Кіріспе
Сырқатты тудыратын вирустық агент – қызылша вирусы (MuV) – қызылша ауруын қоздыратын вирус. MuV құрамында рибонуклеин қышқылынан (РНК) тұратын, бір тізбекті, теріс сезімді геном бар. Оның геномы шамамен 15 000 нуклеотидтен тұрады және тоғыз ақуызды кодтайтын жеті генді қамтиды. Геном капсидпен қапталған, ал оны өз кезегінде вирус қабықшасымен қоршап тұрады. Вириондар деп аталатын MuV бөлшектері пішін жағынан плеоморфты және диаметрі 100-ден 600 нанометрге дейін ауыспалы. Географиялық таралуына қарай бір серотип және он екі генотип белгілі. Адамдар – қызылша вирусының жалғыз табиғи иесі. MuV алдымен жасуша бетіне байланысу арқылы көбейеді, осы кезде оның қабықшасы жасуша мембранасымен бірігіп, жасуша ішіне капсидті босатады. Ішке енгеннен кейін вирусқа тәуелді РНК полимераза геномнан хабаршы РНК (мРНК) транскрипциялайды және кейін геномды көбейтіп шығарады. Вирустық ақуыздар трансляцияланғаннан кейін вириондар жасуша мембранасының жанында пайда болады, содан кейін жасуша мембранасын қабықша ретінде пайдаланып, оның бетінен бүршіктеп жасушадан шығып кетеді. Қызылша вирусы алғаш рет 1934 жылы қызылша ауруының себебі ретінде анықталды және 1945 жылы алғаш рет оқшауланды. Оқшауланғаннан кейін бірнеше жыл ішінде MuV инфекциясына қарсы вакциналар жасалды. MuV 1971 жылы алғаш рет түр ретінде танылды және оған Mumps orthorubulavirus деген ғылыми атау берілді. Ол Paramyxoviridae тұқымдасының Rubulavirinae подтұқымдасына жататын Orthorubulavirus туысына жатқызылады.
The mumps virus (MuV) is the virus that causes mumps. MuV contains a single stranded, negative sense genome made of ribonucleic acid (RNA). Its genome is about 15,000 nucleotides in length and contains seven genes that encode nine proteins. The genome is encased by a capsid that is in turn surrounded by a viral envelope. MuV particles, called virions, are pleomorphic in shape and vary in size from 100 to 600 nanometers in diameter. One serotype and twelve genotypes that vary in their geographic distribution are recognized. Humans are the only natural host of the mumps virus. MuV replicates first by binding to the surface of cells, whereby its envelope merges with the host cell membrane to release the capsid inside of the cell. Once inside, the viral RNA dependent RNA polymerase transcribes messenger RNA (mRNA) from the genome and later replicates the genome. After translation of viral proteins, virions are formed adjacent to the cell membrane, where they then leave the cell by budding from its surface, using the cell membrane as the envelope. The mumps virus was first identified as the cause of mumps in 1934 and was first isolated in 1945. Within a few years after isolation, vaccines protecting against MuV infection had been developed. MuV was first recognized as a species in 1971, and it has been given the scientific name Mumps orthorubulavirus. It is assigned to the genus Orthorubulavirus in the subfamily Rubulavirinae, family Paramyxoviridae.
Өмірлік цикл
MuV алдымен жаңаңжай клеткасымен HN белгісінің рецепторы – сиали қышқылы арқылы бетіне байланысу арқылы өзара әрекеттеседі, ол жаңаңжай клеткасының бетіндегі сиали қышқылы рецепторларына байланысады. Қосылғаннан кейін F белгісі белсендіріліп, вирус қаптамасын жаңаңжай клетка мембранасымен біріктіруді бастайды. F белгісі метастабильді күйден қайта құрылып, тұрақтырақ түймеш тәрізді құрылымға айналады, бұл вирионның құрамын, соның ішінде RNP-ні, жаңаңжай клетканың цитоплазмасына шығаруға мүмкіндік береді. V және P белоктары бір генмен кодталады, сондықтан mRNA-ны транскрипциялағанда RdRp, P белгісін транскрипциялау үшін екі шаблонсыз гуанинды mRNA-ға қосып, mRNA-ны өңдейді. Көбейтілу циклының кейінгі кезеңінде, трансляциядан кейін нуклеопротеиндердің жеткілікті саны жиналғаннан