Қытайдың өсуі мен әлеуметтік өзгерістері (Qıtaydıñ ösui men äleumettik özgeristeri)

Кіріспе

Қытай Халық Республикасы (ҚХР) 1990-2000 жылдары экономикалық жағынан ықпалды болып, жаңадан пайда болатын аса күшті мемлекет ретінде таныла бастады. 2010 жылы Қытай номиналды ЖІӨ бойынша әлемдегі екінші ірі экономикаға айналды және 2014 жылдан бастап ЖІӨ-нің нақты паритеті бойынша өлшенгенде әлемдегі ең ірі экономикаға айналды, бұл бұрын осы позицияны иеленген АҚШ-тан басып өтті. Сонымен қатар, көптеген әлеуметтік проблемалар туындап, күшейе түсті. ҚКП Бас хатшысы Цзян Цзэминь, Құрылтай төрағасы Ли Пэн және Қытай Премьер-министрі Чжу Ронгжи биліктен біртіндеп шеттескенде, ҚКП Бас хатшысы Ху Цзиньтао және Премьер-министр Вэнь Цзябао бастаған «төртінші буын» көшбасшылары күшейіп келе жатқан әлеуметтік наразылыққа тап болып, елді жаңа бағытқа бұруға тырысты. Ху мен Вэнь экономикалық дамуға ғана назар аударудан бас тартып, «Дамудың ғылыми көзқарасы» идеясы негізінде әлеуметтік үйлесімді қоғам құру үшін жан-жақты тепе-теңдікке қол жеткізуге баса мән берді. Осы процесте ауыл шаруашылығын дамытуға және шаруаларды қолдауға, сондай-ақ басқа да популистік саясаттарға қатысты бұрын-соңды болмаған үлкен өзгерістер болды. Ху Вэнь үкіметі де кейбір жеке бостандықтарды, әсіресе интернеттегі саяси мазмұнмен байланысты бостандықтарды шектеуге тырысты. Қытайдың әлемдік аренадағы беделінің артуымен қатар, жалпы күмәнділік пен қатаң тексерулер де күшейді, әсіресе 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына дейін және 2008 жылғы наурызда Тибетте болған наразылықтардан кейін. Үкімет адам құқықтарын бұзу және өнім сапасына қатысты түрлі дау-дамаздарға байланысты сынға ұшырауда, бұл елдің беделіне нұқсан келтіріп, қауіпсіздік стандарттарына күдік туғызуда. Бұл әлемдегі қытай халқының арасында ұлттық (немесе социалистік патриотизм) сезімінің күшеюіне әкелді. 2012 жылдың ортасына қарай үкіметтік статистика көрсеткендей, Қытай халқының 50%-дан астамы алғаш рет қалаларда тұруда, бұл Қытайдың қалалану процесіндегі маңызды кезең. Қазіргі қала тұрғындарының көп бөлігі – соңғы 30 жылдағы экономикалық өркендеу кезінде қалаларға көшіп келген мигранттар мен олардың балалары. Бұл өркендеуге Дэн Сяопиннің экономикалық либерализация саясаты бастама берген еді.

none

The People's Republic of China (PRC) became more influential economically in the 1990s and 2000s and was beginning to be widely recognized as an emerging superpower. In 2010, China became the world's second largest economy by nominal GDP and became the largest economy since 2014 measured by GDP PPP surpassing the United States which previously held that position. At the same time, numerous social problems emerged and intensified. As CCP General Secretary Jiang Zemin, Congress Chairman Li Peng and Chinese Premier Zhu Rongji, gradually retired from their position of power, "fourth generation" leaders, led by CCP General Secretary Hu Jintao and Premier Wen Jiabao, faced with increasing social unrest, attempted to steer the country towards a new direction. From the path of focusing solely on economic development, Hu and Wen placed focus on creating an overall balance under the idea of the Scientific Outlook on Development to create a socialist harmonious society. In this process, there was an unprecedented shift in stance towards favouring rural development and farmers, as well as other generally populist policies. The Hu Wen government, on the same token, attempted to restrict some personal freedoms, especially those associated with political content on the Internet. China's increased prominence on the global stage has also brought with it general skepticism and intense scrutiny, especially in the lead up to the 2008 Summer Olympics and after the March 2008 protests in Tibet. The government continues to be criticized on human rights abuses and the various product quality scandals that have increasingly damaged the country's integrity and continues to raise suspicions about the country's safety standards. This has led to an intense wave of nationalism (or Socialist patriotism) surfacing in Chinese populations around the world. As of mid 2012, government statistics show that for the first time ever over 50% of the Chinese population now live in urban areas, marking a milestone in the urbanization of China. The majority of modern city dwellers are migrants and their children who moved to cities during the economic boom of the last 30 years started by Deng Xiaoping's policy of economic liberalization.

