Григол Перадзе: Өмірі мен қаһармандық жолы

Кіріспе

Грузин теологы Григол Перадзе (; 13 қыркүйек 1899 – 6 желтоқсан 1942) – Грузияның көрнекті дін қызметкері, филолог, теолог, тарихшы және соғыстар аралық кезеңде патристика профессоры. Польшадағы еврейлерге көмек көрсеткендігі үшін тұтқындалып, Освенцимге жіберілді, онда қаза тапты. 1995 жылы Шығыс православие шіркеуі оны шейіт деп қадірледі және жыл сайын 6 желтоқсанда тойланады.

Өмір жолы және шығармашылығы

Григол Перадзе Грузияның шығысында, қазіргі Кахетия аймағындағы Бакурцихе ауылында дүниеге келді. Ол жергілікті православие діни қызметкері Романоз Перадзе мен бұрынғы Мариам Самадалашвилидің үш ұлының екіншісі еді. Жасы келгенде Григол 11 ғасырдағы грузин қасиетті Григорий Ханцтаның құрметіне аталды – Григол Григорийдің туысы. Алты жасында әкесі қайтыс болды, содан кейін отбасы Тифлис (қазіргі Тбилисиге) көшті, ол уақытта провинциялық астана болып еді, кейіннен тәуелсіз Грузияның астанасы болды. Ол православие шіркеу мектебінде оқыды, ал 1913 жылдан бастап Тбилиси діни семинариясында білім алды. 1918 жылы Перадзе курсын үздік бітіріп, кейін 1921 жылға дейін Тбилиси мемлекеттік университетінде оқыды. 1919-1921 жылдары әскерде қызмет етті. Ол Грузия Демократиялық Республикасын қорғау үшін большевиктерге қарсы күресті. Кейін Гориге жақын жердегі шағын ауылда қысқа уақыт мұғалім болып жұмыс істеді. 1921 жылдың 25 ақпанында Грузияны Кеңес Ресейі басып алды. Григол Перадзе сол жылдың қараша айында Германияға эмиграцияға кетті. Бірақ ол құлаған үкіметтің паспортын өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Кеңес билігін басып алғаннан кейін елден кеткен көптеген адамдардан айырмашылығы, Перадзе бұрынғы профессорларының бірінің көмегімен елден шығуға заңды рұқсат алды. Дегенмен, оған 1921 және 1927 жылдары Грузияға қайта оралуға екі рет рұқсат берілмеді. Соңғы рет бас тартқаннан кейін ол: «Неге екенін білмеймін. Мен саяси партияларға қатыспаймын. Мен Кеңес үкіметіне қарсы емеспін. Менің мақсатым әрқашан да ғылым мен мәдениетке қызмет ету болды және болып қалады», – деп жазды. Осылайша ол Нансен паспортымен саяхаттап, азаматтығы жоқ адамға айналды. Қалыпты жағдайда Перадзе Ресейде оқыған болар еді, бірақ бұл мүмкіндік одан және басқа да талантты студенттерден алынды. Шіркеу студенттерді Германияға жіберуге тырысты. 1921 жылы Гелатиде өткен жергілікті шіркеу кеңесінде Перадзеді шетелге оқуға жіберу туралы шешім қабылданды. Оны ұстазы Корнелиус Кекелидзе және Грузия православие шіркеуінің басшысы, Католикос-Патриарх Амвросий қолдады. Бұл жұмыс неміс картологы Артур Лейст және Потсдамдағы Шығыс миссиясының басшысы Йоханнес Лепсиус арқылы Грузиядағы неміс елшісінің көмегімен іске асырылды. 1927 жылдан 1932 жылға дейін Перадзе Бонн университетінде доцент болып жұмыс істеді. 1933 жылдан 1942 жылға дейін Польшадағы Варшава университетінің православие теология факультетінде патрологиядан профессор болды. 1927 жылдың көктемінде Перадзе Британ мұражайында және Оксфордтағы Бодлей кітапханасында қолжазбаларды зерттеді. 1930 жылғы Рождество қарсаңында Перадзе ауыр сырқатқа шалдығып, жазылса Құдайға өмірін арнауға уәде берді. 1939 жылы Польшаға неміс әскерлерінің басып кіруі Перадзедің жағдайын қиын етіп қойды. Ол үшін қауіп-қатерде жүрген еврейлерге қолдау көрсету – қадірлі міндет болды, ол бар күшімен көмектесті. Тұтқында отырған поляк митрополиті Дионисийге де барудан тартынбады. Бұл әрекеттері нацистік басқыншылардың күдігін тудырды, ал Перадзедің жемісті рухани және ғылыми қызметі 1942 жылы 4 мамырда Гестапо оны тұтқындауымен аяқталды. 1942 жылдың 6 желтоқсанында Перадзе нацистік Освенцим (Аушвиц) концлагерінде өзінің тұтқындарын құтқару үшін неміс офицерінің өліміне кінәлі деп танылды, немесе басқа мәліметтерге сәйкес, ол үлкен отбасысы бар еврей тұтқынының орнына газ камерасына кірді. Перадзе Варшавадағы ескерткіш шіркеуімен, туған қаласындағы мұражаймен, Варшава университетіндегі және Бакурцихедегі Киелі Георгий шіркеуінде, ол крещение алған жерде еске алынады. Оның ғылыми қызметінің негізгі салалары Грузин православиелік және апостолдық шіркеуінің тарихы, Грузия және Грузин шіркеуі тарихының деректемелерін зерттеу, патрология, грузин әдебиетінің тарихы, Руставелитану және т.б. болды. Григол Перадзе 1995 жылдың қыркүйегінде Грузин православие шіркеуімен қасиетті деп жарияланды. Қасиетті Григольдің мерекесі 6 желтоқсанда (немесе 23 қарашада, ескі стиль бойынша) тойланады. 2013 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Грузияның Ұлттық Батыры атағымен және орденімен марапатталды.

