Гегельдің «Рух феноменологиясы» кітабы

Кіріспе

Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің 1807 жылғы кітабы "Рух феноменологиясы" (Phänomenologie des Geistes) – Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің ең көп талқыланған философиялық еңбегі; оның неміс атауы "Рух феноменологиясы" немесе "Санның феноменологиясы" деп аударылуы мүмкін. Гегель 1807 жылы жарық көрген бұл еңбегін "білімнің қалыптасуын баяндау" деп сипаттады. Бұл, рухтың таза білімге айналу жолындағы бекеттер ретіндегі әртүрлі формаларының қажетті түрде өзін-өзі дамытуы және жойылуы арқылы түсіндіріледі. Бұл кітап Имманюэль Канттан кейінгі неміс идеализмінің маңызды дамуы болды. Метафизика, эпистемология, онтология, этика, тарих, дін, қабылдау, сана, болмыс, логика және саяси философия мәселелеріне ден қойған Гегель диалектиканы (оның ішінде лорд-құл диалектикасын), абсолюттік идеализмді, этикалық өмірді және Aufhebung ұғымдарын дамытады. Бұл еңбек Батыс философиясына зор әсер етті және "экзистенциализмнің, коммунизмнің, фашизмнің, Құдайды өлтіру теологиясының және тарихи нигилизмнің дамуына үлкен үлес қосты деп мақталып, сыналып та келді".

Тарихи контекст

Гегель бұл кітапты 1806 жылғы 14 қазанда қала сыртындағы жазықта Йена шайқасында Наполеонның пруссиялық әскерлерімен шайқасқанда аяқтады. Шайқасқа бір күн бұрын Наполеон Йена қаласына кірді. Сол күні Гегель өзінің досы, теолог Фридрих Иммануэль Ниетхаммерге хат жазды:

"Мен императорды – осы әлем жанын – қаладан барлау үшін атпен шығып бара жатқанын көрдім. Бір ғана нүктеге шоғырланған, ат үстінде әлемге қол созып, оны бағындыратын мұндай адамды көру – шынымен керемет сезім, оған таң қалмау мүмкін емес. 2000 жылы Терри Пинкард Гегельдің Ниетхаммерге жазған хаты "осы кезде ол «Феноменологияның» маңызды бөлімін жазып бітірген екен, онда Революция енді ресми түрде басқа елге (Германияға) өтті деп айтқан, бұл ел Революция іс жүзінде толық аяқтамаған нәрсені «ой арқылы» аяқтайтын болады" деп жазды.

Жариялану тарихы

"Рух феноменологиясы" "Ғылым жүйесі: Бірінші бөлім: Рух феноменологиясы" деген атпен жарық көрді. Кейбір даналарында "Алғысөз" мен "Кіріспе" арасында "Аң-сезімділік тәжірибесі туралы ғылым" немесе "Рух феноменологиясы туралы ғылым" деген қосымша тақырыптар кездеседі. Алғашқы басылымда бұл еңбек жоспарланған "Ғылым жүйесінің" бірінші бөлігі ретінде таныстырылды, оның екінші бөлімі "Логика ғылымы" және философияның екі нақты ғылымы – Табиғат философиясы мен Рух философиясы болмақ. Философиялық ғылымдар энциклопедиясының үшінші бөлімі (Рух философиясы) түпнұсқалық "Рух феноменологиясының" негізгі тақырыптарын қысқартылған және сәл өзгертілген түрінде баяндайтын екінші бөлімше (Энциклопедиялық феноменология) қамтиды.