Қуаттылық ауысуы

1980-жылдардан бері Дэн Сяопин ККП-ның жоғары лауазымды шенеуліктері үшін міндетті зейнеткерлік жасын енгізуді қолдады, бұл 1998 жылы ресми жарияланды. 2002 жылдың қарашасында Қытай Коммунистік партиясының 16-шы Ұлттық съезінде ККП Бас хатшысы Цзян Цзэминь Қытай Коммунистік партиясының Саяси бюросының тұрақты комитетінен кетуге мәжбүр болды, бұл Цинхуа инженерлік факультетінің түлегі Ху Цзиньтао басқаратын жаңа, «төртінші буын» көшбасшылығына орын ашты. Дегенмен, Цзянның саяси ықпалы күшті бола беретіні туралы болжамдар тарады. Сол кезде Цзян, Қытайдың ең жоғары билік органы – жаңадан кеңейтілген Саяси бюроның тұрақты комитетіне өзінің үш адал одақтасын – Шанхайдың бұрынғы хатшысы Хуан Цзюньді, Пекиннің бұрынғы партия хатшысы Цзя Циньлинді және Ли Чанчуньды, пропаганданы бақылау үшін тағайындады. Сонымен қатар, жаңа вице-президент Цзэн Циньхун да Цзянның Шанхайлық топтастығының мүшесі болғандықтан, Цзянның жақтасы ретінде қарастырылды. Съездің кезінде Вэнь Цзябао да жоғары дәрежеге көтерілді, ол сол кездегі премьер-министр Чжу Ронгжидің сенімді серігі болды. 2003 жылдың наурыз айында Вэнь премьер-министр болып тағайындалды, ал Хумен бірге олар «Ху-Вэнь әкімшілігі» деп аталды. Ху мен Вэньнің мансабындағы ерекшелік – олардың 1989 жылғы саяси дағдарыстан аман қалғандығында, бұл олардың орташа көзқарастары мен ескі буын қолдаушыларын ренжітпеуге немесе алшақтатуға тырысқан сақтығымен байланысты. Ху Цзиньтао революциядан кейін 50 жылдан астам уақыттан кейін Коммунистік партияға қосылған алғашқы партия комитетінің хатшысы болды. 50 жастағы Ху сол кездегі жеті мүшелі тұрақты комитеттегі ең жас мүше болды. Геолог-инженер Вэнь Цзябао мансабының көп бөлігін Қытайдың шалқары аймақтарында өткізді, бірақ бұрынғы бас хатшы Жао Цзыянның одақтасы болғанына қарамастан, саяси беделін жоғалтпады. 2012 жылдың қарашасында Ху Цзиньтао Бас хатшы лауазымынан кетіп, оның орнына ҚХР құрылғаннан кейін туған елдің бірінші басшысы – Си Цзиньпин келді. Си ірі масштабты сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес шараларын бастады, бірақ бұл шаралардың негізгі мақсаты – партиядағы, әсіресе Цзян Цзэминьнің екі ұлының одақтастарын жою екеніне сенімді. Цзянның өзі 2004 жылдан бері зейнеткерлікте болғанына қарамастан, саясатқа әлі де көлеңкеден ықпал етеді деп есептеледі.

Ever since the 1980s, Deng Xiaoping had promoted mandatory retirement ages for senior CCP officials, which was made official in 1998. In November 2002, at the 16th Chinese Communist Party National Congress, then CCP General Secretary Jiang Zemin stepped down from the powerful Politburo Standing Committee of the Chinese Communist Party to make way for a younger "fourth generation" of leadership led by Tsinghua engineering graduate Hu Jintao. Speculation remained, however, that Jiang would continue to wield significant influence. At the time, Jiang stacked newly expanded Politburo Standing Committee, China's foremost power organ, with three of his hardline allies: former Shanghai secretary Huang Ju, former Beijing party secretary Jia Qinglin, and Li Changchun to control propaganda. In addition, the new vice president, Zeng Qinghong, was also seen as a staunch Jiang ally, as he was part of Jiang's Shanghai clique. Also elevated during the Congress was Wen Jiabao, then Premier Zhu Rongji's right hand man. Wen would become Premier in March 2003, and along with Hu, they were termed the Hu Wen Administration. Both Hu and Wen's careers are remarkable in that they survived through the 1989 political crisis, which was attributed to their moderate views and careful attention not to offend or alienate older supporters. Hu Jintao is the first Party Committee Secretary to have joined the Communist Party after the Revolution over 50 years ago. In his 50s, Hu was the youngest member by far of the then seven member Standing Committee. Wen Jiabao, a geology engineer who spent most of career in China's hinterlands, had never lost his political ground despite being a former ally to disgraced CCP general secretary Zhao Ziyang. In November 2012, Hu Jintao retired as General Secretary and was succeeded by Xi Jinping, the nation's first paramount leader to be born after the foundation of the PRC. Xi initiated a series of large scale anti corruption drives, which however are believed to be secondary to removing his political opponents in the party, especially allies of Jiang Zemin's two sons. Jiang himself, despite being retired since 2004, is believed to still be manipulating politics behind the scenes.

