Кіріспе

Американдық психолог және ғалым Роберт Дж. Стернберг (8 желтоқсан 1949 жылы туған) – американдық психолог және психометрист. Ол Корнелл университетіндегі Адам дамуы профессоры. Стернберг Йель университетін бакалавр, ал Стэнфорд университетін докторлық диссертациясымен аяқтаған, оның ғылыми жетекшісі Гордон Бауэр болған. Ол Солтүстік Американың екі, Оңтүстік Американың бір, Азияның бір және Еуропаның тоғыз университетінен он үш құрметті докторлық дәрежесін алған, сондай-ақ Германияның Гейдельберг университетінде құрметті профессор қызметін атқарады. Ол Кембридж университетінің Психометрия орталығының ерекше мүшесі. Психология ғылымына сіңірген ең маңызды үлесі – интеллекттің триархикалық теориясы, сондай-ақ шығармашылық, даналық, ойлау ерекшеліктері, махаббат, жеккөру және көшбасшылыққа қатысты бірнеше маңызды теориялар. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» бойынша Стернберг 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 60-шы психологы деп танылды.

Ерте өмір

Стернберг 1949 жылдың 8 желтоқсанында Нью-Джерси штатында еврей отбасында дүниеге келді. Бала кезінде ол емтихан қорқынышынан қиналған. Соның салдарынан, емтиханды нашар тапсырған. Бұл оны өте ренжітті және емтихан оның нағыз білімін және академиялық қабілеттерін толыққанды бағалай алмайды деп ойлады. Кейін ол кіші оқушылармен бірге қайта емтихан тапсырғанда, көңілі тынышты және нәтижесі күрт жақсарды. Кейіннен Стернберг өзінің алғашқы интеллект тестісі – Ақыл-ой қабілеттерін тексеру тестін (STOMA) жасады. Осы емтихан тапсыру мәселесі Стернбергтің психология ғылымына деген қызығушылығын тудырды.

