Поляк ғалымы Альберт Бруджевский: Астроном, математик және дипломат

Кіріспе

Польшалық ғалым және дипломат (шамамен 1445 – шамамен 1497 ж.)

Альберт Брудевский, сондай-ақ Альберт Блар (Брудеводан), Альберт Брудево немесе Войцех Брудевский (латынша, Albertus de Brudzewo; шамамен 1445–шамамен 1497) – поляк астрономы, математигі, философы және дипломаты.

Өмір

Альберт (полякша, Войцех), өзін "де Брудево" ("Брудеволық") деп таңбалаған, шамамен 1445 жылы Калиш қаласының жанындағы Брудевода дүниеге келген. Оның ерте өмірі туралы мәлімет аз. 23 жасында Краков академиясына (қазіргі Ягеллон университеті) оқуға түскені ғана белгілі. Ол өмірінің көп бөлігін осы академияда өткізіп, он жылдай оқытумен айналысты. Академияның деканы, прокураторы (мүлікті басқарушы) және "Мажарлар жатақханасы" (Bursa Hungarorum) басшысы қызметтерін атқарды. Альберт керемет ұстаз ретінде танылды. Краков академиясындағы студенттерді әдебиет туралы терең білімімен таң қалдырып, математика және астрономия пәндерін оқытты. 1490 жылы теология бакалавры атағын алғаннан кейін Аристотельдің философиясы бойынша лекциялар оқыды. Осы лекцияларды 1491 жылы академияға қабылданған Николай Коперник тыңдады. Альберттің маңызды жетістіктерінің бірі – астрономия оқытуын ең соңғы жаңалықтармен толықтырып, жаңарту болды. Альберт Георг фон Пейербахтың "Планеталар теориясы" және Региомонтанның "Астрономиялық кестелері" туралы жақсы білген. Ол геоцентрлік жүйеге күмәмен қарады. Айдың эллипс бойынша қозғалатынын және Жерге әрдайым бір жағын көрсетіп тұратынын алғаш айтқан адам – ол. Аспан денелерінің орналасуын есептеуге арналған кестелер жасады. 1482 жылы Георг фон Пейербахтың "Жаңа планеталар теориясы" ("Theoriae novae planetarum") атты еңбегіне "Георгий Пурбахтың жаңа планеталар теориясына түсініктеме" ("Commentariolum super Theoricas novas planetarum Georgii Purbachii") деген атаумен түсініктеме жазды. Оның шәкірті Ян Отто де Крейсеуза бұл түсініктемені 1495 жылы Милан қаласында, Медиоланиде жариялады. Коперникпен қатар, Альберттің студенттерінің арасында математик Бернард Ваповски және неміс ақыны, Ренессанс дәуірінің гуманисті Конрад Целтис болды. Конрад Целтис Краковта алғашқы Орталық Еуропа әдеби қоғамын – "Висла әдеби бірлестігін" (Sodalitas Litterana Vistulana) құрды. 1495 жылы кардинал Фредерик Ягеллонның (Fryderyk Jagiellończyk) бұйрығымен Брудзевский Литваның Ұлы князі Александр Ягеллонның хатшысы ретінде Вильнюске көшіп келді. Кейін Александр Польшаның королі атанды. Ол Ұлы князьға дипломат ретінде қызмет етті, оның маңызды тапсырмаларының бірі – Мәскеудің патшасы Иван Қатыгезбен келіссөздер жүргізу болды. Вильнюста Альберт өзінің "Согласитель" ("Conciliator") атты трактатын жазды, оның түпнұсқасы әлі күнге дейін табылған жоқ. Брудеволық Альберт Вильнюсте қайтыс болды. Оның қайтыс болған күні нақты белгісіз, кейбір дереккөздерде ол елу жасында дүниеден өткені айтылады.