Саясаттың ауысуы

Цзян дәуірінен қалған көптеген әлеуметтік, саяси және экономикалық тепе-теңсіздіктерге байланысты Ху мен Вэнь өте ауыр сыбайлас жемқорлық пен материалдық құндылықтардың зор өсуінен құлдыраған үкіметті мұрагерлік етті. Цзянның ықпалы сақталып қалғандықтан, Ху Вэнь басшылығының бағыты билікке келгеннен кейін бірнеше жыл бойы Цзян дәуірінен ешқандай айырмашылық көрсетпеді. Дегенмен, Цзян халықтың наразылығына және партия ішіндегі, сондай-ақ әскери қарсылыққа тап болды және 2004 жылдың қыркүйегінде Орталық әскери комиссия төрағасы лауазымынан бас тартты. Ху мен Вэнь Цзян дәуірінің саясатын формалды түрде қолдап, оның «Үш өкілдігі» теориясын жоғары бағалағанмен, Цзян дәуірінің ең жағымсыз көріністерін жоюға бағытталған біртіндеп өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістер теңдікке көбірек мән берді, экономикалық реформадан шетте қалған және байлықтың үлкен айырмашылығын жоюға бағытталған Қытай халқының тобына назар аударды. Ху мен Вэнь Қытайдың ең кедей аймақтарына осы аймақтарды жақсырақ түсіну мақсатымен бірнеше маңызды сапарлар жасады. Ху мен Цзян басшылығы арасындағы айырмашылықтар әлі де талқылауда. ҚХР жоғарғы басшылығының арасында Қытайдың экономикалық реформасын жалғастыру керек деген жалпы пікір бар. Бірақ бірпартиялық жүйеде капиталистік элементтерге басымдық берілгендіктен, үкіметтің идеологиялық бағыты белгісіз деген пікірлер де бар. Қытайдың ішкі проблемаларының күрделілігі жоғары экономикалық өсім көрсеткіштерімен және шетелдік инвестициялардың қарқынды өсуімен көбінесе жасырылады. Ху мен Вэнь үкіметтің проблемаларды логикалық және ғылыми тұрғыдан шешуге бейілді екенін көрсететін маңызды мәлімдемелер жасады.

Медианы басқару

Қытай басшылары жаңалықтар құралдарының жемқорлыққа қарсы күресте өте тиімді құрал болуы мүмкін екенін түсінеді. Бастапқыда БАҚ бақылауы азайтылды, себебі нарық күштері таблоидтық хабарларды ынталандырды. Дегенмен, үкімет кейде партиялық шегінен шыққан журналистерді жұмыстан шығарып, немесе газеттерді жабады. Ху Цзиньтаодың БАҚ реформалары Батыс сарапшылары тарапынан консервативті деп бағаланды. Сонымен қатар, Ху Цзиньтао Қытайдың ресми газеттері мен "Синьвэнь Лянбо" сияқты мемлекеттік БАҚ-қа Қытайдың жоғары лауазымды басшыларының күнделікті істерін қадағалаудың орнына, халыққа жақын мәселелерге көбірек назар аударуды бұйырды. Интернет пен SMS-тің пайда болуы толық бақылауды орнатуды қиындатты, бірақ Google және Wikipedia сияқты сайттарға қатысты жалпы интернет цензурасы күшінде қалуда. Бұдан бөлек, "Негізгі заңмен" қорғалған Гонконгтың жаңалықтар құралдары Қытайдағы жаңалықтарды жариялауға белсенді қатысып, "шын жаңалықтарды" іздеген материктік Қытай халқы үшін қолжетімді болып келеді.

Жеке тұлғалардың құқықтарын қорғау

"Вейкуан қозғалысы" термині алғаш рет 1990 жылдары пайда болды. Вэйкуан (қытайша әріптері: 維權) сөзі сөзбе-сөз "құқықтарды қорғау" дегенді білдіреді. Аталған қозғалыс міндетті түрде азаматтардың саяси құқықтарын қорғауға бағытталмаған. Шындығында, бастапқыда ол тұтынушылардың құқықтарын қорғауға ұқсас қозғалыс болды. 2003 жылдан кейін одан әрі дамыды. Азаматтар өзара наразылық акцияларын ұйымдастырып, заң жүйесі мен БАҚ арқылы көмек сұрап, ашық хаттар мен шағымдар жазып, бұзылған құқықтарын қорғауға кірісті. Алайда, заң жүйесінің тәуелсіз және толыққанды дамымаған болуы, сондай-ақ орталық үкіметтің кейде күдікпен қарауы және жергілікті биліктің тіпті жаулық танытуы салдарынан, Вейкуан қозғалысы даму жолында қиындықтарға тап болды. Осы қозғалыс барысында адвокаттар мазақталды, журналистер ұрып-соқты, азаматтар түрмеге қамалды. Вейкуан қозғалысын одан да қиындататын фактор – Қытайда "Еңбек арқылы қайта тәрбиелеу" (қытайша: 劳动教养, қысқаша лаочзяо) жүйесінің бар екендігі. Бұл жүйе бойынша адам сот шешімісіз 4 жылға дейін ұстауға алынуы мүмкін. Бұл жүйе Вейкуан қозғалысының белсенділеріне де қолданылады. Қиындықтарға қарамастан, Вейкуан қозғалысы 2003 жылы "ұстау және қайтару" жүйесін жою сияқты бірқатар нәтижелерге қол жеткізді. Дегенмен, прогресс қарқыны әлі де өте баяу.

Гонконг

1997 жылы Гонконгтың егемендігі Қытай Халық Республикасына ауыстырылды. Одан бері бұрынғы британдық колонияның экономикасы тұрақты түрде дамып келеді. Жаңа жүйеде демократия деңгейі туралы пікірталас тоқтаған емес. Ерекше айта кетерлік жайт, орталық үкімет Гонконгтың заңгерлер қауымдастығымен және азаматтармен аймақтың негізгі заңы – Гонконгтың Конституциялық заңы, әсіресе 23-бабы және демократиялық реформалар мәселелері бойынша келіспеушіліктерге тап болды. Аймақ қорғаныс және сыртқы саясаттан басқа барлық салаларда жоғары дәрежеде автономияға ие болғанымен, Пекиндегі орталық үкімет Гонконгтың бас атқарушысын және Гонконг заң шығарушы органының бір бөлігін тағайындау құқығын сақтап қалуды қалады. Бұл өкілеттіктердің сақталуы Гонконг халқының белгілі бір бөлігінде наразылық тудырды, олар бас атқарушы мен заң шығарушы органға тікелей сайлау өткізуді талап етті. Мыңдаған наразылықшылар шілде айының 1-күні бірнеше рет көшеге шықты.

