Кіріспе

Нигер-Конго тілі, игбо халқының тілі, негізінен Нигерияда сөйленеді.

Игбо (/lang/'/iː//b//oʊ/ EEboh, /USalso/'/ɪ//ɡ//b//oʊ/ IGboh; Стандартты игбо: Ásụ̀sụ́ Ìgbò) – Нигерияның оңтүстік-шығыс бөлігінде қоныстанған игбо халқының негізгі туған тілі. Игбо тілдерінде барлығы 31 миллион адам сөйлейді. 1789 жылы Лондонда Олауда Эквианоның өмірінен алынған қызықты әңгіме жарық көрді, оны бұрынғы құл Олауда Эквиано жазған, онда 79 игбо сөзі кездеседі. 1854 және 1857 жылдарғы британдық Нигер экспедицияларынан кейін Самуэль Ажайи Кроутер, 1857 жылы Абохқа онымен бірге саяхаттаған жас игбо миссионері Симон Джонас жасаған игбо оқулығын жариялады. Тіл 1913 жылғы «Игбо Одағы» Киелі кітабы арқылы шіркеуде қолданылу стандартында бекітілді. Орталық игбо диалектісі Нигерияның шығысындағы Оверри және Умуахия қалалары арасындағы Орталық Оверри провинциясындағы игбоның Эзинифит тобының екі диалектісіне негізделген. Ида С. Уордтың 1939 жылы оны әдеби форма ретінде ұсынғаннан бастап, миссионерлер, жазушылар және баспагерлер аймақ бойынша оны біртіндеп қабылдады. Стандартты игбоның мақсаты – орталық игбоны басқа игбо диалектілерінен алынған сөздермен толықтыру, сондай-ақ қарыз сөздерді қабылдау.

Түсі

Игбо тілі табиғаты бойынша тоналды тіл. Бұл сөздің мағынасы, оны айтқанда қолданылған тонға қарай өзгеруі мүмкін дегенді білдіреді. Игбо тілінде екі негізгі тон бар: биік және төмен. Биік тон әдетте сүйір белгімен (´) және төмен тон қақпақ белгімен (`) көрсетіледі. Мысалы, бір сөз тонға байланысты "айқайлау, жұмыртқа, мата, тігу" деген мағыналарды білдіре алады. Егер алғашқы және соңғы буындары биік тонмен айтылса, онда "айқайлау" деген мағынаны береді. Ал егер бірінші буыны төмен, ал соңғы буыны биік тонмен айтылса, онда "жұмыртқа" деген мағынаны білдіреді. Егер екі буын да төмен тонмен айтылса, онда ол "мата" немесе "тігу" дегенді білдіреді. Тағы бір мысал – "eze" сөзі, ол "патша" немесе "тістер" деген мағыналарды білдіреді. Егер оны биік тонмен айтсақ, онда "патша" дегенді білдіреді. Ал егер төмен тонмен айтсақ, онда "тістер" дегенді білдіреді. Игбо тілінде тондық өзгерістерді қолдану өте маңызды, себебі ол әйтпесе бірдей естілетін сөздерді ажыратуға көмектеседі. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін тонды дұрыс қолдануды үйрену қиын болуы мүмкін, бірақ жаттығу арқылы оны меңгеруге болады.

