Кіріспе

Тарих, дін және саяси ғылымда тазалау – биліктегілердің, үкіметтің, басқа ұйымның, олардың жетекшілерінің немесе қоғамның қаламайтын деп санайтын адамдарды қызметтен күштеп шығаруы немесе жазалауы. Мұндай шараны жүзеге асыратын топ өзін-өзі тазарту деп аталады. Тазалау зорлықсыз немесе зорлықпен жүргізілуі мүмкін. Бірінші жағдайда, тазартылғандар қызметтен алынады, ал екінші жағдайда түрмеге қамау, жер аудару немесе өлтіру жазасына кесілуі мүмкін.

Сипаттамалары

1927 жылы Қытайда Шанхай қырқыны және 1934 жылы нацистік Германияда саяси партия басшысының өзінің партиясының белгілі бір тобына немесе бөліміне қарсы шығып, оның мүшелерін өлтіруі, көбінесе "тазарту" деп аталады. Расизм мен шетелге қарсы көзқарас негізінде халықты жаппай қоныс аудару, мысалы, Крым татарларын КСРО-ға депортациялау, осыған жатпайды. Кенеттен және зорлықпен жүзеге асырылатын тазартулар көзге түссе де, көптеген тазартулар дереу өлім жазасына немесе түрмеге қамауға әкелмейді. Мысалы, Чехословакия Коммунистік партиясының немқұрайлылық немесе қызметін дұрыс атқармау себептерімен жүзеге асырған мерзімдік жаппай тазартулары, немесе 1933-1934 жылдары неміс мемлекеттік қызметінен еврейлер мен саяси қарсыластарды тазалау. 1966 жылдан бастап, төраға Мао Цзэдун және оның жақтастары Қытай Коммунистік партиясының басшылығының көп бөлігін тазартуға кірісті, соның ішінде мемлекет басшысы, президент Лю Шаоци және сол кездегі Бас хатшы Дэн Сяопин, бұл шараларды көшбасшылар "Мәдени революция" деп атады. Маоистік мемлекеттерде жазалар көбінесе лаогай лагерлерінде ауыр еңбекке және өлім жазасына әкеп соқты. Дэн Сяопин бірнеше рет қуылғаннан кейін қайта билікке оралғанымен танымал болды.

Ағылшын Азамат соғысы тазалау, 16481650

Терминнің ең алғашқы қолданылуы ағылшын Азамат соғысы кезіндегі Прайдтың тазалауына (Pride's Purge) дейін жетеді. 1648–1650 жылдары ағылшын Ұзақ Парламентінің орташа мүшелері Жаңа үлгідегі армия тарапынан тазартылды. Англия Парламенті Оливер Кромвельдің Англия Комонвеллі кезінде, оның ішінде Лордтар палатасының толық құрамын тазалауды қоса алғанда, одан әрі тазалауларға ұшырады. Роялистер сияқты контрреволюционерлердің қатарында, Левеллерлер сияқты радикалды революционерлер де тазартылды. Стюарттардың қайта орналасуынан кейін, жақтас еместер (obstinate republicans) тазартылып, ал кейбіреулері Британдық Америкадағы Жаңа Англия колонияларына қашты.

Кеңес Одағы

Кеңес Одағында тазалаулар жиі жүрді. Кеңес Одағында әскери және ішкі қауіпсіздік элиталары азаматтық элиталардан гөрі тұтқындалу ықтималдығы жоғары болды. Сталин Николай Ежовпен бірлесіп 1930 жылдардың ортасы мен аяғында КПСС-нің ең танымал тазалауын, Ұлы тазалауды бастады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Франция

1944 жылы одақтастар Францияны азат еткеннен кейін, Француз Республикасының Уақытша Үкіметі және әсіресе Француз Қарсылық қозғалысы бұрынғы жақтастарды тазартты, олар "вишистер" деп аталды. Бұл процеске заң тілінде "эпурация легаль" ("заңды тазарту") деген ат берілді. Басқа елдерде де, басқа жағдайларда да ұқсас процестер болды, мысалы, одақтастар басып алған Германияда нацизмнен арылу және посткоммунистік мемлекеттерде коммунизмнен арылу.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапония

Қызыл тазалау – 1940 жылдардың соңынан 1950 жылдардың басына дейін оккупацияланған Жапониядағы коммунизмге қарсы қозғалыс. Жапон үкіметі мен жеке компаниялардың, одақтас державалардың Жоғарғы Бас қолбасшысының (SCAP) көмегімен және ынталандыруымен жүзеге асырылған Қызыл тазалау нәтижесінде ондаған мың адам, солшыл топтардың мүшелері, жақтастары немесе оларға көңіл білдірушілер, әсіресе Жапон Коммунистік партиясымен байланысы бар деген айыппен, мемлекеттік қызметтен, жеке сектордан, университеттерден және мектептерден қуылып шығарылды. Қызыл тазалау Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі суық соғыстың күшеюі мен "қызыл үрейден" туындады және оккупация саясатындағы жалпы "кері бағыт"тың маңызды бөлігі болды. Қызыл тазалау 1950 жылы Корея соғысы басталғанда, коммунистік Қытай Солтүстік Кореяны қолдаған кезде өріс алды. 1951 жылы генерал Дуглас Макартур генерал Мэтью Риджвеймен ауыстырылғаннан кейін бұл процеске бәсеңдеу келді және 1952 жылы оккупация аяқталғаннан кейін толық аяқталды.