кейін RdRp геномды көбейту үшін функцияларын ауыстырады. Бұл екі қадамдық процесте жүзеге асады: біріншіден, RdRp теріс сезімді геномнан оң сезімді антигеномды синтездейді, екіншіден, RdRp антигеномнан теріс сезімді геномдық РНК тізбектерін синтездейді. Бұл процесте антигеном және жаңадан көбейтілген геномдар көбейтілу кезінде нуклеопротеинмен бір уақытта капсидтеледі. Жаңаңжай клеткадан бүршік пайда болу M белоктары жаңаңжай E классындағы белоктарды тарта бастағанда басталады, олар бүршік пайда болатын жердегі тасымалдауға қажетті эндосомалық сұрыптау кешенін (ESCRT) құрайды. Бұл жерде ESCRT белоктары концентрлі спиральдар құрып, вирионның құрамын жасушадан сыртқа қарай, жасушадан шығып тұрған көпіршік түрінде итеріп шығарады. Содан кейін ESCRT белоктары көпіршіктің ашылуын тарылтады және мембрананың қалған бөлігінен көпіршікті кесіп, бүршік пайда болуын тоқтатады, толық вирионды құрайды, ол жаңаңжай клеткадан шығарылады. Бұл процесте HN белоктерінің нейраминидазасы жаңаңжай мембранадан бөлінуге көмектеседі және вириондардың жиналуына жол бермейді. Әртүрлі генотиптердің таралу жиілігі аймаққа қарай өзгереді. Мысалы, C, D, H және J генотиптері Батыс жарты шарларда жиі кездеседі, ал F, G және I генотиптері Азияда жиі кездеседі, бірақ G генотипі жаһандық генотип саналады. A және B генотиптері 1990 жылдан бері табиғатта байқалған жоқ. MuV-ның бұл әртүрлілігі антидене жауабына әсер етпейді, себебі тек бір серотип бар, сондықтан бір генотипке қарсы антиденелер басқаларына да тиімді.
Эволюция
Генотиптерді ажырату үшін қолданылатын F, SH, HN гендері жылына бір орынға 0,25 · 10^(−3) мутация жылдамдығында генетикалық өзгерістерге ұшырайды деп есептеледі, бұл РНК вирусы үшін өте төмен мутация жылдамдығы болып саналады. SH генінің толық филогенетикалық талдауы A және J генотиптерінің бір тармақтағы туыстығын және басқа генотиптерден оқшауланғанын көрсетеді. Осы екінші тармақта I генотипі басқа генотиптердің бауырлас клады болып табылады, олар бес рет бауырлас кладыға топталады: G және H; D және K; C; L; және B, F және N. Менингит, орхит, миокардит, панкреатит, нефрит, оофорит және мастит. Қызылша көбінесе өмірге қауіпті емес және симптомдар пайда болғаннан кейін әдетте бірнеше апта ішінде өтеді, бірақ паралич, ұстамалар, гидроцефалия және саңыраулық сияқты ұзақ мерзімді асқынулар дамуы мүмкін. Емдеу көмекші сипатта болады және инфекцияны вакцинация арқылы болдырмауға болады.
Жіктеу
Маппи вирусы, ғылыми атауы Mumps orthorubulavirus, Paramyxoviridae тұқымдасына жататын Rubulavirinae қосалқы тұқымдасының Orthorubulavirus туысына жатады. Қарындаш ауруының вирусы алғаш рет 1945 жылы оқшауланды, ал 1948 жылы алғашқы қарындаш ауруына қарсы вакцина жасалды. 1995 жылы Маппи вирусы жаңа құрылған Rubulavirus туысының типтік түрі ретінде белгіленді. 2016 жылы Маппи вирусы Маппи рубулавирусы деп қайта аталды. 2018 жылы Маппи рубулавирусы Маппи орторубулавирусы деп қайта аталды, бұл Rubulavirus туысының жойылуымен және оның орнына сол атауды алған Rubulavirinae қосалқы тұқымдасымен және жаңа құрылған Orthorubulavirus туысымен алмастырылуына байланысты болды. 2020 жылы вирустардың таксономиясында типтік түрлер жойылды, сондықтан Маппи орторубулавирусы Orthorubulavirus туысының типтік түрі ретінде алынып тасталды.
Этимология
"Қызылша" сөзі алғаш рет 1600 жыл шамасында қолданыла бастады және "қызылша" сөзінің көпше түрі болып табылады, "қызыл" сөзі "қарқын" мағынасын білдіреді, бастапқыда "тіңкесін шығару немесе зарлану" дегенді білдіретін сөз. Бұл ауру, қызылша бездің ісінуіне байланысты, қызылша деп аталған болуы мүмкін, бұл ауру бет пішініне әсер ететінін және ауыр, қиын жұтуға себеп болатынын көрсетеді. "Қызылша" сөзі 17 ғасырдан бастап "қабақтық, көңілсіздік, үндемейтін наразылық" мағынасында да қолданылды.