Қосындылар

Игбо тілінде дауысты және мұрынды дауыстылардың арасында айырмашылық жоқ: үндеулер ауызша дауыстылардан, ал мұрынды үндеулер мұрынды дауыстылардан бұрын келеді. Мұрынды дауыстылардың алдында тек шектеулі ғана басқа да дыбыстар кездеседі, соның ішінде Стандартты Игбо тілінің дыбыстары (мұрынды дауыстылармен): Еріндік Тістік/Альвеолярлық Пост-альвеолярлық Жұлындықтық Еріндік-жұлындықтық Көмекейлік Жай дауысты Үнді-жарық / Үнді-аффрикат дауыссыз ~ ~ ~ Сонорант ~ ~ Фрикатив дауыссыз ~ ~ Ротикалық кейбір диалекттерде, мысалы, Эну-Онитша Игбо диалектінде, екі рет артикуляцияланған және дыбыстары дауысты/девокативті ериндік-жұлындықтық имплозив ретінде айтылады. жақын дауыстылар арасында альвеолярлық соққы ретінде айтылады. Эну-Онитша Игбо диалектісі Дельта штатындағы Игбо Аниома халқы арасында қолданылатын Энуани диалектісіне өте ұқсас. Фонологиялық талдаудың нәтижесін көрсету үшін, Кларктан (1990) алынған типтік Орталық диалектінің тізімі төменде келтірілген. Назальділік дауыстылардың емес, дыбыстардың қасиеті ретінде қарастырылады, бұл мұрынды дауыстылардың алдында неге аз дыбыс кездесетіні туралы мәселенің туындауына жол бермейді; қарапайым лабораториялық. CV – ең көп қолданылатын буын түрі. Әрбір буын тонды болады. Дыбыс топтамалары кездеспейді. Жартылай дауыстылар және кейбір буындарда дыбыс пен дауысты арасында кездеседі. жартылай дауыстысы "ị" негізгі дауыстысы ретінде талданады, сондықтан "bịa" сөзінің фонемиялық түрі "bjá" ('кел') болып табылады. Екінші жағынан, "w" дыбысы ериндік артикуляцияның бір түрі ретінде талданады; сондықтан "gwá" ('айт') етістігінің фонемиялық түрі болып табылады.

Морфологиялық типологиясы

Игбо тілі – оқшауланған тіл, онда бірігу өте аз. Тіл басым түрінде иерархиялық принцип бойынша жұрнақтарды қосу арқылы құрылады, сондықтан жұрнақтардың ретін белгілі бір позициялар емес, семантикалық мағынасы анықтайды. Тілде инфлекциялық морфология өте аз, бірақ туынды және кеңейтілген морфологиясы көп. Туынды сөздердің көп бөлігі глагол түбірлері арқылы жасалады. Аталмыш аргумент бастапқыда толықтауыш позициясында жасалады, содан кейін (4-мысалдағыдай) субъект позициясына көтеріледі немесе (5-мысалдағыдай) субъект позициясы плеонастық есімдікпен толтырылады.

Қатынас шарттары

Игбо тіліндегі туыстық сөйлемдер сырттан баспен басталады және бас есімнен кейін келеді. Олар ашық салыстырмалы көрсеткіштерді немесе қайталамалы есімдіктерді қолданбайды, оның орнына салыстырылатын есімнің орнында бос орын қалдырады. Субъектілер мен объектілерді салыстыруға болады. Мысалдар (туыстық сөйлемдер жақшада): Нсибиди – Крос-Ривер аймағындағы Нигерияның оңтүстік-шығысы мен Камерунның оңтүстік-батысындағы халықтарға тән ежелгі графикалық коммуникация жүйесі. Оны көршілес Экой, Ежегам, Эфик және Ибибио халықтары да қолданады. Олар кем дегенде 16 ғасырдан бері Аро Конфедерациясы тұсында қолданылып келді, бірақ Экпе сияқты құпия қоғамдар арасында танымал болғаннан кейін, олар оларды құпия байланыс құралы ретінде пайдаланды. Дегенмен, Нсибиди толық жазу жүйесі емес, себебі ол игбо тілін нақты түрде жаза алмайды. 1960 жылы ауылдық жер иесі және дибиа Нуагу Анеке игбо тілінің Умулери диалектісі үшін әліпби жасады. Оның құрметіне Нуагу Анеке әліпбиі деп аталған бұл әліпби Анеке 1991 жылы қайтыс болғанға дейін жүздеген күнделік жазбаларын жазу үшін қолданылды. Nwagu Aneke жобасы Нуагудың түсіндірмелерін және күнделігін аударумен айналысады.

