін атқарған Уильям Фрэнсис Батлер Уитландтардың наразылықтарын қолдамайтын сияқты әсер қалдырды.

Трансваалдағы Uitlanders-ті қорғау

4 мамырда Милнер Колониялық кеңсеге есте қаларлық хат жазып, Трансваалдағы тәртіпсіздіктерге қарсы күрес – зардап шеккен Уитландтардың саяси әлсіздігін жою екенін қатыстырып талап етті. "Бұл парадокс сияқты көрінуі мүмкін", – деп жазды ол, – "бірақ біздің азаматтарымызды қорғаудың жалғыз жолы – оларға біздің азаматтығымыздан бас тартуға көмектесу". Ешқандай шара қолданбау саясаты жағдайды нашарлатып, "араласудың қажеттілігі айқын" болды. Милнер Трансваалдағы Уитландтарға сайлау құқығы берілсе ғана Оңтүстік Африка аймағына тұрақтылық келтіретініне сенді. Ол Трансваалға қарсы айыптамаларын Конвенциялардың әріптеріне негіздемеді және "суверенитет" деген сөзді тек "этимологиялық мәселе" деп қарастырды, бірақ Трансваалдағы мыңдаған британдық азаматтардың "құлдар" (гелоттар) сияқты жағдайы, оның айтуынша, Оңтүстік Африкада Ұлыбританияның беделін төмендетіп, Ұлыбритания үкіметінің басымдықтан бас тарту ниетіне "нақты дәлел" қажет екенін түсінді. Бұл хабарлама Лондонға телеграмма арқылы жіберілді және дереу жариялауға ниеттенілген, бірақ ішкі үкімет оны біраз уақыт құпия ұстады. Дегенмен, оның мазмұны Кейптегі жетекші саясаткерлерге белгілі болды және Ян Хендрик Хофмейрдің талабы бойынша бейбітшілік конференциясы (31 мамыр – 5 маусым) Блумфонтейнде жоғары комиссар мен Трансваал президенті Крюгер арасында өтті. Милнер Крюгердің қабылдамайтынын білетін үш талап қойды: Трансваал Уитландтарға бірден дауыс беру құқығын беретін франшиза заңын қабылдауы, Трансваал парламентінде ағылшын тілін қолдану және парламенттің барлық заңдарын британдық парламентпен қарап, бекіту. Өзінің жағдайының тұрақсыз екенін түсінген Крюгер кездесуден көздерінен жас ағызып шықты.

Екінші Бура соғысы

1899 жылы қазанда Екінші бура соғысы басталғанда, Милнер әскери билік органдарына "тыйымсыз қолдау көрсетіп, салмақты кеңестер берді", ол лорд Робертстің сөзімен айтқанда, "батылдығы ешқашан кемімеген" адам болды. 1901 жылы ақпанда, соғыс әлі жалғасып жатқанда, ол Британ империясына қосылған екі бура мемлекетінің басқаруын жүзеге асыруға шақырылды. Осыдан кейін ол Кейп колониясының губернаторы қызметінен қанағаттанды, бірақ жоғары комиссар лауазымын сақтап қалды. Осы кезеңде көптеген концлагерьлер құрылып, боер азаматтары интернирленді, сондықтан Трансвааль және Оранж-Ривер колонияларындағы азаматтық басқаруды қайта құру жұмыстары операциялар далада жалғасып жатқанда шектеулі көлемде ғана жүзеге асырылды. Сондықтан Милнер Англияға "зор қиындықпен алынған демалысқа" оралды, бірақ ол негізінен Отарлық кеңседе жұмыс істеді. Ол 1901 жылғы 24 мамырда Лондонға келді, сол күні Эдуард VII-ге қабылдауға барды және GCB орденін алды.