Алдынғы сөз

Мәтіннің алғы сөзі ғылыми жүйе мен танымға жалпы кіріспе болып табылады. Мазмұндамада "ғылыми таным туралы" деп аталған оның мақсаты ғылыми таным туралы жалпы түсінік беру, сонымен бірге "философиялық танымға кедергі келтіретін кейбір формалардан құтылуға" бағытталған. Гегельдің өзінің мәлімдемесінде айтылғандай, бұл "оның қазіргі философияның қажеттілігін түсіндіру, сондай-ақ қазіргі уақытта философияны деградациялауға ұшыратып жатқан философиялық формулалардың болжамдары мен зияны, және оның және оны зерттеудің ең маңызды аспектілері" туралы болды. Осылайша, оны философияның қажеттілігін (қазіргі жағдайында) және қазіргі жағдайындағы философияның нені қажет ететінін жасауға бағытталған эвристикалық әрекет ретінде қарастыруға болады. Бұл философияның мазмұны мен тұрғысы туралы баяндаманы қамтиды, яғни шындықтың нақты формасы және оның болу элементі, бұл философиялық формулалардың болжамдары мен зиянына қарсы бағытталған poleмикамен өріледі және оны барлық алдыңғы философиялардан, әсіресе оның неміс идеалистерінен (Кант, Фихте және Шеллинг) ерекшелендіреді. Гегельдік әдіс сананың өзін және оның объектілерін тәжірибеден өткізуді, сондай-ақ осы тәжірибеге қарап, ашыққа шығатын қайшылықтар мен динамикалық қозғалысты анықтауды қарастырады. Гегель бұл әдісті сипаттау үшін "таза бақылау" (reines Zusehen) терминін қолданады. Егер сана өзіне және өзінің объектілеріне қатысты нақты не бар екеніне ғана назар аударса, онда тұрақты және бекітілген формалар сияқты көрінетін нәрселер диалектикалық қозғалысқа айналатынын көреді. Осылайша, Гегельдің пікірінше, философия тек дедуктивті ойлау ағынына негізделген аргументтерді ұсына алмайды. Керісінше, ол нақты сананы, оның нақты болмысын қарастыруы керек. Гегель сонымен қатар Декарттан Кантқа дейінгі қазіргі философияның эпистемологиялық басымдылығына қарсы күшті аргументтер келтіреді, ол білімнің табиғатын және критерийлерін нақты бір нәрсені білуден бұрын белгілеуді қажет етеді деп сипаттайды, өйткені бұл шексіз регрессті білдіреді, Гегельдің пікірінше, фундаментализм өзіне қайшы және мүмкін емес. Оның ойынша, нақты білім алу процесінде болатын нақты білімді зерттеу керек. Сондықтан Гегель "феноменология" терминін қолданады. "Феноменология" грек тілінен "көріну" дегенді білдіреді, ал ақыл-ой феноменологиясы – сананың немесе ақыл-ойдың өзіне қалай көрінетінін зерттеу. Гегельдің динамикалық жүйесінде бұл ақыл-ойдың өзіне біртіндеп көрінуін зерттеу болып табылады, өйткені тексерілгенде әрқайсысы ақыл-ойдың кейінгі, кеңірек және интеграцияланған формасына немесе құрылымына сіңіріледі.

The Preface to the text is a preamble to the scientific system and cognition in general. Paraphrased “on scientific cognition" in the table of contents, its intent is to offer a rough idea on scientific cognition, while at the same time aiming "to rid ourselves of a few forms which are only impediments to philosophical cognition". As Hegel’s own announcement noted, it was to explain "what seems to him the need of philosophy in its present state; also about the presumption and mischief of the philosophical formulas that are currently degrading philosophy, and about what is altogether crucial in it and its study". It can thus be seen as a heuristic attempt at creating the need of philosophy (in the present state) and of what philosophy itself in its present state needs. This involves an exposition on the content and standpoint of philosophy, i. e, the true shape of truth and the element of its existence, that is interspersed with polemics aimed at the presumption and mischief of philosophical formulas and what distinguishes it from that of any previous philosophy, especially that of his German Idealist predecessors (Kant, Fichte, and Schelling). The Hegelian method consists of actually examining consciousness' experience of both itself and of its objects and eliciting the contradictions and dynamic movement that come to light in looking at this experience. Hegel uses the phrase "pure looking at" (reines Zusehen) to describe this method. If consciousness just pays attention to what is actually present in itself and its relation to its objects, it will see that what looks like stable and fixed forms dissolve into a dialectical movement. Thus, philosophy, according to Hegel, cannot just set out arguments based on a flow of deductive reasoning. Rather, it must look at actual consciousness, as it really exists. Hegel also argues strongly against the epistemological emphasis of modern philosophy from Descartes through Kant, which he describes as having to first establish the nature and criteria of knowledge prior to actually knowing anything, because this would imply an infinite regress, a foundationalism that Hegel maintains is self contradictory and impossible. Rather, he maintains, one must examine actual knowing as it occurs in real knowledge processes. This is why Hegel uses the term "phenomenology". "Phenomenology" comes from the Greek word for "to appear", and the phenomenology of mind is thus the study of how consciousness or mind appears to itself. In Hegel's dynamic system, it is the study of the successive appearances of the mind to itself, because on examination each one dissolves into a later, more comprehensive and integrated form or structure of mind.

