Кіріспе

Автосегменттік фонология – Джон Голдсмит 1976 жылы Массачусетс технология институтында (МИТ) қорғаған докторлық диссертациясында ұсынған фонологиялық талдаудың негіздері. Фоналогиялық бейнелеу теориясы ретінде автосегменттік фонология, Бернард Блох (1948), Чарльз Хокетт (1955) және Дж.Р.Ферт (1948) сияқты бірнеше тіл білімі мамандарының бұрынғы жұмыстарында белгіленген идеялардың формалды есебін дамытты. Осындай көзқарас бойынша, фонологиялық бейнелеулер сегменттердің бірнеше сызықтық тізбегінен тұрады; әрбір сызықтық тізбек жеке деңгейді құрайды. Бір деңгейдегі элементтердің (немесе автосегменттердің) екінші деңгейдегі элементтермен байланысуы ассоциациялық сызықтар арқылы көрсетіледі. Сегменттерді ерекше белгілерге талдау мен автосегменттік талдау арасында тығыз байланыс бар; тілдегі әрбір белгі тек бір деңгейде кездеседі. Автосегменттік талдаудың жұмыс гипотезасы – фонологиялық мысалдардың көп бөлігін бейнелеудегі автосегменттерді қайта құрылымдау немесе қайта ұйымдастыру арқылы түсіндіруге болады. Автосегменттік талдаудың тиімділігінің нақты мысалдары африкалық тонды тілдерді егжей-тегжейлі зерттеуден, сондай-ақ дауысты және мұрындық гармония жүйелерін зерттеуден көрінді. Бірнеше жылдан кейін Джон Маккарти араб тіліндегі дауыссыз түбірлерден сөздердің туындауын автосегменттік талдау арқылы түсіндіруге болатынын көрсетіп, маңызды жетістікке қол жеткізді. Теорияның дамуының алғашқы онжылдығында Г.Н. Клементс гармониялық процестерге, әсіресе дауысты және мұрындық гармонияға қатысты теорияның көптеген маңызды аспектілерін дамытты, ал Джон Маккарти классикалық араб тілінің сөздерін өзгерту жүйесін қарастыру үшін теорияны кеңейтті, бұл орталық уақыт деңгейіндегі дауысты және қосымша дыбыстардың орналасуына негізделген автосегменттік түсіндірмеге сүйенді (сонымен қатар конкатенациялық емес морфологияны қараңыз).

Автосегменттік ережелердің құрылымы

Автосегменттік формализм сегменттерді ерекшеліктер матрицасы ретінде бейнелеуден ауытылып, оларды жеке ерекшеліктердің байланысқан топтары ретінде көрсетуге мүмкіндік береді. Сегменттер сызықтармен байланыстырылған ерекшеліктердің тік тізімі түрінде бейнеленеді. Бұл жиынтықтар нақты бір сегментті емес, оның класын көрсету үшін толық емес болуы мүмкін. Ережеде назар аудалатын элементтің айналасына басқа байланысқан ерекшеліктер жиынтығын орналастыру арқылы оның фонетикалық ортасы көрсетіледі. Ерекшеліктердің өзгеруі сегменттің қалған бөлігінен алынып тасталған ерекшеліктерді байланыстыратын сызықтардың сызылып тасталғанымен және жаңадан қосылған ерекшеліктерге нүктелі сызықтардың жүргізілуімен көрсетіледі.

Айырмалы белгілері

Халықаралық фонетикалық әліпбидегі санаттарды қолданып сегменттерді жіктеудің орнына, автосегменттік формализм ерекше белгілерді пайдаланады, олар жоғары дәлдікпен жіктеуге мүмкіндік береді және табиғи топтарды анықтауды жеңілдетеді. Сегмент бірнеше екілік белгілердің +/− дихотомиясы арқылы сипатталады, олардың кейбіреулері бірлік белгілердің құрамдас бөліктері болып табылады (әсіресе, артикуляция орны белсенді артикуляторды көрсететін бірлік белгілермен және одан әрі ажыратуға мүмкіндік беретін екілік құрамдас белгілермен анықталады). Мысалы, [p] дауыссыз екі ерін аялдамасы [−сонорлық, −үздісіздік, −дауыс, екі ерін] деп белгіленеді, ал дауысты тіл ұшы аялдамаларының тобын [−сонорлық, −үздісіздік, +дауыс, тіл ұшы] деп көрсетуге болады.

Құралымға тәуелділік

Бірлік белгілерін толыққанды көрсету үшін, оларға сәйкес келетін екілік кіші белгілерді қосу қажет. Автосегменттік формализмде бұл екілік кіші белгіні бірлік белгісінен көлденең ығыстырып, оларды сызықпен байланыстыру арқылы бейнеленеді. Сегменттегі келесі жоғары деңгейлі белгі сол бірлік белгісімен байланысады, тонмен емес.