Бейбітшілік

Сол уақытта 1899 жылғы дипломатия және соғыстың барысы Англиядағы Либералдық партияның Лорд Милнерге деген көзқарасын күрт өзгертті, тіпті көрнекті парламент мүшесі Леонард Кортни оны "ақылдан адасқан" деп сипаттады. Оны қайта шақыру үшін күшті қозғалыс ұйымдастырылды, оған Либералдық партияның жетекшісі Генри Кэмпбелл Баннермен де қосылды. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, және тамыз айында Милнер Оңтүстік Африкаға оралып, әкімшілікті қайта құрудың аса қиын міндетіне кірісті. Ол Оңтүстік Африкадағы Бас қолбасшы лорд Китченермен қатысты күресті, бірақ соңында Китченер жеңіске жетті. Дегенмен, Милнер 1902 жылғы 31 мамырда Преторияда қол қойылған капитуляция шарттарын дайындады. Оның еңбегі үшін 1902 жылғы 15 шілдеде ол Лондон графтығындағы Сент-Джеймс және Кейп колониясындағы Кейптаунның виконты Милнер атанды.

Сензуралық ұсыныс

1906 жылғы 20 наурызда, Лорд Милнердің Қытай еңбекшілеріне қатысты жарлықты бұзғаны үшін, кішігірім құқық бұзушылықтар үшін кулилерге жеңіл жаза қолдануға тыйым салмайынша, айыпталуына қатысты ұсыныс, Палаталар палатасының радикал мүшесі тарапынан көтерілді. Либералдық үкімет атынан түзету ұсынылды, онда «Бұл палата заңға қайшы келіп, қытай кулилерін сауаттандыруды айыптай отырып, Оңтүстік Африкадағы бейбітшілік пен келісімді сақтау үшін жеке тұлғаларды айыптаудан бас тартуды қалайды» делінген. Бұл түзету 355 дауысқа қарсы 135 дауыспен қабылданды. Осы солшыл айыптаудың нәтижесінде сэр Бартл Фрере басшылығымен қарсы демонстрация ұйымдастырылды және 370 000-нан астам адам қол қойған халыққа арналған үндеу Лорд Милнерге Африкада Тақ пен империяға көрсеткен қызметтері үшін жоғары бағасын білдірді. Бұл айыптауды Уильям Байлес жасады, ал жас парламентарий Уинстон Черчилль түзетіп, былай деді: Лорд Милнер Оңтүстік Африкадан кетті, мүмкін, мәңгілікке. Мемлекеттік қызмет оны енді танымайды. Ол бұрын үлкен билікке ие болған, енді билігі жоқ. Жоғары лауазымды болған ол енді жұмыссыз. Тарих бағытын анықтаған оқиғаларды шешкен ол қазіргі саясатқа ең аз үлесін де қоса алмайды. Көп жылдар бойы, немесе кем дегенде бірнеше ай бойы, «ашкөздіктің арманынан асып түсетін байлыққа» ие болған адамдардың тағдырын шешкен ол бүгін кедей, бірақ ар-ұяқты кедей. Корольдің қызметінде жиырма жыл шаршатып жұмыс істегеннен кейін ол қазір зейнеткерлікке шыққан мемлекеттік қызметкер, зейнетақысы да, сыйлығы да жоқ. Лорд Милнер енді қоғамдық өмірде маңызды рөл атқара алмайды. Соғыстан кейін Оңтүстік Африканың алдында тұрған мәселе – қайта құру қажеттігі еді. Ел соғыстан қираған, ең ірі табиғи ресурсы – алтын кендері, ал