Кіріспе

Алдын ала сөз Гегель «Феноменологияны» аяқтағаннан кейін жазылса, кіріспе одан бұрын жазылған. Кіріспеде Гегель адамдардың білім қабілетін Абсолютті білу мүмкіндігі тұрғысынан бағалай алмайтын сыңар жағдаймен айналысады, себебі Абсолютті білу үшін адам білімінен асып түсетін Абсолюттінің критерийі болуы керек. Бірақ, мұндай критерийді адамдар тек іздеп жүрген білімдерін жетілдіргеннен кейін ғана ие бола алады. Бұл сыңар жағдайды шешу үшін Гегель сананың өзі болжаған критерийді қолдана отырып, сананың белгілі бір сатысына тән білуді бағалайтын әдіс қабылдайды. Әр сатыда сана бір нәрсені біледі және сонымен бірге сол білімнің нысанын өзі білетін нәрседен өзгеше деп ажыратады. Гегель мен оның оқырмандары жай ғана «көріп» отырады, сана өзінің нысан туралы нақты білімін – нысан «сана үшін» не екенін – оның «өзінде» болуы керек нәрсеге қатысты критерийімен салыстырады. Сананың білімі нысанымен сәйкес келмейтінін анықтағанда, сана өзінің білімін нысанына сәйкес келтіре түзетеді деп күтуге болады. Алайда, Гегель өзінің әдісінде керісінше жағдай болатынын түсіндіреді. Жоғарыда айтылғандай, нысанның қандай болуы керектігіне қатысты сананың критерийі сырттан емес, сананың өзімен анықталады. Сондықтан, оның білімі сияқты, сана білімінен ажыратып көрсететін «нысан» шын мәнінде «сана үшін» нысан ғана – ол сананың сол сатысы көздеген нысан. Осылайша, білім мен нысан арасындағы қайшылықты шешуге тырысқанда, сана сөзсіз нысанды да өзгертеді. Шындығында, сананың жаңа «нысаны» бұрынғы «нысан» туралы сананың толық емес білімінен қалыптасады. Демек, сана шын мәнінде өзінің «нысанын» өзінің біліміне сәйкес өзгертеді. Содан кейін цикл қайта басталады, өйткені сана осы жаңа «нысан» туралы не білетінін тексеруге тырысады. Бұл кері бұрылудың себебі, Гегель үшін сана мен оның нысаны арасындағы ажырым, сананың осы нысан туралы толық емес білімі сияқты нақты емес. Бұл білім тек осы ажырымның нәтижесінде толық емес. Процесс аяқталғаннан кейін, нысан сананың тәжірибелік циклдары арқылы толық «рухани» болғанда, сана нысанды толық таниды және сонымен бірге нысанның өзінің өзі екенін толық түсінеді. Гегель дамудың әр кезеңінде «біз» (Гегель мен оның оқырмандары) жаңа нысанның бұрынғысының білімінен қалыптасуын көреміз, бірақ олар бақылап отырған сана мұны байқамайды. Оның ойынша, ол өзінің білімінің көптеген қайшылықтарда ыдырауын және жаңа білім нысанының пайда болуын сезінеді, бірақ бұл жаңа нысан қалай пайда болғанын түсінбейді.

Whereas the Preface was written after Hegel completed the Phenomenology, the Introduction was written beforehand. In the Introduction, Hegel addresses the seeming paradox that people cannot evaluate their faculty of knowledge in terms of its ability to know the Absolute without first having a criterion for what the Absolute is, one that is superior to people's knowledge of the Absolute. Yet, people could only have such a criterion if they already had the improved knowledge that they seek. To resolve this paradox, Hegel adopts a method whereby the knowing that is characteristic of a particular stage of consciousness is evaluated using the criterion presupposed by consciousness itself. At each stage, consciousness knows something, and at the same time distinguishes the object of that knowledge as different from what it knows. Hegel and his readers will simply "look on" while consciousness compares its actual knowledge of the object—what the object is "for consciousness"—with its criterion for what the object must be "in itself". One would expect that, when consciousness finds that its knowledge does not agree with its object, consciousness would adjust its knowledge to conform to its object. However, in a characteristic reversal, Hegel explains that under his method, the opposite occurs. As just noted, consciousness' criterion for what the object should be is not supplied externally but rather by consciousness itself. Therefore, like its knowledge, the "object" that consciousness distinguishes from its knowledge is really just the object "for consciousness"—it is the object as envisioned by that stage of consciousness. Thus, in attempting to resolve the discord between knowledge and object, consciousness inevitably alters the object as well. In fact, the new "object" for consciousness is developed from consciousness' inadequate knowledge of the previous "object". Thus, what consciousness really does is to modify its "object" to conform to its knowledge. Then the cycle begins anew as consciousness attempts to examine what it knows about this new "object". The reason for this reversal is that, for Hegel, the separation between consciousness and its object is no more real than consciousness' inadequate knowledge of that object. The knowledge is inadequate only because of that separation. At the end of the process, when the object has been fully "spiritualized" by successive cycles of consciousness' experience, consciousness will fully know the object and at the same time fully recognize that the object is none other than itself. At each stage of development, Hegel, adds, "we" (Hegel and his readers) see this development of the new object out of the knowledge of the previous one, but the consciousness that they are observing does not. As far as it is concerned, it experiences the dissolution of its knowledge in a mass of contradictions, and the emergence of a new object for knowledge, without understanding how that new object has been born.