Grigol Peradze was born in the village of Bakurtsikhe, in what is now the Kakheti region, in Eastern Georgia. The second of three sons of Romanoz Peradze, the local Orthodox priest, and the former Mariam Samadalashvili. Young Grigol was named in honor of the 11th century Georgian Saint Gregory of Khandzta – Grigol being the cognate of Gregory. His father died when he was six, and the family moved to Tiflis (now Tbilisi), then the provincial capital, and later that of independent Georgia. He attended an Orthodox parochial school, and from 1913 Tbilisi Theological Seminary. In 1918 Peradze graduated near the top of his class, and afterwards studied at the Tbilisi State University until 1921. In the years 1919–21 he also served in the army. He fought against the Bolsheviks in defense of the Democratic Republic of Georgia. Later, for a short time he was a teacher in a small village near Gori. On 25 February 1921 Georgia was occupied by Soviet Russia. Grigol Peradze went into exile in Germany in November the same year. However, he would retain the fallen government's passport for the rest of his life. Unlike many who left after the Soviet takeover, Peradze had actually secured legal permission to leave the country through the efforts of one of his former professors. Despite this, he was twice refused permission to return to Georgia in 1921 and 1927. Upon the last rejection he wrote "do not know why. I do not belong to political parties. I have not worked against the Soviet government. My goal was always and is the service of our science and culture." Thus, he became effectively a stateless person, traveling on a Nansen passport. In ordinary times Peradze would have studied in Russia; this route was now closed to him, and other talented students; the Church sought to send students to come to Germany. At a local council of the Church held at Gelati in 1921, it was decided to send Peradze to continue further studies abroad. He was encouraged by his mentor, Cornelius Kekelidze, and the head of the Georgian Orthodox Church, Catholicos Patriarch Ambrose. This was done with the help of German Kartvelologist Arthur Leist and the head of the Oriental mission in Potsdam, Johannes Lepsius, through the German ambassador to Georgia. From 1927 to 1932 Peradze was an associate professor at the University of Bonn. From 1933 to 1942 he was a professor of patrology at the Faculty of Orthodox Theology of Warsaw University, in Poland. In the spring of 1927 Peradze spent time researching manuscripts in the British Museum and the Bodleian Library at Oxford. Around Christmas in 1930 Peradze became seriously ill, and pledged that he would devote himself to God if he recovered. The invasion of Poland by German troops in 1939 made Peradze's position precarious. For him, being in solidarity with Jews in peril went without saying; and he helped wherever he could. Nor did he hesitate to visit the imprisoned Polish Metropolitan Dionysius. These activities were viewed with growing suspicion by the Nazi occupiers, and Peradze's fruitful ecclesiastic and scientific activities were brought to an end in 1942 when, on 4 May, he was arrested by the Gestapo. On 6 December 1942 Peradze was killed in the Nazi concentration camp of Auschwitz (Oświęcim) when he took the blame for the murder of a German officer to spare his fellow prisoners, or, according to another report, when he entered a gas chamber in the place of a Jewish prisoner who had a large family. Peradze is commemorated by his memorial chapel in Warsaw, a museum in his hometown, memorial plaques at the University of Warsaw and on St. George's Church, Bakurtsikhe, where he was baptized. His main fields of scientific activity were the history of the Georgian Orthodox and Apostolic Church, source studies of the history of Georgia and the Georgian Church, patrology, history of Georgian literature, Rustavelology, etc. Grigol Peradze was canonized by the Georgian Orthodox Church in September 1995. The feast day for St. Grigol is 6 December (or 23 November, Old Style). In 2013, he was posthumously awarded the title and Order of the National Hero of Georgia.