Тайвань

Гонконг пен Макао материкпен қайта біріскеннен кейін, ең маңызды мәселе Тайвань болып қалады. Қытай Халық Республикасының үкіметі 2004 жылғы сайлауда Тайваньды Қытаймен біріктіруді жақтаған Лиен Чан мен Джеймс Сунның жеңіске жетеді деген үмітпен, Тайвань тәуелсіздігін жақтамайтын президент Чэн Шуй Бьянның өкілеттігі бітуін күту стратегиясын қолданды. Гоминьдан төрағасы Лиен Чан 2005 жылы Пекинге беспрецеденттік сапар жасап, Қытай Коммунистік партиясының басшысы Ху Цзиньтаомен қол алысты, бұл Қытай азамат соғысы аяқталғаннан бергі Гоминьдан мен Коммунистердің алғашқы ресми кездесуі болды. 2004 жылы Чэн Шуй Бьян мен оның тәуелсіздікке бағытталған Демократиялық прогрессивті партиясы қайта сайланды, бұл бірігу мүмкіндігіне кедергі келтірді. Чэн келіссөздерді бастау үшін «Бір Қытай» саясатын қабылдамаса да, ол «Төрт жоқ» және «Бірсіз» принципін жариялады, бұл жақын арада қарулы қақтығысқа жол бермейді. Сонымен қатар, Чэн Пекиннің наразылығын тудыратын қадамдармен Тайваньның ерекше ұлттық санасын қалыптастыруға тырысты. 2008 жылы Тайвань мен материк арасында туризм қызметі шешіліп ашылды.

Тибет

Қытай үкіметі мен 14-ші Далай-лама 1978 жылдан бері реформашы Дэн Сяопиннің бастамасымен байланыста болып келеді және 1982 жылдан бері бірнеше құпия немесе ресми келіссөздер өткізді. Негізгі даулы мәселелер – Далай-ламаның Үлкен Тибет құруға немесе Тибет автономиялық аймағын қазіргі заманда саяси Тибет құрамына кірмеген Қытай территориясымен біріктіруге тырысуы, сондай-ақ Далай-ламаның Тибетті Қытай Коммунистік партиясы емес, "батыс үлгісіндегі демократия" сияқты басқаруы керек деп талап етуі. Қытай үкіметінің осы талаптарды қабылдамауына жауап ретінде Далай-лама әлемдік қауымдағы мемлекеттерді Қытайдан осы шарттарды қабылдауды талап етуге шақырып, кеңінен жұмыс істеді. Осы қысым мен Тибеттегі либералды реформалардың сепаратистік көңіл-күйді басудағы сәтсіздігі салдарынан Қытай үкіметінің ішіндегі консервативтік күштердің ықпалы артты. Тибет ұлтшылдары бұл жағдайды "Қытайдың бұрынғысынша әдеттегідей іс жүргізуіне жол бермеу үшін" Тибетте зорлық-зомбылыққа жүгіну арқылы қарсылықты күшейту қажет деп санады. 1989 жылғы наразылықтардан кейін салыстырмалы түрде тыныш өткелген кезеңнен соң, 2008 жылғы Тибет оқиғалары Қытайға қарсы халықаралық реакцияны тудырды.

SARS, Neo-SARS және басқа апаттар

2002 жылдың қарашасында Гуандун провинциясында SARS вирусының таралуы басталды. Паниканы тоқтату және ықтимал экономикалық залалды болдырмау, сондай-ақ беделді сақтау және халықтың сенімін нығайту үшін жергілікті билік ақпарат құралдарына қатаң бақылау орнатты. Орталық үкімет бұл бақылау туралы білгенімен, немқұрайлы қарады. Халықаралық қауымдастық вирустың бар екендігі туралы толық ақпарат алмады. 2003 жылдың сәуірінде ғана үкімет SARS жұқтырған «әдеттен тыс пневмония» жағдайларының ауқымын мойындады – бұл ауру екі ай бұрын Гонконг пен Вьетнамда басталып, әлемге тараған болатын. Қысымға біліп, ҚХР ресми тұлғалары халықаралық сарапшыларға жағдайды зерттеуге рұқсат берді. Сәуірдің соңында Қытай үкіметі денсаулық сақтау жүйесіндегі кемшіліктерге байланысты науқастар санының азайтлып көрсетілгенін мойындады. Денсаулық сақтау министрі Чжан Вэнькан және Пекин мэрі Мэн Сюэнуң (тиісінше Цзян және Ху қолдаушылары) сияқты бірқатар ҚХР шенеуніктері қызметтерінен босатылды, сондай-ақ SARS дағдарысын басқару және есеп беру жүйесі жақсартылды. ҚХР үкіметі ресми түрде кешірім сұрады. Бас хатшы Ху Цзиньтао SARS деректерін толық ашуға уәде берді және ДДҰ сарапшыларына жағдайларды зерттеуге рұқсат берді. 2003 жылдың шілдесінде ДДҰ SARS-ты тоқтатылған деп жариялады, бірақ келесі қыста аурудың қайта пайда болуы мүмкін екенін ескертті. Осы кезде ауру әлемнің түкпір-түкпіріне тараған еді. Ел SARS дағдарысынан арылып жатқанда, жаңа қауіпті эпидемия – құс тұмауы пайда болды. Бейжің SARS таралуы кезінде зардап шеккен беделін қайта жаңғырту үшін қатаң және ашық саясат ұстанды. 2005 жылдың қазан айында премьер-министр Вэнь Цзябао құс тұмауының ошақтарын жасыруға тырысқан шенеуніктерді қатаң жазалау туралы жалпыұлттық директива берді. Қытай қоғамы 2003 жылғы SARS, одан кейін құс тұмауы және 2005 жылғы Сонгхуа өзеніндегі химиялық апат сияқты бірқатар апаттар мен оқиғалардан сабақ алды. Соңғы апат ұлттық тәуекелдерді басқару жүйесінің құрылуына әкелді, ол төтенше жағдайларға толыққанды жауап беруге дайын болды. 2019 жылдың желтоқсанында Ухань қаласында (Хубэй провинциясы) пайда болған және кейіннен Қытайдың басқа провинцияларына және көптеген елдерге тараған коронавирустың жаңа түрі SARS-CoV-2 деп анықталды. Бұдан кейін Қытай үкіметі «нөлдік COVID» стратегиясын және қатаң карантинді ұстанды, бұл 2022 жылдың қарашасында COVID шараларына қарсы наразылықтарға әкелді.