Albert (in Polish, Wojciech), who would sign himself "de Brudzewo" ("of Brudzewo"), was born about 1445, in Brudzewo, near Kalisz. Scant information exists about his early life. It is only known that as a 23 year old he matriculated at the Kraków Academy (now Jagiellonian University), where he remained through nearly all his life, teaching there for two decades. He served as the academy's dean, as procurator (administrator of its property), and as head of the Bursa Hungarorum ("Hungarians' Dormitory"). Albert is remembered as a remarkable teacher. At the Kraków Academy he impressed students by his extraordinary knowledge of literature, and taught mathematics and astronomy. When in 1490 he became a bachelor of theology, he also lectured on Aristotle's philosophy. These lectures were attended by Nicolaus Copernicus, who enrolled at the academy in 1491. A major accomplishment of Albert's was his modernization of the teaching of astronomy by introducing the most up to date texts. Albert was well versed in Georg von Peuerbach's Theory of the Planets and Regiomontanus' Astronomical Tables. He was skeptical of the geocentric system. He was the first to state that the Moon moves in an ellipse and always shows its same side to the Earth. He drew up tables for calculating the positions of heavenly bodies. In 1482 he wrote a Commentariolum super Theoricas novas planetarum Georgii Purbachii [ ] per Albertum de Brudzewo — a commentary on Georg von Peuerbach's text, Theoricae novae planetarum – New Theories of the Planets — published in Milan, Mediolani, in 1495, by his pupil, Jan Otto de Kraceusae with this title Commentaria utilissima in theoricis planetarum. Besides Copernicus, Albert's students included the mathematician Bernard Wapowski and the German poet and Renaissance humanist, Conrad Celtis, who in Kraków established the first Central European literary society, Sodalitas Litterana Vistulana. In 1495, at the behest of Cardinal Fryderyk Jagiellończyk (Frederick Jagiellon), Brudzewski moved to Vilnius as secretary to Grand Duke of Lithuania Aleksander Jagiellon, who would later become King Alexander of Poland. He served the Grand Duke as a diplomat; one of his most important missions involved negotiations with Muscovy's Tsar Ivan the Terrible. It was in Vilnius that Albert wrote his treatise, Conciliator, the original of which has not yet been found. Albert of Brudzewo died in Vilnius. The exact date of his death is not known; some sources state that he died at the age of fifty.

Альберт Брудзевски мен Аверроес

Альберт Брузево немесе Альберт Брудзевский – ықпалды және көндіретін астроном, қияли ойшыл және Аверроэске қарсылас ретінде танылды. Аверроос астроном Птолемейдің көптеген еңбектерімен келіспеді. Ол Птолемейдің құрылғылары мен принциптері Аристотель физикасының негізгі қағидаларымен және салдарымен қайшы келеді деп есептеді. Аверроос Птолемейдің астрономиялық жүйесін Евдокс жасаған жүйеге ұқсас жаңа жүйемен алмастыруға тырысты. Альберт Брудзевский оған қарсы шығып, Аверроэсті дереу сынға алды. Басты дау – аспандағы аспан сфераларының санын анықтау мәселесі болды. Аверроос аспанда тоғызыншы сфера бар екеніне сенгісі келмеді. Оның пікірінше, барлық аспан денелері жұлдыздардан пайда болған, бірақ тоғызыншы сферада жұлдыз жоқ, демек, бұл мүмкін емес. Альберт Брудзевский бұл пікірмен келіспей, аспанда оннан астам сфера бар екенін айтты. Ол Күннің өзі үш сфераға ие, ал планеталардың да өз сфералары бар деп санады. 13 ғасырдың астрономы Ричард Уоллингфорд планеталар сфераларына қарама-қарсы көзқарас ұсынды. Ол планеталардың сфераларында эксцентриктердің бар-жоқтығын ешкім білмейтінін, бірақ рухтар математиктер арқылы адамдарға аспандағы планеталардың нақты қозғалысы туралы аян беруі мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл пікір астрономиялық білімді шектейді және рухтардың сол шектеулерге ұшырамағанын көрсетеді. Брудзевский осы көзқарастардың бар екенін мойындайды, бірақ олардың дұрыстығын сынады. Астрономдардың пікірінше, рухтар аспан сфераларының санын нақты біледі. Дегенмен, ол астрономиялық бақылауларға негізделген пікірлер айту мүмкіндігінен бас тартқысы келмеді. Альберт Брудзевский астрологияның негізгі қағидасы бойынша аспанның жерге себептік әсер ететінін айтты. Кейбіреулер Брудзевскийді Коперниктің Туси жұбы моделіне бастау берген адам деп санайды. Альберт Ай мен оның екі эпициклі туралы айтады, онда Айдың бетіндегі дақ туралы сөз болады. Айдың бетіндегі дақ – Жерді үнемі қарап тұрған кезде Айдың бетінің көрінісін түсіндіру мәселесі. Бұл көзқарастар Туси жұбымен келіспейді. Алайда, Коперник осындай модельге тап болуы мүмкін, онда бірінші эпицикл екінші эпициклдің орталығын алып жүреді. Бұл Туси жұбы емес, бірақ модельге сәйкес келу үшін оны сәл өзгертуге болады. Айдың эпициклдік қозғалысы болмаса, Жерден әрқашан көрінетін Айдың бетіндегі дақ пайда болмас еді. Айдың қозғалысы «проснеузис қозғалысы» деп аталды, ол ай теориясының бір бөлігі болды. Бұл қозғалыс Птолемейдің ай теориясындағы бір эпициклге және Брудзевскийдің моделіндегі екі эпициклге сәйкес келетін еңіс пен бұрылу қозғалысын білдіреді. Брудзевский Меркурийдің қозғалысының моделіне негізделген дөңгелек қозғалыстан сызықтық қозғалыстың мүмкіндігін білген. Бұл Коперниктің Туси жұбы үшін сызықтық қозғалыс туралы идеясын қалыптастырудың басқа жолы болуы мүмкін. Коперник Альберттің идеяларын қолданған сияқты, бірақ ол Туси жұбына қатысты исламдық дереккөздерге көп сүйенді. Коперник айға қатысты параметрлері Ибн аш Шатирдің параметрлерімен дәл бірдей. Коперник идеяларын қайдан алғаны әлі анық емес.