Басқа орфографиялар

Игбо тілі үшін бірыңғай орфографияны бекітуге келісуге түрлі мәселелер кедеріс келтірді. 1976 жылы Игбо стандартына келтіру комитеті ресми орфографияны сынады, себебі диакритикалық белгілерді теру машиналарын және компьютерлерді пайдаланып жазудың қиындығы, тонды белгілеу конвенциялары түрлі жағдайларда өзгеруге бейімділігінен тонды дәл көрсетудегі қиындық, сондай-ақ, белгілі бір Игбо диалекттеріне тән әртүрлі дыбыстарды жазу мүмкін болмады. Комитет Ọnwụ орфографиясының өңделген нұсқасын жасады, оны «Жаңа стандартты орфография» деп атады, ол және және орнына және және, ал және орнына қолданылды. Жаңа стандартты орфография кеңінен қолданылмады, бірақ мысалы, 1998 жылы Майкл Эчеруоның «Игбо-ағылшын сөздігінде» пайдаланылды. Жақындағы реформа талаптарының бір бөлігі стандартты орфографиядан ауытқушы әліпбилік символдардың, тондық белгілердің және орфографиялық конвенциялардың ретсіз қолданылуына негізделген. Олар көбінесе игбо тіліне назар аударады, себебі бұл нсибидиді пайдаланған ең көп тараған тіл.

Ндебе жазуы

2009 жылы нигериялық бағдарламалық жасақтама инженері және суретші Лотана Игве Одунзе Ндебе жазуы деп аталатын түпкілікті жазуды жасады. Ол 2020 жылы қайта жобаланып, Нсибидиден толығымен тәуелсіз, дербес жазу жүйесі ретінде қайта іске қосылды. Нигериялық тіл білімі маманы Кола Тубосунның латын әрпінен гөрі тональность мен диалектілік айырмашылықтарды көрсетудегі "түзу" және "логикалық" тәсілі туралы жазғаннан кейін бұл жазуға едәуір назар аударылды.

Мақал-мәтелдер

Игбо халқы мақал-мәтелдер мен идиомалық тіркестерді (илу және акпалоукю) өте жоғары бағалайды. Чинуа Ачебе (Things Fall Apart) еңбегінде мақал-мәтелдерді "сөздерді жеуге арналған пальма майы" деп сипаттаған. Мақал-мәтелдер дәстүрлі қоғамда мың сөзді қажет ететін мәселені қысқа да нұсқаулы түрде түсіндіру үшін кеңінен қолданылады. Игбо қоғамында кейбір сөздерді айтудың әдепті жолы ретінде де мақал-мәтелдер пайдаланылады, сондықтан игболар осы мүмкіндікті жиі пайдаланады.

Диаспорадағы қолданысы

Атлантикалық құл саудасының нәтижесінде Игбо тілі Америкадағы құл колонияларында құлдар етілген игбо халқы арқылы тарады. Мысалдарды Ямайка патоис тілінде кездестіруге болады: «сіздер» деген мағынаны білдіретін дұрыс есім, игбо тілінен алынған. «Қызыл эбо» атауы игбо халқының арасында ақшыл немесе сары түсті терінің болуына байланысты, ашық терілі қара нәсілді адамды білдіреді. «Сосо» сөзінің шығуы да игбо тіліне дейін жетеді. Толық мысалдар үшін Африкалық шыққан Ямайка патоис сөздерінің тізілімін қараңыз. Барбадосқа берілген «Бим» атауын құл болған барбадостар (баджандар) жиі қолданған. Бұл сөз игбо тілінен шыққан, «би му» (немесе «бем», «Нди бем», «Нвани ибем» немесе «Нвоке ибем») сөздерінен туындаған деседі, бірақ оның басқа да түбірлері болуы мүмкін (Барбадос этимологиясы туралы қараңыз). Кубада игбо тілі (эфик тілімен бірге) креолдық түрінде Абакуа қоғамының рәсімдерінде қолданыла береді, бұл қоғам қазіргі Нигериядағы Экпе қоғамымен теңдес немесе одан туындаған. Көшіп кеткен игбо халқы қазіргі заманда тілді оқуға қолжетімді ету үшін ресурстарды жинап жатыр.

