Кіріспе
Институционализмнің әлеуметтанулық көзқарасы. Неоинституционализм (неоинституционалистік теория немесе институционализм деп те аталады) – институттарды зерттеуге қатысты тәсіл, ол жеке тұлғалар мен топтардың мінез-құлқына формалды және бейформалды ережелердің шектеу және қолдау көрсету әсерлеріне баса назар аударады. Жаңа институционализм дәстүрлі түрде үш негізгі бағытты қамтиды: әлеуметтану институционализмі, рационалды таңдау институционализмі және тарихи институционализм.
Neo institutionalism (also referred to as neo institutionalist theory or institutionalism) is an approach to the study of institutions that focuses on the constraining and enabling effects of formal and informal rules on the behavior of individuals and groups. New institutionalism traditionally encompasses three major strands: sociological institutionalism, rational choice institutionalism, and historical institutionalism.
Тарих
Институттарды және олардың өзара әрекеттесуін зерттеу көп жылдар бойы академиялық зерттеулердің негізгі бағыты болды. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында әлеуметтік теоретиктер осы әдебиетті жүйелеуді бастады. Бұған ең танымал мысал – неміс экономисі және әлеуметтік теоретик Макс Вебердің еңбегі; Вебер қоғамдағы ұйымдық құрылымға (яғни бюрократияға) және ұйымдық бюрократиялар құратын темір тор арқылы қалыптасқан институционализацияға назар аударды. Ұлыбритания мен АҚШ-та саяси институттарды зерттеу 1950 жылға дейін саяси ғылымда басым болды. Бұл тәсіл, кейде «ескі» институционализм деп аталады, үкімет пен мемлекеттің ресми институттарын салыстырмалы түрде талдауға бағытталған. Одан кейін мінез-құлық революциясы болды, ол саясатты талдауға жаңа көзқарастар әкелді, мысалы, позитивизм, рационалды таңдау теориясы және мінез-құлық, ал институттарға назар аудару тартылып, қоршаған институттарға емес, жеке тұлғаларға көңіл бөлінді. Жаңа институционализм мінез-құлық революциясына жауап ретінде пайда болды. Институционализм 1977 жылы Джон В. Мейер мен Брайан Роуэннің, бір жағынан, және Линн Цукердің, екінші жағынан жариялаған екі ықпалды мақаласының арқасында қайта жанданды. Осы мақалаларда ұсынылған институционализмнің жаңартылған тұжырымдамасы институционалдық талдау жүргізу тәсілінде маңызды өзгерістерге әкелді. Одан кейін жүргізілген зерттеулер «жаңа» институционализм деп аталды, бұл ұғым академиялық әдебиетте көбінесе «неоинституционализм» деп аталады. Тағы бір маңызды қайта құру Пол ДиМаджио мен Уолтер В. Пауэллдің изоморфизм туралы мақаласында болды. Үш мақаланың да ортақ ерекшелігі – ұйымдардың іс-әрекетін тиімділік және нәтижелілік тұрғысынан емес, заңдылық тұрғысынан түсіндіруі. Ұйымның функциялары міндетті түрде рационалды немесе оңтайлы мақсаттарды көрсетпеді, керісінше, мифтер, рәсімдер және сценарийлер болды, олар рационалдылықтың сыртқы көрінісін берді. Келесі он жылдықтарда көптеген салаларда, соның ішінде әлеуметтік ғылымдардан тыс салаларда осы тақырыптағы әдебиеттердің саны күрт өсті. Соңғы он жылдықтағы еңбектердің мысалдарын әлеуметтану саласында ДиМаджио мен Пауэллдің 1991 жылғы антологиясында кездестіруге болады; экономикада Дуглас Норттың Нобель сыйлығын жеңіп алған еңбегі атақты мысал болып табылады. Соңғы жұмыстарда бірнеше бәсекелес логикаларға көбірек назар аударыла бастады, олар салалардағы әртүрліліктің әртүрлі көздеріне және техникалық мәселелердің институционалдық байланысына назар аударады. Логика ұғымы көбінесе белгілі бір салада танымды құрылымдайтын және шешім қабылдауға бағыттайтын кең мәдени сенімдер мен ережелерді білдіреді. Ұйымдық деңгейде логика негізгі шешім қабылдаушылардың назарын мәселелердің және шешімдердің шектеулі жиынтығына шоғырландырып, қолданыстағы ұйымдық сәйкестіктер мен стратегияларды нығайтатын логикалық тұжырымдамаға негіделген шешімдерге әкелуі мүмкін. Жаңа институционализмге сәйкес, әлеуметтік ережелер жүйесі теориясы белгілі бір институттар мен олардың ұйымдық формаларының мәдени, әлеуметтік және саяси ортаға терең енгенін және белгілі бір құрылымдар мен тәжірибелердің көбінесе ережелердің, заңдардың, конвенциялардың, кең ортаға енгізілген парадигмалардың көрінісі және жауабы болып табылатынын атап көрсетеді.