In November 2002, the SARS outbreak began in Guangdong. To stop panic and avoid possible economic damage, and to preserve face and public confidence, local officials applied tight media control. The central Government was knowingly ignorant of the media control. The international community was misinformed about the existence of the virus. Finally in April 2003 the government admitted to the full scale of ‘atypical pneumonia’ cases infected with SARS, two months after the disease had rapidly spread across the world with initial infections in Hong Kong and Vietnam sourced to Guangdong. After intense international pressure, PRC officials allowed international officials to investigate the situation. In late April, major revelations came to light as the PRC government admitted to underreporting the number of cases due to the problems inherent in the health care system. A number of PRC officials were fired from their posts, including the health minister Zhang Wenkang and the mayor of Beijing Meng Xuenong (a Jiang and Hu supporter, respectively), and systems were set up to improve reporting and control in the SARS crisis. The PRC government delivered an official apology. General Secretary Hu Jintao promised a total disclosure of SARS data and permitted WHO experts to examine the SARS cases. Finally, in July 2003, the WHO declared SARS contained, but warned the disease could emerge again during the next winter. By then the disease had already made its way around the world. Just as the nation was emerging out of the SARS crisis, A new dangerous epidemic suddenly appeared the avian flu outbreak. Beijing has maintained a strict and transparent policy to gain back a reputation damaged heavily during the SARS outbreak. In October 2005, Premier Wen Jiabao issued a nationwide directive to heavily prosecute the officials who attempted to hide Avian Flu cases. Chinese society was woken up by a series of disasters and accidents, especially SARS in 2003, followed by the explosion of avian flu and the chemical spill in the Songhua River in 2005. The last disaster finally led to a national risk management system equipped with a full range of emergency responses. In December 2019, a new strain of coronavirus later identified SARS CoV 2, broke out in Wuhan, Hubei then spread to other provinces of China and many other countries Following this the Chinese government response has pursued a zero COVID strategy and strict lockdowns, leading to protests against the COVID measures in November 2022.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл

Қытай қоғамы жеке қарым-қатынастарға зор тәуелді болды, бұл байлыққа деген жаңа құштарлықпен бірігіп, жемқорлықтың өршуіне алып келді. Тарихшы Кит Шоппаның айтуынша, пара беру – жемқорлықтың бір ғана құралы еді, сондай-ақ оған "ақша жымқыру, туысқандыққа басу, контрабанда, қысым көрсету, жемқорлық байланыстар, қайтару, алдау, алаяқтық, мемлекеттік қаражатты ысырап ету, заңсыз бизнес мәмілелері, қор нарығын манипуляциялау және жылжымайтын мүлік алаяқтығы" кірді. Жемқорлыққа қарсы бірнеше науқан жүргізілгенін ескере отырып, алаяқтық ақшаның мүмкіндігінше көп бөлігін елден шығару – сақтық шарасы болды. Бас хатшы Цзян Цземин сияқты жоғары лауазымды тұлғалар жемқорлық партияның өмір сүруіне қауіп төндіретінін ескертті. Ху Вэнь басшылығымен жүргізілген әкімшілікте жемқорлыққа қарсы күрес маңызды бағыт болды, бірақ оның тиімділігі күмәнді. Қытайдың әлеуметтік әдет-ғұрыптары мен қарым-қатынастардың күрделілігінен (гуаньси) жемқорлық туындайды делінгенімен, бір партиялық жүйе мен қазіргі саяси жүйе мәселені күшейтеді деп санауға болады. 2008 жылы университеттің жемқорлықты зерттеу орталығының басшысы соңғы он жылда 10 мың жемқор шенеунік 100 миллиард долларға жуық мемлекеттік қаражатты алып кетіп, Қытайдан қашқандарын мәлімдеді. Сюй Цайхоу – жоғары деңгейдегі жемқорлықтың классикалық мысалы. Ол жоғары әскери лауазымда қызмет етіп, бір кезде Политбюро мүшесі болған. 2015 жылы ол қатерлі ісіктен қайтыс болды, оның ақша жымқыруы мен пара алу фактілері тергеле бастады. Оның үйінен алтын, әшекей, ақша және басқа да қымбат заттардың көп мөлшері табылды, оларды шығаруға бірнеше жүк көліктері қажет болды. Ол пара мен сыйлықтар арқылы әскери шендерге лайықсыз жолмен жеткен клиенттерінің тізімін сақтап жүрген. Қоғамдық пікір сауалнамалары көрсеткендей, жемқорлық (қоғамның барлық салаларында) – халықтың басты наразылығына себеп болып табылады. Қазіргі уақытта ауруханалар, мектептер, полиция, әлеуметтік және құқықтық институттар пара алу, жемқорлық байланыстар және туысқандыққа басудың салдарына ұшырауда. Дегенмен, Қытай Коммунистік партиясы жемқор шенеуніктер мен бизнесмендерді әшкерелеудегі монополиясын сақтап тұрады, ал сыншылар партияны таңдаулы жазалауда айыптайды. Сарапшылардың пікірінше, билік жоғары лауазымды тұлғаларды және олардың одақтастарын қудалауға құлшынбайды, ал жазалар нақты құқық қорғау іс-әрекеттері емес, саяси тазалаулар түрінде жүзеге асырылады. 2012 жылдан кейін Қытай Коммунистік партиясының бас хатшысы Си Цзиньпин жемқорлықты басымдыққа ие мақсат етіп қойды, соның салдарынан көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер қызметтен алынды. Осы процесте ол өзінің билігін күшейте алды және саяси қарсыластарын әлсіретуге мүмкіндік алды.

