Кіріспе

Құс түрлері

Күлкілі көгершін (Spilopelia senegalensis) – Африка, Таяу Шығыс, Оңтүстік Азия және Батыс Австралияда қоныс тепкен, 1898 жылы Перт зообағынан босатылғаннан кейін жабайы табиғатта бекінген шағын көгершін. Бұл ұзын құйрықты, кішкентай көгершін құрғақ бұталы жерлерде және жартылай шөлде кездеседі, мұнда жұптары жиі жерден тамақтанатын болады. Ол ақ және қара түсті ұсақ нүктелі мойнымен ерекшеленетін пәкті көгершінге (Spilopelia chinensis) жақын туыс. Басқаша атаулары: күлдіршін, пальма көгершін және Сенегал көгершін, ал Азияда оны көбінесе кішкентай қоңыр көгершін деп атайды.

Таксономия

1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон Сенегалда жиналған бір данаға негізделген алты томдық "Орнитология" еңбегінде күлдір көгершіннің сипаттамасын келтірді. Ол француз тілінде La tourterelle à gorge tachetée du Sénégal және латын тілінде Tutur gutture maculato senegalensis деген атауларды пайдаланды. Бриссон латынша атаулар бергенімен, олар екі атаулы жүйеге сәйкес келмейді және Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия тарапынан мойындалмайды. 1766 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің "Система Натурае" еңбегінің он екінші басылымын жаңартқанда, Бриссон бұрын сипаттаған 240 түрді қосты. Көп жылдар бойы күлдір көгершін Streptopelia туысына жатқызылды. 2001 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеу осы туыстың Columba туысына қатысты парафилетикалық екенін көрсетті. Монофилетикалық туыстарды құру мақсатында күлдір көгершін және оған жақын туыс ала көгершін 1873 жылы швед зоологы Карл Сундевалл енгізген Spilopelia туысына көшірілді. Қауырсыны мен мөлшері аз ғана ерекшеленетін бес популяцияға кіші түр мәртебесі берілді: Құйрығы біртіндеп тартылып, сыртқы қауырсындары ақ түсті. Еркек және ұрғашыларын дала жағдайында ажырату мүмкін емес. Жастардың мойнындағы жолақты белгілер жоқ. Аяқтары қызыл түсті. Бұл популяциялардың қауырсынында шамалы өзгерістер байқалады, құрғақ аймақтардағылары ашық түсті болады. Аномальды леукистік қауырсын жағдайлары да тіркелді. Күлкілі дауысы – төменгі, дөңгелектеген кру-ду-ду-ду-ду-ду, амплитудасы көтеріліп-түседі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл - бұталы жерлерде, құрғақ егістіктерде және адамдар қоныстанған аймақтарда кең таралған түр, көбінесе өте жақын болып кетеді. Оның ареалына Сахарадан оңтүстік Африканың көп бөлігі, Сауд Арабиясы, Иран, Ирак, Ауғанстан, Пәкістан және Үндістан кіреді. Сондай-ақ, Кипр, Израиль, Ливан, Сирия, Иордания, Біріккен Араб Әмірліктері және Түркияда да кездеседі (осы популяциялар адамдардың әкелуінен пайда болған болуы мүмкін). Олар көбінесе көшпейді, бірақ кейбір популяциялары қозғалуы мүмкін. Гуджаратта сақина тағылған құстар Пакистанда 200 км солтүстікке қарай табылды, ал шаршаған құстар Араб теңізінде кемелерге қонғандары тіркелді. Бұл түр (номинативті популяцияға жатады деп саналады) 1889 жылы Перт қаласына әкелінді және Батыс Австралияда бекінді.

Мінез-құлық және экология

Бұл түр әдетте жұптарда немесе шағын топтарда кездеседі, ал үлкен топтарда сирек кездеседі. Үлкен топтар құрғақ аймақтардағы су қоймаларынан су ішкен кезде жиналады. Суға ұшып барар алдында су қоймаларына жақын ағаштарға қоныстанады, онда олар басқа көгершін туыстастары сияқты суды сорып ала алады. Күлімсіреп күлкілі көгершіндер құлаған тұқымдарды, негізінен шөптерді, басқа өсімдіктерді және термиттер мен қоңыздар сияқты ұсақ жер жәндіктерін жейді. Олар көбінесе жерде, шөпте және егістік жерлерде азықтанады. Олардың ұшуы жылдам және тікелей, қанат қағудың үнемі қайталануымен және көгершінге тән кездейсоқ өткір қанат серпілісімен сипатталады. Зимбабведе негізінен мамырдан қарашаға дейін, Мысыр мен Тунисте ақпаннан маусымға дейін. Австралияда негізгі көбейту маусымы қыркүйектен қарашаға дейін. Ұя – төменгі бұталардың арасында, кейде жарықтарда немесе үйлердің шатырында салынған, бұтақшалардан жасалған өте нашар платформа. Екі ата-ана да ұя салады, атасы бұтақтарды әкеледі, ал анасы оларды орналастырады. Бір-бірінен бір күн аралықта екі жұмыртқа салады, екі ата-ана да ұя салуға, жұмыртқа басуға және жас балапандарды тамақтандыруға қатысады. Атасы күндіз ұяны басуға көбірек уақыт жұмсайды. Екінші жұмыртқа салынғаннан кейін жұмыртқалар басылады және шамамен 13-15 күннен кейін шығады. Балапандарды жыртқыштардан аударту үшін жарақаттанғандай түр көрсетуі мүмкін. Бір ұяда бір жұп бірнеше рет балапандарды өсіруі мүмкін. Түркияда бір жұптан жеті балапан байқалған. Бастапқыда, жас балапандар ата-аналарының өңешіндегі сүттен бөлінетін сүтпен тамақтанады. Жастар 14-16 күннен кейін ұядан ұшып кетеді. Африкада Якобин көкегі кейде күлімсіреп күлкілі көгершіннің ұясына жұмыртқа салады. Австралиядағы жабайы популяцияда кейде құстардағы пситтацин мұрын және қауырсын ауруына ұқсас белгілерді тудыратын вирус жұқтыруы мүмкін. Түрде Coloceras, Columbicola, Bonomiella және Hohorstiella туыстарын қамтитын бірнеше эктопаразиттік құс бітесі табылды. Түрде Trypanosoma hannae қан паразиті тіркелген. Оңтүстік сұр шырша Үндістанның солтүстік-батысында ересек күлімсіреп күлкілі көгершінге шабуыл жасаған, ал Африкада шаян-шаян көгершін бұл түрдің жыртқышы болып табылады. Оңтүстік Африкадағы құстарда жоғарғы жақ сүйегінің өсуімен байланысты мүңкілдеудің бұзылуы байқалуы мүмкін.