Ескі институционализм
Кэтлин Телен мен Свен Штайнмо жаңа институционализмді "Ескі институционализммен" салыстырады. Ескі институционализм институттардың егжей-тегжейлі сипаттамаларына басымдық берді, ал салыстырмалы талдауға көңіл аз бөлді. Осының салдарынан, ескі институционализм салыстырмалы зерттеулер мен түсіндірме теорияны дамытуға көмектеспеді. Бұл "Ескі институционализм" институттардың ресми ережелері мен әкімшілік құрылымдары актерлердің қылықтары мен саяси шешімдерді нақты бейнелемейтінін ғалымдар көрсеткен кезде әлсіреп бастады.
Мекеменің анықтамасы
Жаңа институционалистік зерттеулерде институттың жалпыға қабылданған анықтамасы жоқ. Мац Альвесон мен Андре Спайсер 2018 жылы "институтның не екенін анықтау қиынға соқты – себебі институттардың шегі кеңейіп, бәріне айналды. Егер институт термині анықталса, ол жалпылама және тұманды түрде беріледі."
Стипендияның әртүрлілігі
Көптеген ғылыми тәсілдер Жаңа институционализмнің құрамына кіретін болып сипатталған.
Әлеуметтік институционализм
Әлеуметтік институционализм – жаңа институционализмнің бір түрі, ол "институттардың жеке тұлғалар үшін мағынаны қалай қалыптастыруына және саяси ғылымдағы нормативтік институционализм үшін маңызды теориялық негіздерді ұсынуына" қатысты. Әлеуметтік институционалистер ұйымдардың функциялары мен құрылымы міндетті түрде функционалдық мақсаттарды емес, көбінесе рәсімдер мен ритуалдарды көрсететінін атап көрсетеді. Актерлер институционалдық ережелер мен нормаларды сақтайды, себебі басқаша мінез-құлық ұғымсыз болып көрінеді; актерлер әдеттегі тәртіптерді орындауға көшкенімен, оларды берілген нәрсе деп қабылдайды. Нормативтік институционализм – институттардың әлеуметтанулық тұрғыдан түсіндірілуі және "тиістілік логикасы" институт ішіндегі актерлердің мінез-құлқына бағыт береді деп санайды. Ол институттардың нормалары мен ресми ережелері олардың ішінде әрекет ететіндердің іс-қимылдарын қалыптастыратынын болжайды. Джеймс Марч айтқандай, тиістілік логикасы әрекеттердің "танылған ережелер арқылы жағдайларға сәйкес келуін" білдіреді. Осылайша, нормативтік институционализм институционалдық актерлердің көптеген мінез-құлқы актерлер кездесетін жағдайды тануға, жағдайға қатысты актерлердің өзіндік ерекшеліктеріне және актердің осы жағдайда мінез-құлқын басқаратын ережелерді талдауына негізделген деп санайды.
Жаңа институционалдық экономика
Жаңа институционалдық экономика (ЖИЭ) – экономикалық белсенділіктің негізін құрайтын институттарға (яғни әлеуметтік және құқықтық нормалар мен ережелерге) назар аудару арқылы, сондай-ақ бұрынғы институционалдық экономика мен неоклассикалық экономикадан тыс талдау жасау арқылы экономиканы кеңейтуге ұмтылатын экономикалық көзқарас. Оны неоклассикалық экономикада ескерілмеген жайттарды қамтитын кеңейтім ретінде қарастыруға болады. Ол классикалық саяси экономиканың елеулі аспектілерін қайта ашады. Осы саланың көрнекті ғалымдары: Масахико Аоки, Армен Алкиан, Гарольд Демсетц, Стивен Н. С. Ченг, Авнер Грайф, Йорам Барзель, Клод Менар (экономист), Дарон Ацемоглу және төрт Нобель жүлдесінің лауреаттары – Рональд Коуз, Дуглас Норт, Элинор Остром және Оливер Уильямсон. Мұндай зерттеушілердің бірігуі нәтижесінде 1997 жылы Институционалдық және ұйымдық экономика қоғамы (бұрынғы Халықаралық жаңа институционалдық экономика қоғамы) құрылды.