Chinese society depended heavily on personal relationships, which, combined with the new lust for wealth, produced escalating corruption. Historian Keith Schoppa says that bribery was only one of the tools of corruption, which also included, "embezzlement, nepotism, smuggling, extortion, cronyism, kickbacks, deception, fraud, squandering public monies, illegal business transactions, stock manipulation and real estate fraud." Given the repeated anti corruption campaigns it was a prudent precaution to move as much of the fraudulent money as possible overseas. Top leaders such as General Secretary Jiang Zemin warned that corruption could threaten the party's ongoing existence. Corruption has been a major area of focus in the Hu Wen Administration, although the effectiveness of anti corruption measures has been disputed. Although it has been argued that corruption is the inevitable result of China's social customs and the complicated nature of social relationships (see guanxi) in the country, it is reasonable to believe that one party rule and the current political system is, at least in part, exacerbating the problem. In 2008 the head of the university center on corruption estimated that 10,000 corrupt officials fled China with up to $100 billion in public funds in the last decade. Xu Caihou provided a classic case of high level corruption. He served as a high military official in once sat on the Politburo. He died of cancer in 2015 as investigations into his embezzlements and bribes began. His home contained enormous amounts of gold, jewelry, cash, and other luxury items requiring several trucks to haul away. He kept a long list of clients who had received undeserved military promotions through bribery and payoffs. Opinion polls continually show that corruption (in all sectors of society) is the main complaint of the people. Currently, hospitals, schools, police, and social and legal institutions are constantly affected by bribery, cronyism, and nepotism. However, the Chinese Communist Party still asserts a monopoly on exposing corrupt officials and businessmen, and critics accuse the party of selective punishment. Analysts say the authorities are reluctant to pursue senior figures and their allies and punishment comes in the form of political purges rather than genuine law enforcement. After 2012, Chinese Communist Party general secretary Xi Jinping made corruption a high priority target, including the removal of many high officials. In the process he greatly and increased his own powers and ability to undermine political opponents.

Си Цзиньпиннің өкілеттігі шектеледі

2018 жылдың наурызында партия бақылауындағы Ұлттық халық конгресі конституциялық түзетулер жиынтығын қабылдады, оның ішінде президент пен вице-президенттің қызмет мерзіміне шектеулерді жою, Ұлттық қадағалау комиссиясын құру, сондай-ақ Коммунистік партияның орталық рөлін күшейту шаралары кірді. 2018 жылдың 17 наурызында Қытай заң шығарушы органы Си Цзиньпинды президенттік лауазымға қайта тағайындады, енді ол қызмет мерзіміне шектеусіз. Financial Times басылымы хабарлағандай, Си Цзиньпин Қытай шенеуніктерімен және шетелдік дипломаттармен өткен кездесулерде конституциялық түзетулерге қатысты өз пікірін білдірді. Си Цзиньпин бұл шешімді Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы және Орталық әскери комиссияның төрағасы (ОӘК) сияқты мерзімі шектеусіз екі ықпалды лауазымды үйлестіру қажеттігімен түсіндірді. Алайда, Си Цзиньпин партияның бас хатшысы, ОӘК төрағасы және мемлекет басшысы ретінде үш немесе одан көп мерзімге қызмет етуге ниетті ме, жоқ па, туралы ештеңе айтпады. 2022 жылдың қазан айында Си Цзиньпин Мао Цзэдунның қайтысынан кейін бұрынғыдан кешіп, үшінші рет Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы болып сайланды.