қайта құру іштен басталуы керек еді. Қайта құрудың ең жылдам және оңай жолы – алтын кендерінен түсетін табыс еді, бірақ жұмыс күші жетіспеді. Лорд Милнер «Көтерілу және тарату» деп аталатын жоспарды жасады. Бұл екі кезеңді процесс экономикалық ресурстарды мемлекеттік қазынаны толтыру үшін пайдалануды, ал мемлекеттік шығындар мен экономикалық өсімді өркендеу үшін қолдануды көздеді. Бұл жоспардың жұмыс істеуі үшін жұмыс күшінің болуы маңызды болды, және Парламенттің көмегімен Еңбек жарлығы қабылданды. Оның мықты ұстанымы 1915 жылғы 28 тамызда Виндзор сарайында Корольмен кездесуге мәжбүр етті. «Жанды топ» кездесулері ретінде белгілі, Лорд Милнер соғысты талқылау үшін 17 Great College Street мекенжайындағы үйінде шағын кездесулер өткізді. 1915 жылғы 30 қыркүйекте, сол кездегі оқ-дәрі министрі және әскери міндеттілікті жақтаған Ллойд Джордж осы кездесулердің біріне қатысты. Екеуі жақын қарым-қатынас орнатты. Лорд Милнер Галлиполи жорығының ашық сынышысы болды, 1915 жылғы 14 қазанда және 1915 жылғы 8 қарашада Лордтар палатасында сөйлеп, әскерді кері қайтаруды ұсынды. 1916 жылғы 17 қаңтардан бастап «жанды топ» қатысушылары (Генри Уилсон, Ллойд Джордж, Эдвард Карсон, Уолдорф Астор және Филип Керр және басқалар) жаңа, шағын соғыс кабинетін құруды талқылады. Лорд Милнер либералдар басқаратын Асквит коалициялық үкіметін жеңілуге ​​болатынын ойлап, сауда өкілдерінен құралған жаңа саяси партияны құруды жоспарлады, оны Ұлттық демократиялық және еңбек партиясы деп атады. Әлеуметтік платформада әлсіз болғанымен, Ұлттық партия империялық біртүтастыққа және азаматтық қызметке баса назар аударды. «Жанды топтың» қолдауымен 1916 жылы Ұлттық партия бір ғана үміткерді ұсынды, бірақ 1918 жылғы сайлауда 23 үміткерді ұсынды. Соғысты басқарудағы өзгерістердің қажеттілігін Лео Амери былай сипаттады: «Екі жүз үш мырзаның жиналуы, олар не туралы сөйлесетінін білмейтін, ақырында түскі асқа тарап, не туралы сөйлескендерін білмейтін және үш айдан кейін оны еске түсірмейтін». Лорд Милнердің 1916 жылғы 19 сәуірде Лордтар палатасында сөйлеген сөзі некеде тұрған ер адамдарды әскери қызметке шақыратын жаңа заңды нығайтып, «соғыс аяқталғанға дейін әскери жастағы барлық еркектерді қызметке шақыруға міндетті етті». 