Функционалдық топтамалар

Кейбір жағдайларда ереже белгілі бір ерекшелік мәніне емес, ерекшеліктің кез келген мәніне қолданылады. Мұндай жағдайларда ерекшеліктің бар екенін көрсету қажет, бірақ оның мәнін көрсетудің қажеті жоқ. Бұл эллипстен тұратын, ерекшелік түрін көрсететін орын басушы ерекшелікті қосу арқылы жасалуы мүмкін. Мысалы, жалпы орын ерекшелігі [ ]P деп белгіленуі мүмкін.

Саны

Автосегменттік формализм бірнеше жеке сызықтық тізбектермен жұмыс істейді; осы себепті, дауыстанулық өрнек бірнеше бөлек қабаттарда бейнеленеді. Әрбір қабаттың тілдік ерекшелігі өзгеше болады.

Сегменттік деңгей

Автосегменттік деңгей (сонымен қатар "скелеттік деңгей") фонеологиялық өрнекте айтылатын сегменттерді анықтайтын ерекшеліктерді қамтиды. Алдыңғы бөлімде келтірілген сипаттамалар сегменттік деңгейге арналған. Сегменттік деңгейде ерекшеліктер сегменттерге тағайындалады.

Уақыт деңгейі

Уақыт деңгейі фонеологиялық өрнекте сегменттердің ұзақтығын анықтайтын уақыт бірліктерін қамтиды. Бұл уақыт бірліктері көбінесе X әрпімен белгіленеді және сегменттерге тағайындалады.

Қаттылық деңгейі

Стресс деңгейі фонеологиялық өрнекте стрестің таралуын көрсететін ерекшеліктерді қамтиды. Бұл деңгейдегі ерекшеліктер [+/– стресс] және [+/– басты] болып табылады, және олар тілдің стресс тасымалдаушы бірліктеріне (сылабтар немесе моралар) беріледі.

Тоналды деңгей

Тональды деңгей фонетикалық өрнектемедегі тонның таралуын көрсететін ерекшеліктерді қамтиды. Тональды деңгейдегі ерекшеліктер [+/ жоғары тон] және [+/ төмен тон] болып табылады, және олар тілдің тонды тасымалдаушы бірліктеріне (сылабтар немесе моралар) бекітіледі.

Жақсы қалыптасқан жағдай

Фонологиялық бейнелеулер динамикасының теориясы ретінде автосегменттік фонологияға ассоциация сызықтарының жақсы қалыптасқан шарты (бір деңгейдегі элемент, егер басқа деңгейдегі элементпен байланысуға "мүмкіндігі" болса, "онымен байланысты болуы керек", және ассоциация сызықтары қиылыспайды) және жақсы қалыптасқан шарты бұзылған жағдайда не істеу керектігі туралы нұсқау кіреді: оны барынша орындау үшін ассоциация сызықтарының ең аз санын қосу немесе жою. Автосегменттік модельдің көптеген қызықты болжамдары жақсы қалыптасқан шартының автоматты әсерінен және олардың тілге тән ережелерден тәуелсіздігінен туындайды.

Мұрынның тұнбасында сіңіру

Автосегменттік формализм ассимиляция ережелерін сипаттауда ерекше пайдалы болуы мүмкін. Оны мұндай ережелерге қолдану ереженің нәтижесі мен оның ортасы арасындағы байланысты айқын көрсетеді. Бұл, сондай-ақ, әртүрлі ортада әртүрліше қолданылатын ережелерді ықшам түрде сипаттауға мүмкіндік береді. Мысалы, /ɪn/ сөздерінде <intractable> және <indestructible> сөздерінде [ɪn] болып, <ingrate> және <incapacitate> сөздерінде [ɪŋ] болып, ал <impossible> және <implausible> сөздерінде [ɪm] болып өзгеруі автосегменттік формализмде көрсетілуі мүмкін. Ереже мынадай: тіл ұшының мұрын дыбысы келесі дауыс дыбысының орнына ассимилицияланады. Мұрын дыбысы [+мұрынды] белгісімен және [тіл ұшы]P арқылы көрсетіледі, ал дауыс дыбысы мұрын дыбысының оң жағында [ ]P ретінде бейнеленеді. Басқа ешқандай нақтылау қажет емес, себебі ережеге тек келесі дыбыс сегментінің орны ғана әсер етеді. Ассимиляция сол жақтағы [тіл ұшы]P сызығының үстінен сызылып, оң жақтағы [ ]P сызығына нүктелі сызық жүргізу арқылы көрсетіледі.