Шығармалары

Грузиядағы монахтықтың бастаулары. "Zeitschrift für Kirchengeschichte", 47, 1-ші том, Штутгарт, 1928 жыл, б. 34–75 (неміс тілінде)
Афон тауындағы Ивирон монастырындағы грузин монахтарының әдеби қызметі. "Revue d'histoire ecclésiastique", 23, 3-ші бөлім, Париж, 1927 жыл, б. 530–539 (француз тілінде)
Грузин монахтығы туралы. "Internationale Kirchliche Zeitschrift", 34, 3-ші том, Берн, 1926 жыл, б. 152–168 (неміс тілінде)
Грузияның ең көне шіркеу тарихының мәселелері. "Oriens Christianus", 29, 7-ші том, Висбаден, 1932 жыл, б. 153–171 (неміс тілінде)
Грузияның византияға дейінгі литургиясы туралы. "Le Muséon", 42, 2-ші бөлім, Лувен, 1929 жыл, б. 90–99 (неміс тілінде)
Грузин тіліндегі византияға дейінгі литургиялық ескерткіштер. "Le Muséon", 45, 4-ші бөлім, Лувен, 1932 жыл, б. 255–272 (француз тілінде)
Қасиетті Петрдің литургиясы. "Kyrios", 2, 3-ші бөлім, 1937 жыл, б. 260–262
Палeстинадағы грузин монахтары мен монастырлары туралы шет елдік саяхатшылардың жазбалары. "Georgica", 2, 4–5-ші том, Лондон, 1937 жыл, б. 181–246
Австриядағы грузин қолжазбалары туралы. "Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes", 47, 3–4-ші том, Вена, 1940 жыл, б. 219–232 (неміс тілінде)
Грузин мәдениетіне қызмет етуде. "Aus der Welt des Ostens", Кенигсберг, 1940 жыл, б. 30–50 (неміс тілінде)
Ираклий Джинжолава: Грузин теологы және қасиетті діни қызметкер, шейіт Григол Перадзе бойынша Православ шіркеуінің экуменикалық шақыруы. In: Ostkirchliche Studien 65 (2016) 237–270 бет.
Ираклий Джинжолава: Православ шіркеуіндегі экуменикалық шақыру аясында Григол Перадзе портреті. In: Pro Georgia, 2019, 29-шы том, 287–291 бет.