1916 жылғы 5 маусымда «Гэмпшир» кемесі батып кеткен кезде, «Таймс» (1916 жылғы 8 маусымда) және «Морнинг Пост» газеттері Лорд Милнердің Лорд Китченерді Соғыс министрлігінде алмастыруын қолдады, бірақ Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымы Ллойд Джорджға берілді. Содан кейін Бонар Лоу Лорд Милнерден Дарданелл комиссиясын басқаруды сұрады. Алайда, Милнер Лорд Роберт Сесилдің өтініші бойынша үкіметтің үш көмір комиссиясын қадағалауға міндеттенген болатын. Оның көмір өндіру проблемаларына қатысты баяндамасы 6 қарашада ұсынылды. Үкіметтің басты ішкі сынышысы Ллойд Джордж Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымын атқарып жатқандықтан, Лорд Милнер енді үкіметтен тыс үкіметтің ең күшті сынышысы болды. «Жанды топ» Асквит коалициялық үкіметінің мүшелерін отставкаға келуге көндіруге тырысты. Бірақ олар сәттілікке жетпеді. Содан кейін олар Лорд Милнердің Лордтар палатасында сөйлеген сөздері мен Оппозиция жетекшісі сэр Эдвард Карсонның Палаталар палатасында сөйлеген сөздері арқылы Асквит коалициясын құлатуға тырысты. Топ консерваторлар жетекшісі Бонар Лоу туралы ештеңе білмеді, бірақ Милнер мен Карсонның екеуі де кабинеттің жетекші мүшесі Ллойд Джорджпен байланыста болды, сондықтан олар оған назар аударды. 1916 жылғы 2 желтоқсанда Лорд Милнер консерватор партиясының төрағасы Артур Стил Мейтлендпен кешкі ас ішті, онда ол жоспарлаған соғыс комитетін сипаттаған хат жобасын жасауды сұрады. Бұл хат Бонар Лоуға жіберілді. Ертесі күні Ллойд Джордж премьер-министр Асквитпен кездесті, және Ллойд Джордж басшылығымен шағын соғыс комитетін құруға болады деп есептелді, бірақ ол әлі де премьер-министр Асквитқа есеп беретін болады. Алайда, «Таймс» газеті 1916 жылғы 4 желтоқсанда «Қайта құру» деген мақала жариялады, ол Асквитті сынап, коалициялық үкіметті реформалау және Ллойд Джорджтың беделін арттыру туралы хабарлады. Асквит бұл жаңалықты «Таймс» газетінің (Лорд Нортклиффтің) және Ллойд Джорджтың жариялағанын айтты. Ол соғыс комитетін өзі басқаруы керек деп талап етті, соның салдарынан Ллойд Джордж үкіметтен кетті. Асквит өзінің үкіметін қайта құру мақсатымен министрлерінің отставкасын сұрады. Жетекші консерваторлар Лорд Курзон, Лорд Роберт Сесил және Остин Чемберлен оған қайта қызмет етуден бас тартқаннан кейін ол 1916 жылғы 6 желтоқсанда премьер-министр лауазымынан кетті. Король дереу Бонар Лоуға үкімет құруды тапсырды, бірақ ол Асквит өзінің үкіметінде қызмет етуден бас тартқандықтан бас тартты. Король содан кейін Дэвид Ллойд Джорджға жүгінді, ол міндеттілікті орындады және сол күні қызметке кірді. 1916 жылғы 8 желтоқсанда Лорд Милнер премьер-министр Ллойд Джорджтан хат алды, онда онымен кездесуге және ертесі күні Соғыс министрлігінде өтетін жаңа соғыс кабинетіне қосылуға шақырды. Милнер қуана қабылдады. Ешқандай үкіметтік ведомствоны басқармағанымен (Артур Хендерсоннан басқа барлық соғыс кабинетінің мүшелері сияқты), Лорд Милнерге 5000 фунт стерлинг (2020 жылы 350 000 фунт стерлинг) жалақы төленді.