Гегельдік диалектика

Белгілі диалектикалық процесс – тезис–антитезис–синтез – даулы түрде Гегельге жатқызылады. Гегельдің шығармаларындағы бірегей диалектикалық әдістің маңыздылығына қатысты (әлі де жалғасып жатқан) академиялық пікірталасқа қарамастан, профессор Говард Кайнцтің (1996) айтуынша, Гегельдің шығармаларында «мыңдаған үштік» бар екені рас. Маңыздысы, Гегель Кантпен басталып, Дж. Г. Фихте тарапынан дамытылған белгілі терминологияны қолданғанның орнына, диалектикалық (немесе Гегель оларды «спекулятивті» деп атаған) үштіктер үшін мүлдем басқа, әрі дәл терминология қолданды. Гегель үштіктерді сипаттау үшін екі түрлі терминдер жиынтығын пайдаланды: атап айтқанда, «абстрактты–негативті–конкретті» (әсіресе 1807 жылғы «Феноменологиясында») және «бірден келетін–аралық–конкретті» (әсіресе 1812 жылғы «Логика ғылымында»), бұл оның дәлелдемесінің ауқымына байланысты болды. Осы терминдерді оның жазбаларында іздегенде, олардың көптеп кездесетіні байқалады, бұл Гегельдің Канттың терминологиясын өзгеше қолданғанын көрсетеді. Гегель өзінің терминологияны өзгертуін түсіндірді. «Абстрактты–негативті–конкретті» үштігіндегі терминдер Канттың терминдеріндегі кемшіліктерге жасырын түсінік береді. Бірінші термин, «тезис», тым абстрактты болғандықтан, антитезиске ие болуға лайық. Үшінші термин, «синтез», үштікті аяқтап, оны нақты және абстрактты емес етеді, негативтіні сіңіріп алады. Кейде Гегель өз үштіктерін сипаттау үшін «бірден келетін–аралық–конкретті» терминдерін де қолданды. Ең абстрактты ұғымдар – адам санасына бірден ұсынылатын ұғымдар. Мысалы, Гегель үшін Таза Болу ұғымы ең абстрактты ұғым болды. Бұл шексіз абстракцияның негативі бүкіл энциклопедияны құруды талап етеді, санаты бойынша диалектикалық түрде дамып, Абсолютті Ақыл-Ой немесе Рух санатына дейін жетеді (неміс сөзі Geist «ақыл» немесе «рух» дегенді білдіре алады).

Түрлердің таралуы

Гегель жансыз заттардан бастап, жанды жаратылыстарға, содан кейін адамдарға дейінгі кезең-кезеңімен дамуды сипаттайды. Бұл көбінесе Чарльз Дарвиннің эволюциялық теориясымен салыстырылады. Алайда, Дарвиннен өзгеше, Гегель организмдердің басқа организмдермен ынтымақтаса, осы даму жолында өздерінің дамуын таңдауға қабілетті екенін ойлады. Гегель мұны алдын ала белгіленген соңы бар, табиғи дамудың тура процесі деп түсінді. Ол осы соңды телеологиялық тұрғыдан оның жоғары мақсаты мен тағдыры ретінде қарастырды.