Қазіргі жағдай

Игбо тілінің жойылу қаупі бар ма деген пікірлер бар, бұл 2006 жылғы ЮНЕСКО есебімен күш алды, онда Игбо тілі 50 жыл ішінде жойылып қалуы мүмкін деген болжам жасалған. Массачусетс университетінің Африка және Африка диаспорасы әдебиеттерінің профессоры Чукума Азуонье Игбо тілінің жойылуын көрсететін факторларды атап көрсетті: бір тілді егде жастағы сөйлеушілердің санының азаюы; Игбо тілінде сөйлейтіндердің, әсіресе балалардың, тілдік білімінің төмендеуі; Игбо тілінің мәдени ерекшеліктерін көрсететін фразеологиялық тіркестердің, мақал-мәтелдердің және басқа да сөздік элементтердің жоғалуы; тілді ауыстыру, тілді араластыру және тілдік өзгеріс. Игбо тілінің құлдырауына сыртқы және ішкі факторлар ықпал еткені айтылуда. Колониялық Нигериядан кейін ағылшын тіліне басымдық беру Игбо тілінің қоғамдағы қызметін және орнын ығыстырды.

Игбо тілінде екі тілді сөйлейтін жандардың арасында ағылшын тілінің әсері ағылшын тілінен қарыз сөздерді қабылдау және екі тілдің арасында тілді ауыстыру арқылы көрінеді. Ағылшын тілінен алынған сөздер көбінесе зат есімдер болып табылады, олар ағылшын тілінің мағынасын сақтайды, бірақ әдетте Игбо тілінің фонетикалық және морфологиялық құрылымын қабылдайды. Сөздер Игбо тілінің фонетикалық құрылымына тән дауыстылардың үйлесімділігіне сәйкес келеді. Мысалы, сөз соңындағы дауыссыздарға дауысты қосылып, фонетикалық кластерлердің арасына дауыстылар енгізілуі мүмкін, мұндай құбылыс Игбо тілінде кездеспейді. Тілді ауыстыру, яғни Игбо тіліндегі сөйлемдерге ағылшын тіліндегі ұзын синтаксистік бірліктерді енгізу, әдетте зат есімдер мен етістіктерден тұратын сөз тіркестері немесе толық сөйлемдер түрінде болуы мүмкін және олар Игбо тілінің синтаксистік ережелеріне сәйкес келуі немесе келмеуі мүмкін. Ағылшын етістіктеріне қосылатын Игбо жұрнақтары уақыт пен амал-айқындық белгілерін көрсетеді, мысалы, ағылшын сөзі 'check' -ке қосылған 'i' жұрнағы 'check i' түрінде қолданылады. Стандартталған Игбо тілі көптеген Игбо диалектілерінің фрагменттерінен тұрады және техникалық тұрғыдан сөйлеу тілі болып табылмайды, бірақ оның қолданылуы коммуникация, білім беру және ғылыми салаларда кең таралған. Чукума Азуонье бұл бірігуді диалектілер арасындағы ерекшеліктерді жойып, Игбо тілінің өмір сүруіне қауіп төндіретін фактор деп санайды. Осыдан кейін жүргізілген зерттеуде Огваши диалектісіндегі жастардың мақал-мәтелдерді білуі мен қолдану деңгейі егде жастағы сөйлеушілермен салыстырғанда төмендегені анықталды. Зерттеу барысында жастардың мақал-мәтелдерді толық қолдана алмайтыны, сөздік қорының жеткіліксіздігі және мақал-мәтелдерді дұрыс контексте қолданудағы қиындықтары байқалды, ал егде жастағы сөйлеушілер тілдік өрнекті жақсарту үшін мақал-мәтелдердің бай сөздік қорын қолдана білді.