Соғыс уақытындағы министр

Милнер азаматтық соғыстың басшылығында ең көп тәжірибесі бар британдық болғандықтан, Ллойд Джордж 1916 жылғы 9 желтоқсанда ұлттық үкімет құрғанда оған жүгінді. Ол бес адамнан тұратын Соғыс кабинетінің мүшесі болды. Портфельсіз министр ретінде Милнердің міндеттері премьер-министрдің тілегіне сәйкес өзгерді. Соғыс кабинетінің хатшысы Морис Хэнки былай деді:

Соғыс мәселелерінен өзге, соғысқа қатысты барлық ішкі мәселелер де оның мойнына түсті, мысалы, кеншілермен келісімшарттар жасау, ауыл шаруашылығы және азық-түлік рационированиесі туралы келіссөздер. Оңтүстік Африкадағы бұрынғы жоғарғы комиссар және консерваторлық ойшылдардың жетекшісі ретінде, осы басқа мәселелер оған идеалды емес еді. Дегенмен, ол соғыс бойында премьер-министр Ллойд Джорджтың ең жақын кеңесшілерінің бірі болды, Бонар Лоудан кейінгі орында тұрды. 1916 жылғы 9 желтоқсанда жеті сағатқа созылған бірінші соғыс кабинеті отырысынан кейін Ллойд Джордж Лорд Милнермен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол баспасөз өкілі Джордж Ридделге: «Ол бірден ең маңызды мәселелерді анықтады» және «Милнер мен мен бірдей нәрселерді қолдаймыз. Біз екеуміз де кедейміз. Біз екеуміз де жер иелері мен капиталистердің өкілі емеспіз. Біз екеуміз де әлеуметтік реформаны жақтаймыз» деді. Соғыс кабинетіне көмек көрсету үшін Даунинг-стрит 11-дегі кіші лауазымдарды (бақша маңындағы) толтыру үшін Ллойд Джордж Лорд Милнерге жүгінді, ол бос орындарды өзінің өткенінен таныс қабілетті адамдармен: Лео Амери, Уолдорф Астор, Лайонел Кертис және Филип Керрмен толтырды. Осы байланыс либералдық баспасөз айналымында Лорд Милнердің жасырын жағы туралы, үкіметтік шешімдерге әсер ететін «милнериттік ену» туралы ұзақ уақыт бойы айтылып жүрген қаңқуларға себеп болды. 1916 жылғы 5 маусымда «Хэмпшир» кемесінде лорд Китченер қаза болғаннан кейін, 1917 жылғы 20 қаңтарда Милнер британдық делегацияны (Генри Уилсон бас әскери өкіл ретінде және банкир мен екі қару-жарақ сарапшысын қоса алғанда) Ресейге аттандырды. Барлығы 51 делегат болды, оның ішінде француздық (Noël Édouard, vicomte de Curières de Castelnau басшылығымен) және итальяндық делегациялар да бар еді. 1916 жылғы желтоқсанда өткен екінші Шантиль конференциясында атап көрсетілгендей, миссияның мақсаты – ресейліктерді кем дегенде, қазіргі қарсыластарына қарсы күштерді ұстап тұру, ресейліктердің рухын көтеру және шабуылдарды үйлестіру үшін оларға қандай жабдық керек екенін анықтау болды. Алайда, Ресейдің жабдықтарында үлкен проблемалар бар екені және Британияның одақтасы батыстан қалып қойғаны, оның әскерлік артықшылығын жойғаны анықталған кезде, кездесулерде үлкен уайым сезілді. Одақтасына көмектесудің орнына, британдық көмек Архангель портындағы революционерлердің қолына одақтастардың қоймаларын түсірмеу үшін әскери күштерді араластырумен шектелді. Наурыз айындағы ресми баяндамада, егер патша құлатылса да (бұл Милнер отанына оралғаннан кейін 13 күн өткенде болды), Ресей соғыста қалады және олар «әкімшілік хаосты» шешеді делінген. Милнердің идеясы Лондон Соғыс кабинетіне ұқсас Императорлық соғыс кабинетін құру болды, ол Британияның доминиондарының үкімет басшыларын қамтыды. Императорлық соғыс кабинеті Лорд Милнердің Британияның императорлық көрінісінің жалғасы болды, онда Доминиондар (оның негізгі отарлары) соғысты жүргізуде тең құқыққа ие болды. Императорлық федерацияның проблемалары осында тұжырымдалды, егер Ұлыбританияның барлық отарлары ана елмен бірдей мәртебеге ие болса, оның сөзі әртүрлі көзқарастағы шетелдіктермен суға айналатын еді. 1917 жылғы Императорлық соғыс конференциясының соңғы күндерінде Императорлық соғыс кабинеті Императорлық Конституцияны соғыстан кейінге қалдыруға шешім қабылдады. Бұл ешқашан қолға алынбаған міндет