Кіріспе

Ирландия драматургі (1660–1746) Томас Саузерн (12 ақпан 1660 – 26 мамыр 1746) – ирландиялық драматург.

Өмірбаян

Томас Саузерн, 1660 жылдың 12 ақпанында Дублиннің жанындағы Оксмантаун қаласында дүниеге келген ирланд драматургі. Ол Франсис Саузерн (Дублин сыра қайнатқышы) мен Маргарет Саузерннің ұлы болды. 1676 жылы ол Дублин Тринити колледжінде екі жыл оқыды. 1680 жылы ол заңгер болу үшін Лондонның Мидл Темпл клубына қатыса бастады, бірақ театрға деген қызығушылығы оны сол жолдан бұрды. 1682 жылға қарай Джон Драйденнің күшті ықпалына ілігіп, өзінің алғашқы пьесасын – «Адал бауыр» шығарды. Саузерн пьесасының прологы мен эпилогын Драйденнен сатып алды, ол осындай туындыларды жасау арқылы қосымша табыс таба білді. Жаңа драматургпен достығына қарамастан, Драйден Саузернге бағасын көтерді. 1684 жылы Саузерн өзінің екінші пьесасын – «Көңіл көшіру немесе модадағы ана» (Кауфман) пьесасын жариялады. Бірақ 1685 жылы Саузерн Бервик герцогының әскеріне, ханшайым Аннаның полкіне еншіксіз офицер болып қатысты. Саузерн екі сюжеттік желіні қолданады: бірі – жаңадан араласқан африкалық махаббаттардың трагикалық тағдыры, екіншісі – Шарлоттаның өзі мен қарындасы үшін бай күйеу табуға жасаған комедиялық әрекеттері. Осы екі сюжеттік желі арқылы Саузерн «ақ әйелдердің қоғамдық бейнесі мен қара әйелдердің отаршылдық кезеңіндегі көрінбеушілігі және құқықтарының жоғалуы арасындағы байланысты» (Макдональд) көрсетуді көздеді. Сонымен қатар Саузерн Оруноконың ар-ұятын ерекше атап көрсетеді және Оруноконың жеке меншік және азаматтық келісімшарт тұрғысынан құлдықтың дұрыстығын дәлелдеген сөзін жазады. Оруноко олардың иелері оларға ақы төлегенін, енді олардың мүлігіне айналғанын, бұған олар наразы болуы мүмкін, бірақ енді олар жеке тұлға емес, мүлік екенін айтады. Саузерн Оруноконың қиын жағдайға қарамастан, оның жағдайын қабылдап, оны жақсартуға дайын екендігі туралы ойды кеңейтеді.

Басқа пьесалар

Томас Саузерннің "Парсы ханзадасы немесе адал бауыр" (1682) атты тұңғыш пьесасы замандас романның негізінде жазылған. Пьесаның нағыз қызығушылығы сюжетте емес, кейіпкерлердің саяси маңызында жатты. Тахмас, адал бауыр, Джеймс II-нің жақсы бейнесі болса, ал жаман Исмаил Шафтсбериді бейнелейді деп есептелінеді. 1688 жылы әскерден кеткен соң ол өзін толығымен драматургияға берді. 1692 жылы Джон Драйден үшін «Клеомен» пьесасын қайта қарап, аяқтады; екі жылдан кейін «Қасіретті неке немесе күнәсіз адалдық» (1694) сезімтал драмасында үлкен жетістікке жетті. Бұл пьеса Афра Беннің «Кеңпай әйелдің тарихы» романына негізделген, оған қосымша комедиялық желі енгізілген. Ол жиі қайта қойылды, ал 1757 жылы Дэвид Гаррик оны өңдеп, Дрюри-Лейн сахнасында қойды. Кейін ол «Изабелла немесе қасіретті неке» деп аталды. «Қасіретті неке» – әйел тағдырына арналған тағы бір пьеса. Оның көптеген пьесалары сияқты, бұл да комедия ретінде қарастырылды. Изабелла жоғалған күйеуін аза тұтуға ниеттенді. Изабелла өзін жалғыз және қоғамнан шеттетілген сезінеді. Күйеуісіз осы жаңа әлемде өмір сүріп, Изабелла зорталқыға ұшырап, Виллерой есімді пьесадағы лайықты жігітпен әдепсіздікке келеді. Саузерн Виллерой кейіпі арқылы Изабелланың бұрынғы тазалығын көрсетіп, пьесаның тақырыбын күшейтеді. Саузерн кейіптеме жасау шеберлігімен танымал болды, шынайы кейіпкерлерді жасау және жаңадан құрылған мінездер арқылы басқа кейіпкерлерді жетілдіруде ұста болды. Пьеса сол заманғы трагедия және маңызды мәселе ретінде қарастырылды. Пьесадағы терең трагедияға байланысты ол сахнада үлкен сәттілікке ие болды, көптеген актрисалар Изабелланың басты рөлін ойнау үшін жарысты, ал көп ұзамай ол көптеген тілдерге аударылып, әлемнің көптеген сахналарында қойылды. «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымында: «Оның комедияларының жалпы рухын сэр Энтони Лавтан (1691) «әр күні жаңа ғашық және жаңа жанжал» деген сөзі жақсы көрсетеді. Бұл комедияда миссис Маунтфорт сэр Энтони Лав кейіпінде әйел рөлін керемет ойнады, бұл оның ең жақсы туындысы болды. Ол «Оруноко немесе патшалық құл» (1696) пьесасында да үлкен жетістікке жетті. Оның сюжеті үшін ол тағы да [Афра] Беннің романына қарыз болды».

Кейінгі еңбектері

"Әйелдердің Ақтауы" (1669) – Саузернның 1660-шы жылдардың соңында жазған пьесасы. Бұл комедия дені сау емес некеде тұтқындалған әйел туралы идеяға назар аударады. Сол дәуірде осындай пьеса бірегей болды және бұрыс, әдепсіз қоғамда өмір сүрген зиялы, салмақты әйелді көрсетеді. Осы кезеңде ажырасу мәселесін шешу және оны іске асыру өте қиын болды. Френдалл ханым күйеуінен айырылып, кейіннен күйеуге талапкеріне көңіл білдіреді. Жалпы, пьесада ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздік мәселесі көтеріледі. Томас Саузерн пьесаларында әйелдерді көбінесе ашкөз, өзімшіл және күнә жасауға бейім деп бейнелейді. Осы туындыда Леди Трикет маңызды кейіпкер ретінде ұятсыз, күнәлі әйел ретінде танылады, оған үрімталдық жоқ. Пьеса Леди Трикет сияқты әйелдердің ерлер басым қоғамнан қабылданбауына баса назар береді. Осылайша, пьесаның мәні сол кезеңдегідей анық: күнәлі және таза емес әйелдер некеге және бақытты өмірге лайық емес.