Коммунистік Куба

1959 жылы Куба революциясынан кейін Кубаның Фидель Кастросы бұрынғы Батиста режимімен байланысы бар адамдарды жиі тазарту шараларын жүргізді. Тазарту шаралары көбінесе сотталғандарды өлімге кесумен аяқталады. Кастро одан кейін Куба Коммунистік партиясында да мезгіл-мезгіл тазарту шараларын жүзеге асырды. Ең әйгілі тазарту 1989 жылы болды, онда Куба революциялық қарулы күштерінің жоғары шенді генералы Арнольдо Очоа есірткі тасымалымен айыпталып, атылып өлім жазасына кесілді. Кубада тазарту шаралары 1990-шы және 2000-шы жылдары азайды.

АҚШ: Қызыл қорқыныш, ХУАК және Маккартизм

1938–1975 жылдар аралығында Америка Құрама Штаттары Өкілдер палатасының тергеу комитеті (HUAC) қоғамдық өмірдегі лауазымдардан күдікті "коммунизмге көзқарасы бар адамдарды" тазарту науқанын жүргізді. Бұл науқан зорлықсыз болғанымен, HUAC көптеген адамдардың мансабын қиратты, әсіресе ойын-сауық индустриясында, онда HUAC Голливудтың қара тізімі арқылы индустриядан солшыл көзқарастарды толығымен жоюға тырысты. HUAC-қа мүше болмаған АҚШ сенаторы Джозеф Маккарти 1940 және 1950 жылдары коммунизмге көзқарасы бар деп саналған адамдарды тазартуға бағытталған күш-жігердің маңызды қозғаушысы болды, бұл 1954 жылы оның айыпталуына және жазғыруына әкеп соқты.

Қытай

Кейбір бақылаушылар Си Цзиньпиннің жемқорлыққа қарсы науқанын тазалау ретінде қарастырады. 2012 жылы Қытай Коммунистік партиясының 18-ші Ұлттық съезі аяқталғаннан кейін Қытайда жемқорлыққа қарсы ауқымды науқан басталды. Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы Си Цзиньпиннің жетекшілігімен жүргізілген бұл науқан, Қытайдағы коммунистік үкімет тарихындағы ең ірі ұйымдастырылған сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес болып табылады.

Иран

Иран үкіметінің Мәдени революция жоғарғы кеңесі университеттерді тазарту шараларын жүргізді. 2023 жылдың тамызында үкімет университеттерде 15 000 адамды жұмысқа алу және дін қызметкерлерін мектептерге орналастыру бағдарламасын іске қосқандығы хабарланды. Сондай-ақ, Тегеран өнер университетінің мүсіндеу, музыка және кинематография/фильмдерді түсіру бойынша негізгі оқу жоспарлары алынып тасталды. Үкімет исламтану пәнін одан да күшейтті. Көптеген ғалымдар жұмыстан босатылды. 2023 жылдың 14 желтоқсанында Білім министрлігі мұғалімдердің орнына 7000 дін қызметкерін жұмысқа алуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.

Ирак

Бағат партиясын тазарту шарасын Коалициялық Уақытша Әкімшілік (CPA) және одан кейінгі Ирак үкіметтері 2003 жылы АҚШ бастаған басып кіруден кейін, жаңа ирактық саяси жүйеде Бағат партиясының ықпалын жою мақсатында жүзеге асырды. Бұл жарлыққа сәйкес, Бағат партиясына қатысы бар мемлекеттік сектор қызметкерлерінің барлығы лауазымынан алынып, болашақта мемлекеттік секторда жұмыс істеуіне тыйым салынды. Тағы бір есеп бойынша, 2007 жылға дейін, төменгі деңгейдегі байланысы болғандықтан "100 000 мемлекеттік қызметкер, дәрігер және мұғалім" мемлекеттік сектордан күштеп шығарылды.

Солтүстік Корея

Ким отбасының мүшелері 1950 жылдардан бастап Солтүстік Кореяны бақылауға алғаннан бері, саяси қарсыластарын немесе қауіп деп санайтындарды үнемі тазартады. Ең үлкен Ким өзінің ұлының Солтүстік Кореяның жоғарғы басшылығына мұрагерлікке өтуіне қарсылық білдіргендерді тазартты. Ким Ир Сеннің ең танымал тазалауы 1956 жылы "Тамыз оқиғасы" кезінде болды, онда Корея Еңбек партиясының (КЕП) Кеңес Одағы мен Қытайды қолдайтын Янандық топтары Кимді биліктен құлатуға тырысты. Қастандыққа қатысқандардың көпшілігі атылып тасталды, ал қалғандары КСРО мен Қытайға қашып кетті. Ким Чен Ирдің тұсында да тазалаулар болды, бірақ олар оның әкесі мен ұлының кезіндегідей жиі болған жоқ. Ким Чен Ын билікке келген алғашқы жылдары әкесі Ким Чен Ир тағайындаған көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер мен генералдарды тазартты, олардың ішінде ең танымал ағасы Чан Сон Тхэк болды.

Түркия

2016 жылы Түркиядағы сәтсіз төңкеріс талпырысынан кейін Режеп Тайип Ердоған басқаратын Түркия үкіметі мемлекеттік қызметкерлер мен Түркия Қарулы Күштерінің қатарынан тазалау шараларын бастады. Бұл тазалау шарасы көбінесе төңкеріске кінәлі деп айыпталған Гүлен қозғалысымен байланысты мемлекеттік қызметкерлер мен әскерилерге бағытталды. Тазалау шарасы аясында 200 мыңға жуық мемлекеттік қызметкер, оның ішінде мыңдаған судьялар жұмыстан босатылып, ұсталды. Әділет және даму партиясының басшылығымен жүргізілген тазалау шарасының негізгі нысанасы саяси белсенді түрік күрдтері де болды.