еді. U-боттардың науқанына және 1917 жылдың басында Кайзердің Ұлыбританияны аштықтан құтқару әрекетіне байланысты лорд Милнер Корольдік ауыл шаруашылығы қоғамына шөпті жерлерді өңдеу және егу үшін 5000 «Фордсон» тракторларын сатып алуға көмектесті және Генри Фордпен телеграф арқылы тікелей байланыста болды. Осылай көмек болмаса, Ұлыбритания азық-түлік дағдарысын жеңе алмады делінеді. Милнер көптеген дағдарыстарда Ллойд Джорджтың өрт сөндірушісі және соғысты жүргізудегі ең күшті дауыстардың бірі болды. Ол сондай-ақ әскери басшылардан біртіндеп көңілі тоюда, олардың шабуылдары көп адам құрбан болған, бірақ әлі де көптеген саясаткерлердің қолдауына ие болды. Ол Ллойд Джорджты қолдады, ол әскерилерге одан да көңілі тоюда, армия мен теңіз күштерінің азаматтық және әскери басшыларын қызметтен алуға сәтті әрекеттер жасады. Теңіз күштерінің бас басқарушысы (теңіз күштерінің кәсіби басшысы) адмирал Джон Джеллико U-боттардан қорғану үшін кемелерді конвойларға ұйымдастыруға құлшынбағаны үшін үкіметтің сенімін жоғалтқан еді. 1917 жылдың шілдесінде сэр Эдвард Карсон Эрик Геддеспен алмастырылды (Карсон соғыс кабинетіне тағайындалды, бірақ 1918 жылдың басында Ирландиядағы әскерге шақыру туралы мәселе бойынша қызметтен кетті). Әйгілі адмирал Джеллико 1917 жылғы Рождество кешінде қызметтен босатылды. Бас штабтың бастығы генерал Уильям Робертсон Франциядағы Версальде құрылған одақтас қолбасшылық құрылымына келіспегендігі үшін 1918 жылдың басында қызметтен алынды. Милнер сәуір айында 17-ші Дерби графы Эдвард Стэнлиді соғыс хатшысы (армия министрі) ретінде алмастырды. Бір рет консерватор Милнер саяси спектрдің екінші ұшынан келген адамдарға көмекке келді. Ол түрмедегі бейбітшілік жақтасы Стивен Генри Хобхаусқа анасы Маргарет Хобхауспен ескі таныс еді және Стивеннің өкілдік әкесі болды. 1917 жылы Маргарет ұлы мен басқа британдық наразылық білдірушілерді түрмеден босатуға тырысқанда Милнер жасырын түрде көмектесті, жоғары үкіметтік шенеуніктермен араласты. Нәтижесінде, 1917 жылдың желтоқсанында 300-ден астам наразылық білдіруші медициналық негіздермен түрмеден босатылды. Милнер премьер-министр Джорджтың үкіметінің соғыста қабылдаған барлық маңызды саяси шешімдеріне қатысты, оның ішінде ол бастапқыда қарсы болған 1917 жылғы Фландрия шабуылына да қатысты, сондай-ақ Бонар Лоу мен Ллойд Джордж да қарсы болды. Ллойд Джордж 1917 жылдың көп бөлігін британдық әскер мен қару-жарақтарды Италияға итальяндық шабуылға көмектесу үшін жіберу жоспарларын ұсынумен өткізді (бұл италиялықтардың Капореттодағы апаттан кейін күштер жібергенге дейін болған жоқ). Соғыс кабинеті 1917 жылғы Үшінші Ипр шабуылына тоқтау беруге талап етпеді, алға қойылған мақсаттарға қол жеткізілмегенде, тіпті бұл мәселені талқылауға көп уақыт жұмсаған жоқ - осы шағылысқан кезде Бас штабтың бастығы Робертсон Хейгке (Франциядағы британдық күштердің бас қолбасшысы) Соғыс кабинетінің мүшелерін қынжырлы сипаттады, олардың барлығы Ллойд Джордждан қорқып жүргенін айтты - ол Милнерді «шаршаған және диспептикалық қарт» деп сипаттады. Жыл соңына қарай Милнер Батыс майданда шешуші жеңіске қол жеткізудің мүмкін емес екеніне көз жеткізді, Лорд Курзонға (17 қазан) «Батыс майданда соққы, соққы, соққы» саясатына қарсы жазды және басқа майдандарда көбірек күш жұмсауды қалайтын «шығысшылға» айналды. Соғыс кабинетінің тәжірибелі мүшесі ретінде Милнер 1917 жылғы қарашада Италияда өткен Рапалло конференциясында одақтас жоғары соғыс кеңесін құрды. Ол соғысты үйлестіру үшін Версальде өткен барлық келесі кездесулерге де қатысты. Милнер Артур Бальфурдың атынан шығарылған Балфур декларациясының да авторы болды. Ол Сербиядағы австрия-венгрия соғысына қатысты, «Бельгиядағыдай бізге таныс болғаннан гөрі онда кең ауқымдағы қиратулар болып жатыр» деп айтты.