Сын

Уолтер Кауфманн ұйым мәселесіне қатысты, "Дарвин "Түрлердің шығу тегі" еңбегін жариялап, эволюция идеясын дерлік барлық адамның санасына сіңіруден жарты ғасыр бұрын Гегельдің құрылымы дамушылық болған" деп мәлімдеді. Бұл идея өте ықпалды, бірақ Кауфманннің пікірінше, соңында оны қолдану мүмкін емес: "Барлық маңызды көзқарастарды бір тізбекке, ең қарапайымнан ең жетілгенге дейінгі баспалдаққа орналастыру идеясы, оны іске асыруға тырысудың ақымақтығындай, ойға келгенде де қызықты". Кауфманн Гегельдің бір көзқарасқа жету жолының өзі көзқарастың сыртында емес екенін дұрыс көрген, себебі керісінше, даму туралы білім, соның ішінде адам бір ұстанымды қабылдамас бұрын өткен бұрынғы ұстанымдар, оның позициясын түсінуде маңызды рөл атқарады. Дегенмен, тұжырымдаманың кейбір аспектілері әлі де абсурдты көрінеді, ал кейбір егжей-тегжейлі түсініксіз. Кауфманн сондай-ақ, "Феноменологияның" мазмұны "сан-саққа шатастықты бейнелейді" және "онда қателерді табу оңай, сондықтан оларды көптеп келтірудің қажеті жоқ" деп атап көрсетеді. Бірақ ол Гегельді кешіреді, өйткені "Феноменология" авторы "кітапты зор қиындықпен аяқтағанын" түсінеді. Феминист философ Келли Оливер Гегельдің "Рух феноменологиясында" әйелдер туралы айтқандары мәтіннің барлық мағынасын жоққа шығарады деп санайды. Оливер Гегель үшін сананың әрбір элементі ұғымдалуы тиіс екенін, бірақ Гегельдің отбасы туралы талқылауында әйел принцип бойынша ұғымға келмейтіндей етіп белгіленгенін көрсетеді. Оливердің сөзіне сүйенсек, "қожайын немесе құл сияқты, әйел немесе әйел өзінің қарама-қарсысының тұқымын қамтымайды". Бұл Гегельдің әйелдік бейнесі еркектік сипаттың теріске шығарылуынан басқа ештеңе емес екенін және оны еркектік сананың тарихынан шығарып тастау керектігін білдіреді. Осылайша, Оливер "Рух феноменологиясы" – еркектік сананың феноменологиясы екенін, мәтіннің әмбебаптық талаптары орындалмағанын, себебі ол әйел санасының феноменологиясын ескермейді деп тұжырымдайды.

Walter Kaufmann, on the question of organisation, argued that Hegel's arrangement, "over half a century before Darwin published his Origin of Species and impressed the idea of evolution on almost everybody's mind, was developmental." The idea is supremely suggestive but, in the end, untenable according to Kaufmann: "The idea of arranging all significant points of view in such a single sequence, on a ladder that reaches from the crudest to the most mature, is as dazzling to contemplate as it is mad to try seriously to implement it". While Kaufmann viewed Hegel as right in seeing that the way a view is reached is not necessarily external to the view itself, since, on the contrary, a knowledge of the development, including the prior positions through which a human being passed before adopting a position may make all the difference when it comes to comprehending his or her position, some aspects of the conception are still somewhat absurd and some of the details bizarre. Kaufmann also remarks that the very table of contents of the Phenomenology may be said to "mirror confusion" and that "faults are so easy to find in it that it is not worth while to adduce heaps of them." However, he excuses Hegel since he understands that the author of the Phenomenology "finished the book under an immense strain". The feminist philosopher Kelly Oliver argues that Hegel’s discussion of women in The Phenomenology of Spirit undermines the entirety of the text. Oliver points out that for Hegel, every element of consciousness must be conceptualizable, but that in Hegel’s discussion of the family, woman is established as in principle unconceptualizable. Oliver writes that “unlike the master or slave, the feminine or woman does not contain the dormant seed of its opposite.” This means that Hegel’s feminine is nothing other than the negation of the masculine and as such it must be excluded from the story of masculine consciousness. Thus, Oliver argues, the Phenomenology of Spirit is a phenomenology of masculine consciousness; the universalist pretensions of the text are not achieved, as it leaves out the phenomenology of feminine consciousness.

Анықтама

Жұмыс әдетте PdG (Phänomenologie des Geistes) деп қысқартылады, одан кейін неміс тіліндегі түпнұсқа басылымның бет нөмірі немесе параграф нөмірі көрсетіледі. Ол сондай-ақ PS (Spirit Phenomenology) немесе PM (Mind Phenomenology) деп қысқартылады, одан кейін әр автор қолданған ағылшын тіліндегі аударманың бет нөмірі немесе параграф нөмірі келтіріледі.

Негізгі

Г. В. Гегель (2015). Георг Вильгельм Фридрих Гегель: Логика ғылымы

Екіншілік

Х. С. Харрис (1997). Гегельдің баспалдағы (1- және 2-том)