Albert of Brudzewo or Albert Brudzewski was seen as influential and persuasive astronomer, a fictionalist, and an opponent of Averroes. Averroes disagreed with the majority of the astronomer Ptolemy's work. He believed that Ptolemy's devices and principles disobeyed the fundamental principles and basic consequences of Aristotle's physics. Averroes worked to replace the Ptolemaic astronomical system with a novel system that was similar to a system created by Eudoxus. Albert Brudzewski disagreed and criticized Averroes immediately. The major dispute was the figuring out the number of celestial orbs or spheres that lay in the heavens. Averroes refused to believe that there was a ninth sphere in the heavens. He believed that the creation of all celestial beings had to arise from the stars, but the ninth sphere did not possess any stars, so this could not be true. Albert Brudzewski argued with this and said that the heavens possessed more than ten spheres. He believed that the Sun itself had three spheres and the planets had their own as well. Richard of Wallingford, an astronomer in the 1300s, had an opposing view for the spheres of the planets. He claimed that no mortal knows whether eccentrics truly exist in the spheres of the planets, but spirits could give humans revelations about the true planetary motion of the heavens through mathematicians. This claim limits the astronomical knowledge of mortals and suggests that spirits do not have the same limitations. Brudzewski acknowledges the existence of these viewpoints but criticized their validity. To astronomers, spirits had an accurate knowledge of the number of celestial orbs. Although, he did not want to discredit the ability of mortals to make claims based on astronomical observations. Albert Brudzewski made the claim for the fundamental principle of astrology that the heavens exert causal influences on the earth. Some think that Brudzewski is the source for Copernicus's model of the Tusi couple. Albert does account for the moon and its double epicycles where he mentions a spot on the moon. The spot on the moon is the problem of explaining the appearance of the face of the moon when always viewing the Earth. These views were not aligned with the Tusi couple. Although, it is speculated that Copernicus could have encountered such a model, where the primary epicycle carries the center of a second epicycle. This is not the Tusi couple, but it could be slightly changed to match its model. The spot on the moon that is always viewed from the Earth would not appear if there was no epicyclical motion of the moon. The motion of the moon was termed as "prosneusis motion" which was part of the lunar theory. This motion means motion of inclination and turning, which corresponds to the single epicycle in Ptolemy's theory of the moon, and the two epicycles in Brudzewski's model. Brudzewski was aware of the possibility of linear motions from circular motions based on his model of Mercury's motion. This could be an alternative way that Copernicus generated his idea of linear motion for the Tusi couple. Although it seems that Copernicus used Albert's ideas, he highly relied on Islamic sources for the Tusi couple. Copernicus's parameters for the moon are exactly the same as those of Ibn ash Shātir. It is unclear where Copernicus truly got his ideas.