Соғыстан кейінгі

1918 жылдың желтоқсанындағы хаки сайлаудан кейін Лорд Милнер Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Осы қызметінде ол 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясына қатысып, Ұлыбритания атынан Версаль шартына қол қойды. Шартында Бельгияға Руанда-Урунди аумақтарын басқаруға рұқсат беретін "Орц-Милнер келісімі" де болды. Бұл Бельгиялық Африка армиясын ("Force publique") соғыстағы еңбегі үшін марапаттау мақсатында жасалды, олар болашақ Танганьика аумағынан неміс әскерлерін ығыстыруға, соның ішінде жеңісті Табора және Махенге шайқастарында үлкен үлес қосты.

Бейбітшілік туралы келісім

Колониалды кеңседегі міндеттеріне байланысты Милнер Париж бейбітшілік жоспарының делегаты ретінде Францияға барып-келіп жүрді. 1919 жылдың ақпан айынан бастап келісімге қол қойылғанға дейін ол Версальға бес рет сапар шекті, әр сапар орта есеппен бір-екі аптаға созылды. 1919 жылы 10 мамырда ол алғаш рет Парижге ұшты. Бұл сапар екі жарым сағатқа созылып, пойызбен, қайықпен және көлікпен кеткен уақыттың жартысына жуығын алды. Британ империясы делегациясының құрамында (Британияның колониялары мен доминиондарынан 500-ден астам мүше Парижге барды), Премьер-министр лорд Милнер мен Артур Балфурдан Англияға саяси істермен қайтып оралған кезде оның орнына тұруды сұрады. Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы ретінде Милнерді Үлкен Төртеу Германияның отаршылдық империясының тағдырын шешетін Мандаттық комиссияны басқаруға тағайындады. Милнер 1919 жылы 1 маусымда Париждегі Ллойд Джорджтың пәтерінде, 23 Rue Nitot мекенжайында өткен маңызды кездесуде болды, онда Империя делегациясы Германияның бейбітшілік келісімінің қарсы ұсыныстарын талқылады. 1902 жылы 31 мамырда қол қойылған Верингинг бейбіт келісім шарты (кейде "верени ганг" деп айтылады), Англия мен Оңтүстік Африканың голландтық қоныстанушылары арасындағы Екінші бур соғысын аяқтады. Бұл қақтығыс қымбатқа түсіп, бур жауынгерлерінің толық жеңілісімен аяқталды. Осыны мойындаған Оңтүстік Африканың жоғарғы комиссары лорд Милнер қатал шарттарды талап етті. Алайда оның әскери кеңесшісі генерал Китченер бұған мүлдем басқаша қарады. Нәзіктік танытылып, берік және ұзаққа созылатын бейбітшілік орнатылды. Британиядағы жаңа әкімшілік үкіметті буарларға қайтарғаннан кейін де африкандар Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияның адал одақтастары болып қалды. Ллойд Джорджтың сөздерін келтірейік: "Парижде Милнер бұрынғы қарсыластарымен бірігіп, жеңілген жауды масқаралап, оларды құлатып тастауға тырысатын қаталдық рухына қарсы тұрды". Оңтүстік Африкадағы бейбітшілік келісіміне қол қойылғанына он жыл толған күні Оңтүстік Африканың премьер-министрі Бота Лорд Милнердің иығына қолын қойып: "Жеті жыл бұрын менің досым екеуміз Вэрингингте бейбітшілік орнаттық. Біз үшін қабылдау қиын болғанмен, уақыт шындықты көрсеткенде, бұл әділ емес, британ халқы бізбен жасаған жомарт келісім болды. Сондықтан біз бүгін олармен иық тіресіп, бізді біріктірген мақсатта тұрмыз" деді. Германияға қатысты шарттарды жақсартуға соңғы тырыс ретінде Ллойд Джордж премьер-министр Клемансо мен президент Вудро Вильсонға қайта оралып, түзетулер сұрады. Ол оларға келісімді он төрт тармаққа сәйкес келтіру үшін маңызды өзгерістер жасалмаса, Британия Германияны басып алуға қатыспайтынын, ал Германия келісімге қол қоймаса, оның теңіз флоты Германияға қатысты блокаданы қайта бастамайтынын айтты. Алайда, президент Уилсон бастапқы жобаға салған ауыр еңбектен шаршады (барлық шешімдер мен жұмысты Үлкен Төртеу жасады), ал премьер-министр Клемансо соғыс кінәсі және өте үлкен қаржылық өтемақыдан бас тартты, ол 2020 жылғы шамамен 250 миллиард долларды құрады (және 14 тармақтың бөлігі емес). Соңында, Рейн өңірін одақтастардың 20 жылдан 15 жылға дейін басып алу мерзімін қысқартқан кішігірім аумақтық жеңілдіктер жасалды.