Рационалды таңдау институционализмі
Рационалды таңдау институционализмі – институттарды зерттеуге қатысты теориялық тәсіл, онда актерлер өздерінің пайдасын максималдау үшін институттарды пайдаланады делінеді. Институттар жеке тұлғаның рационалды мінез-құлқына сырттан берілген шектеулер ("ойын ережелері") ретінде қарастырылады. Ол институттардың қалай құрылатынын, олардың ішіндегі саяси актерлердің қылықтарын және стратегиялық өзара әрекеттесудің нәтижесін түсіндіру үшін неоклассикалық экономикадан алынған талдау құралдарын қолданады. Рационалды таңдау институционализмі рационалды таңдау теориясымен тығыз байланысты, бірақ одан толыққанды өзгеше. Оның жақтастары саяси актерлердің рационалды шешімдері шектеулі ("шектелген рационалдылық" деп аталады) екенін айтады. Бұл шектеулер адамдар өз мақсаттарына институттар арқылы тиімдірек жете алатынын түсінген кезде қабылданады. Яғни, институттар – адамдар өздерінің пайдасын максималдауға тырысатын қағидалар мен ынталандырулар жүйесі. Эрик Вотеннің пікірінше, институттарды зерттеудегі рационалды таңдау ғылымын (1) рационалды функционализм және (2) үлестірімді рационализм деп екіге бөлуге болады.
Тарихи институционализм
Уақыт, оқиғалардың тізбегі және тарихқа тәуелділіктің институттарға қалай әсер ететінін, сондай-ақ әлеуметтік, саяси, экономикалық мінез-құлықты және өзгерістерді қалай қалыптастыратынын көрсетеді. Функционалистік теориялар мен кейбір рационалды таңдау көзқарастарынан өзгеше, тарихи институционализм көптеген мүмкін нәтижелердің болатынын, кішкентай оқиғалар мен жағдайлардың үлкен салдарлары болуы мүмкін екенін, бір рет болған іс-әрекеттерді кері қайтарудың қиын екенін және нәтижелердің тиімсіз болуі мүмкін екенін баса назар аударады. Шешуші сәттер тарихқа тәуелділік мәселелеріне байланысты өзгертуге қиын жағдайларды тудыруы мүмкін. Тарихи институционалистер нақты оқиғалардың себептерін түсіну үшін тарихты (ұзақ мерзімді перспективаны) зерттейді.
Дискурстық институционализм
Дискурсивті институционализмнің жақтаушылары, мысалы Вивиан Шмидт, идеялар мен дискурстар институционалдық тұрақтылық пен өзгеріске қалай ықпал ететінін баса көрсетеді.
Конструктивистік институционализм
Конструктивистік институционалистер саяси, әлеуметтік немесе саясаттық дискурстар коммуникативтік қызметтер атқара алады деп санайды: ой-пікірлерін ашық білдіретін субъектілер әлеуметтік өзгерістерге немесе үйлестіруге ықпал етуі мүмкін. Осылайша, идеялар мен мағыналар көптеген қатысушыларға нормалар мен құндылықтар бойынша бірлікке келуге және осы арқылы әлеуметтік өзгерістерді тудыруға мүмкіндік береді. Бұл көбінесе саясаттану ғылымынан асып, халықаралық қатынастар теориясы мен сыртқы саясатты талдау салаларына еніп барады.
Феминисттік институционализм
Феминисттік институционализм – гендерлік нормалардың институттар ішінде қалай жұмыс істейтінін және институционалдық процестердің гендерлік билік қатынастарын қалай құрастырып, сақтайтынын зерттейтін жаңа институционалистік тәсіл.
Кітаптар тізімі және қосымша оқу
. Марш, Джеймс Г.; Олсен, Йохан П. (1989). Институттарды қайта ашу. Саясаттың ұйымдық негізі. Нью-Йорк: The Free Press (итальян, жапон, поляк және испан (Мексика) тілдерінде де басылған). Мейер, Хайнц Дитер және Брайан Роуэн, 2006. Білім берудегі жаңа институционализм. Олбани, Нью-Йорк: SUNY Press. Парто, Саид. 2003. Экономикалық белсенділік және институттар, WUSTL-дегі Экономика жұмыс қағаздарының архиві. Скотт, Ричард В. 2001. Институттар мен ұйымдар, 2-ші басылым. Мың қайың: Sage Publications.