Сыртқы саясат

Ху Цзиньтаоның қоғамдық беделінің арқасында Қытай, Цзян дәуірімен салыстырғанда, әлемдік мәселелерде бекем тұғырға ие болды. АҚШ-тың назары Ирак сияқты дағдарыстық аймақтарға шоғырланғандықтан, Қытай 21 ғасырда АҚШ-тың көп кедергісіз сыртқы саясатта табысқа жетті. Әскери жаңғырту және қорғанысқа жұмсалатын қаражаттың артуы, сондай-ақ өнеркәсіптік және әскери тыңшылық, кибершабуылдар туралы айыптаулар 2000 жылдан бері Қытайдың ниеттеріне қатысты алаңдаушылықты күшейтті. Дегенмен, ҚХА-ның жаңғырту жұмыстары сыбайлас жемқорлық, ескірген әскери техника және практикалық дағдылардан гөрі саяси идеологияны насихаттауға басымдық беру салдарынан тоқтап қалды. 2012 жылы билікке келгеннен кейін, Бас хатшы Си Цзиньпин, Гу Цзюньшань және Сюй Цайхоу сияқты сыбайлас жемқорлыққа қатысқан ҚХА генералдарына қарсы тазарту шараларын жүргізді. Олардың үлкен сомадағы ақшаны жымқырғаны айыпталды. Алайда, Қытай сарапшылары бұл тазартулардың көбі жемқорлықпен күресутен гөрі саяси мақсатта жүзеге асырылғанын атап өтті, өйткені құрбандардың көпшілігі Си Цзиньпиннің саяси қарсыластарын қолдаған әскери шенеуніктер болды. ҚХА логистика басқармасының орынбасары болған Гу Цзюньшань мемлекеттік қаражатты жымқыру, пара алу, қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және билікті теріс пайдалану айыптарымен айыпталды, сондай-ақ барлық лауазымынан және партиядан шығарылды. Оған өлім жазасы берілді, бірақ мерзімі тоқтап тұр. Оның Хэнань провинциясындағы үйінен көп мөлшерде алтын, әшекейлер және қымбат жиһаз тәркіленді, оларды шығару үшін 20 жүк көлігі қажет болды деп хабарланды.

Солтүстік Корея

Худың үкіметі әлемдегі келесі супердержава ретінде танылғандықтан, Қытайдың салыстырмалы беделін көрсетуге құштар болды. Қытай Солтүстік Кореяның ядролық бағдарламасынан туындаған қауіп-қатерлерді басуға бағытталған алты тараптық келіссөздерде делдалдық рөл атқарды. Солтүстік Кореяның жалғыз қуатты одақтасы болған Қытай, бұл мемлекетке азық-түлік пен мұнай, сондай-ақ қаржылық көмек беруді жалғастырды. Солтүстік Кореяның 2006 жылғы қазандағы ядролық сынағы Қытай үкіметінің саясаты үшін үлкен ұятқа айналды және Қытай мен Ким Чен Ыл режимі арасындағы жақындасудың бастауын берді, ол экономикалық реформалар мен ашылу саясатын қабылдауға құштар емес еді. 2006 жылғы қазан айында Қытай Солтүстік Кореяға азық-түлік пен мұнай сыяқты бірқатар тауарлардың жеткізілімін тоқтатқандығына қатысты деректер пайда болды. Ким Чен Ыл Қытайға қатысты бұрынғыдай жылы қарым-қатынасты көрсетпеді, бірақ Қытай сауда санкцияларын сақтаса, мойынсұнудан басқа жолы қалмады.

Африка елдері

Қытай Африкада да маңызды рөлді күшейтіп келеді. 2007 жылдың қаңтар айында Ху Цзиньтао Африканың 7 мемлекетіне сапар шегіп, африкалық көшбасшылармен келісімдер жасап, ешқандай талапсыз қаржылық көмек көрсетуге уәде берді, бұл көптеген африкалық көшбасшылардың қолдауын, бірақ сақтықпен, жеңіп алды.

Шанхай ынтымақтастық ұйымы

1996 жылы Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстаннан тұратын Шанхай бестігі құрылды. 2001 жылы Өзбекстан қосылғаннан кейін бұл ұйым Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) деп атала бастады. ШЫҰ өзінің мақсаттарын былай белгілейді: "мүше елдер арасындағы өзара сенім мен жақсы көршілік қатынастарды нығайту; саясат, сауда-экономика, ғылым-технология, мәдениет, білім беру, энергетика, көлік, туризм, қоршаған ортаны қорғау және өзге де салаларда тиімді ынтымақтастықты дамыту; аймақтағы бейбітшілік, қауіпсіздік және тұрақтылықты сақтау және қамтамасыз ету үшін бірлескен күш-жігер жұмсау; жаңа, демократиялық, әділ және рационалды саяси және экономикалық халықаралық тәртіп орнатуға ұмтылу". Батыс сарапшылары ШЫҰ-ның АҚШ және НАТО-ның аймақтағы ықпалын теңдестіруге мүмкіндік беретінін айтады. Кейбіреулер оны жаңа Варшава шарты деп те атайды. Дегенмен, ШЫҰ басшылары бұл ұйымның ешқандай елге қарсы бағытталмағанын мәлімдейді.

Тайвань мәселесі

Әдеттегідей, ҚХР және әлем елдері бір Қытай саясатын сақтап келеді. Кейбір елдер Тайвань мәртебесінің әлі де белгісіз екенін жариялайды. 1990 жылдардан бері Тайваньмен ресми дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан елдердің саны жиырмаға жуықтап, Тайвань «ақша дипломатиясы» деп аталатын жолмен көбірек елдерден дипломатиялық мойындылық алуға тырысып келеді. Экономикалық тұрғыдан нығайған ҚХР Тайваньның «ақша дипломатиясын» үлгі етіп, осы елдерді Тайваньмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзуге және ҚХР жағына бұруға итермелеп келеді. Қаржылық көмек беруге уәде беру, жоғары лауазымды шенеуніктерді сатып алу және тіпті осы елдердегі сайлау кампанияларына араласу олардың «ақша дипломатиясының» бір бөлігіне айналды. 2016 жылғы Тайвань президенттік сайлауында Цай Ин Вэнь жеңіске жеткеннен кейін Латын Америкасы, Африка және Тынық мұхитының бірқатар елдері Тайваньның орнына Қытай Халық Республикасын мойындады.