Соңғы жылдар

Өмірінің соңына дейін Лорд Милнер өзін "британдық ұлттық патриот" деп атайтын, штаб-пәтері Лондонда орналасқан, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкадан британ тегіндегі делегаттардан құралған әлемдік Императорлық парламент құру туралы зор армандары болды. 1921 жылдың ақпанында зейнетке шығып, 1921 жылдың 16 ақпанында Гартер орденінің (KG) компаньоны болып тағайындалды. 1921 жылдың 26 ақпанында ол Лорд Эдвард Сесилдің жесірі, Леди Вайолет Сесилге үйленді және Родс қорының жұмысына белсенді қатысып, премьер-министр Стэнли Болдуиннің өтінішімен жаңа Императорлық преференциялық тарифін зерттеу комитетінің төрағасы болды. Бірақ, сайлаудан кейін Рамзи Макдональд 1924 жылдың қаңтарында премьер-министр қызметіне тағайындалғаннан кейін оның жұмысы сәтті болмады.

Өлім

71 жасқа толғаннан кейін жеті апта өткен соң Милнер Оңтүстік Африкадан оралғаннан кейін, Шығыс Суссекс штатындағы Грейт-Вигселлде ұйқы ауруынан қайтыс болды. Оның мұрагерлері болмағандықтан, виконт титулы онымен бірге жойылды. Оның денесі Шығыс Суссекс графтығындағы Салехерсттегі Әулие Мария Бақытты Тамаша шіркеуінің зиратына жерленді. 1930 жылғы 26 наурызда Вестминстер аббаттығында оған арналған ескерткіш ашылды. Ол 1916 жылғы 24 мамырда Империя күнін жалпыұлттық мереке деп жариялауға зор үлес қосты. 1919 жылғы қазан айында Лео Америдің ұсынысымен, Лорд Милнердің бастамасы бойынша, қару тоқтату туралы келісімнің жылдығында екі минуттық үнсіздік сақтау енгізілді.

Суреттер

Лорд Милнер Уильям Орпеннің әйгілі "Айналар залы" картинасында оң жақтан үшінші орында отыр. Оңтүстік Африкадағы Милнертон қаласы оның құрметіне аталған. Ол Ұлыбританияның соғыс кабинетінің басқа мүшелерімен бірге, бүгін Лондондағы Ұлттық портрет галереясында көрсетіліп тұрған "Бірінші дүниежүзілік соғыстың мемлекет қайраткерлері" атты майлы суретте даңқталған.

Бағалау

Бірінші дүниежүзілік соғыстың биографиялық сөздігінде айтылғандай: "Милнер 1918 жылғы 24 наурызда Ла-Манш арнасын кесіп өтіп, екі күннен кейін Дуленс қаласындағы өзінің ескі досы, премьер-министр Жорж Клемансоны маршал Фердинанд Фошты Франциядағы одақтас әскерлерінің бас қолбасшысы етіп тағайындауға көндірді". Бүгінде Дуленс қалалық әкімшілігінің кіреберісінде француз және ағылшын тілдерінде жазылған екі тақта орнатылған, онда: "Осы шешім Францияны және әлемнің бостандығын сақтап қалды" деп жазылған. "Британника энциклопедиясының" 1922 жылғы басылымында: "Генерал Фохтың Франциядағы одақтас күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалуына оның ықпалы зор болды. 1918 жылдың осы қиын кезеңінде Соғыс министрлігінде ерекше қабілеті мен күші бар адамның болуы өте маңызды болғандықтан, 19 сәуірде оған Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшының мөрі табысталды; және ол жеңіспен аяқталған жылдың келесі айларында Армия кеңесінің төрағасы болды". Колин Ньюберидің сөзіне қарағанда: "Үш онжылдық бойы ықпалды мемлекеттік қызметкер болған Милнер, империализм күмәндалған кезде империялық біртүтастықтың көреген жақтасы болды. Оның беделі жетістіктерінен асып түсті: еңбек еткенімен, екі үлкен саяси партияның бірімен байланысы болмағандықтан, оған лауазымдар мен құрметтер берілді". Тарихшы Кэролайн Элкинстің айтуынша, Милнер "расалық иерархияға берік сенген". Милнер британдық басымдық және мемлекеттік басқарудағы әлеуметтік инженерия идеяларын қолдады.