Мәдениет

Қытайда мәдени саланың әртүрлі жақтарында өзгерістер байқалды. Батыс қоғамының ықпалымен (мысалы, танымал брендтік киім, көше билері сияқты) жаңа қозғалыстар мен бағыттар пайда болды. Соңғы кезде қалыптасып, қарқынды өсіп келе жатқан орта таптың бұрынғы буын өкілдерінің көпшілігіне қол жеткізе алмаған өмір салтына ие болу мүмкіндігі туды. Бұған шетелде оқу, ірі қалаларда жаңа жұмыс іздеу және сәнді заттар сатып алу кіреді. Дегенмен, мұндай мүмкіндіктер Қытайдың қала тұрғындарына ғана шектеліп отыр.

Ұлтшылдық

Марксистік-лениндік Мао Цзэдун ой-пікірі Қытай мемлекетінің басшылық қағидасы болып қала бергенімен, коммунистік идеология 1980-жылдардан кейін көбінесе екінші планға түсірілді және ҚХР-дың өмір сүруін жалғастыруының басты себебі көппартиялық демократияның тиімсіздігі және елді жылдам жаңғыртуға қабілетсіздігі болды. Дегенмен, Бо Силай сияқты, адал коммунистердің шағын, бірақ белсенді топтары сақталды. Бо Силай, ҚКП-ның "Сегіз ақсақалдың" бірі Бо Ибоның ұлы, 2007 жылға қарай Далянь қаласының мэрінен Чунцин партия комитетінің хатшысы деңгейіне көтерілді. Бұрынғы Қызыл гвардия мүшесі және маоизмді құрметтеуші Бо, ескі социалистік идеалдар мен науқандарды жандандыруды, сондай-ақ ұйымдасқан қылмысқа қарсы аяусыз "Қатты соққы" операцияларын белсенді түрде қолдады. Ол ішкі аймақтағы кедей және әлеуметтік жағдайы нашар адамдардың арасында үлкен қолдауға ие болды, бірақ маоизмді жаңғырту көптеген адамдар тарапынан қолдау таппады, ал оның қатал, дөңгелек тактикасы да сынға ұшырады. Басшылық ҚКП, Мәдени революция дәуіріндегі хаосты еске түсіретін кез келген нәрседен сақтанды және Боға қарсы шаралар қабылдады. 2012 жылы ол және оның әйелі сыбайлас жемқорлық және мемлекеттік мүлікті жымқыру айыптарымен сотталды. Нәтижесінде, ол барлық лауазымынан шеттетіліп, партиядан қуылды. Бұл оқиға ҚКП ішіндегі қақтығыстың күшті екенін көрсетті және Ху Цзиньтаодан Си Цзиньпинге билік ауысуымен байланысты болды деп есептелді.

Халық саны

Қытай Халық Республикасының басшылары қазіргі таңда 1,3 миллиард халқы бар елді басқарумен қатар, маңызды экономикалық реформаларды ілгерілетудің қиын міндетімен бетпе-бет келіп отыр. Соңғы экономикалық реформалар социалистік мемлекеттің әлеуметтік қорғау жүйесін әлсіретіп, халықты жұмыс және қызметтер үшін жеке секторға жүгінуге мәжбүр етті. Экономика құрылымдық өзгерістерге ұшырағандықтан, 1998 жылдан бері 25-30 миллион мемлекеттік қызметкер жұмыстан босатылды, ал ағымдағы өсім қарқынымен жыл сайын 8 миллион жұмыс орны ғана құрылуда. Миллиондаған жұмыссыздар қалалар бойынша қаңғырып жүргендіктен, қоғамдық тәртіпті сақтау қиын міндет болып тұр. Жұмысшылардың наразылықтары жиі болып тұрады, үкімет көбінесе наразылардың талаптарын орындап, олардың жетекшілерін қамауға алады. Тағы бір қауіп – ЖИТС-тің таралуы, БҰҰ бағалауынша, 2010 жылға қарай 10 миллион адамға жұғуы мүмкін. Хэнань провинциясында жүздеген мың адам қан сату арқылы ВИЧ жұқтырған, бірақ үкімет бұл мәселеге тек соңғы кезде ғана назар аударуда. Халықтың хабардарлығы мен кеңінен мойындалуы әлі де күтілуде.

Маңызды экономикалық реформалар жүргізілгенімен, үкімет саяси реформаларға баяу қадам басып, әлеуметтік тұрақтылықты дамушы экономика үшін өте маңызды деп санайды. Аз ғана сарапшылар ҚХР-дың тез демократияланатынына сенсе, көптегендер демократиялануды экономикалық реформалардың сөзсіз нәтижесі деп санайды. Қытайдың көп бөлігі бір партиялық жүйені тиімді деп есептейді және саяси реформа туралы әңгімелер партияны биліктен алып тастау емес, оның басқару жолын өзгерту мақсатын көздейді. Соңғы жылдары жергілікті сайлауларда бос орындардан артық үміткерлер тіркелгенімен, жоғары деңгейдегі өзгерістер туралы әңгімелесу әлі де тыйым салынған.

Ластану

Қытайдың көмірге тәуелділігі бұрыннан нашарлаған ауа сапасын одан әрі нашарлатуда. Оның ірі қалаларының бірқатары әлемдегі ең лас қалалардың қатарында.