Мансап

Стернберг Йель университетінде бакалавриатты оқыды. Стернбергтің ата-анасының ешқайсысы орта мектепті аяқтаған жоқ, ал ол Йельге Ұлттық Жеңіс Стипендиясын алып, қаржылық көмек алғаннан кейін ғана түсті. Ол психологиядан бастау сабағында нашар нәтиже көрсеткендіктен, профессоры оны басқа мамандыққа түсуге кеңес берді. Сәттілікке ұмтылған Стернберг summa cum laude дәрежесімен BA-ны бітіріп, Фи Бета Каппаға сайланды және психология саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Стернберг академиялық мансабын Стэнфорд университетінде жалғастырды, онда 1975 жылы PhD дәрежесін алды. 1975 жылы Стернберг Йель университетіне психология профессорының ассистенты болып оралды және үш онжылдық бойы Йельде жұмыс істеді. Соңында ол IBM психология және білім беру профессоры болды, сондай-ақ қабілеттер, құзыреттер және тәжірибе психологиясы орталығының негізін қалаушы және директоры атанды. 2010 жылы Стернберг Оклахома штаты университетінде үш жыл проректор болып жұмыс істеді. 2013 жылдың басында Стернберг Вайоминг университетінің жаңа президенті болып тағайындалды. 2013 жылдың соңында Вайоминг университетінен кеткеннен кейін Стернберг Корнелл университетінің адам дамуы факультетіне қосылды. Сондықтан Стернберг Вайоминг университетінің үміткерлерді емтихан негізінде іріктеу жүйесін этикалық принциптерге негізделген қабылдау процесіне өзгертуді қалады: «ACT [Америкалық колледж тестілеуінде] бағаланатын талдау дағдыларының жиынтығы этикалық көшбасшы болу үшін қажеттінің шағын бөлігі ғана». Вайоминг университетінде Стернбергтің қызмет ету мерзімі факультеттегі жағдайдың шиеленісуімен белгіленді. Вайомингтің жаңа президенті болып тағайындалғаннан кейін үш апта өткен соң, академиялық мәселелер жөніндегі проректор мен вице-президенттен отставкаға кетуі сұралып, ол қызметтен кетті. Келесі төрт айда үш проректор мен төрт декандан отставкаға кетуі сұралып немесе өз еркімен отставкаға кетті, олардың көпшілігі президент Стернбергтің ұстанымымен келіспейтіндігін айтты. 2013 жылдың 15 қарашасындағы «Жоғары білім туралы хроникада» («Уайоминг университетінің президенті кенеттен отставкаға кетеді» Линдси Эллис), Стернбергтің қызметі «жоғары әкімшілік қызметкерлерінің жылдам алмасуы және кампустың тұрақсыздығына әкелген кезең» деп сипатталды. Соңғы отставкаға кеткен заң факультетінің деканы Стивен Истон университет кездесуінде Стернбергті қызметкерлерге, профессорларға және факультеттерге этикалық емес қарым-қатынас жасады деп айыптады. «Сіздер бұл заң факультетіне этикалық тұрғыдан дұрыс қарамайсыз». Стернберг кездесуде бұл мәселені талқылаудан бас тартты. «Каспер Стар Трибюн» газеті университеттегі жағдайды «колледждегі хаос» деп бейнеледі. Сонымен қатар, басқа проректорлар адам капиталына деген құрмет пен қызығушылықтың жетіспеушілігін айыптады. Питер Шивтің сөзіне сүйенсек, профессор-эмиретус, Стернберг барлық студенттерден жұма күні мектеп түстерін – қоңыр және алтын түстерін киюді талап еткен. Шивтің айтуынша, әкімшілік ғимараттан алшақтаған сайын, қоңыр және алтын түсті киім кигендердің саны азайған. Рей Ханкинс, Уоокинс заң колледжінің түлегі, Уоокинс сенімділерінің бұрынғы кеңесшісі, Уоокинс қоры директорлар кеңесінің мүшесі және 2006 жылы Уоокинс штатының губернаторы лауазымына республикалық партиядан кандидат болған, Стернбергтің әкімшілерді жұмыстан босатуға немесе отставкаға кетуге әкелген саясатын сынады. «Менің ойымша, университетте хаос болып жатыр», - деді Ханкинс. 2013 жылдың 14 қарашасында, Стернберг Уошингтон университетінің басшылығын алғаннан кейін 137 күн өткен соң, Уильям Робертсон Коу кітапханасындағы сенімділер жиналысынан кейін өткен баспасөз конференциясында Стернбергтің басқармаға отставкаға кетуі туралы хабарланды. Төраға Дэвид Бостром оқыған мәлімдемесінде Стернберг университетке деген қамқорлығына қарамастан, «бұл маған президент ретінде ең жақсы сәйкес келмеуі мүмкін» деді. Стернбергтің мәлімдемесі оқылғаннан кейін бірден күлкі орын алды. Университет ережелеріне сәйкес, академиялық мәселелер жөніндегі вице-президент доктор Дик МакГинити уақытша президент лауазымын иеленді. Оның отставкаға кетуі Қамқоршылар кеңесінен сұралған жоқ және олар оны мәжбүрлемеді. «Вайоминг Ньюс» газетінің хабарлауынша, Стернбергтің төрт айлық президенттік қызметі әкімшілік шығындары үшін 1,25 миллион доллардан астам қаражат жұмсады, бұл бір жылға 31 профессорлық-оқытушылық лауазымның құнына тең. Оның ішінде Стернбергтің жұмыстан босату ақысы 377 000 доллар, оның ішінде 2014 жылы төленетін 325 000 доллар және 31 желтоқсанға дейін Стернбергке тиесілі 37 500 доллар және әкімшілер мен декандардың орнын толтыру үшін іздеу фирмаларына төленген 330 000 доллар, сондай-ақ Стернбергке 31 мамырға дейін айына 1 100 доллар төлеуге рұқсат етілген үй мен гаражға жасалған 265 000 долларлық жөндеулер кірді.

Құрметті дәрежелері

Стернберг он үш құрметті докторлық дәрежесіне ие, оның ішінде АҚШ-тан тыс университеттерден де бар. Осы дәрежелерді берген шетелдік университеттердің қатарында Мадрид Комплутенс университеті (Испания), Дарем университеті (Ұлыбритания), Лёвен университеті (Бельгия), Тилбург университеті (Нидерланды), Кипр университеті, Париж V университеті (Франция) және Санкт-Петербург мемлекеттік университеті (Ресей) бар.

Жарияланым этикасы

Стернберг 2015 жылы «Психологиялық ғылымға қатысты көзқарастар» журналының редакторы қызметін бастады. Редактор ретінде ол 2016 және 2018 жылдар аралығында өзінің журналында сегіз түсіндірме мақала жариялады, олар пікірсараптан өтпеді. Осы мақалалардың біріне жауап ретінде 100-ден астам психолог қол қойған алаңдаушылық хат жазылды. Пікірсараптан өтпегеніне қатысты алаңдаушылықтан бөлек, хатта осы мақалаларда өзіне сілтеме жасаудың деңгейінің жоғары екені, 42%-дан 65%-ға дейін жететіні айтылды. «APA Monitor on Psychology» журналында Стернберг ХХ ғасырдың ең үздік 100 психологының қатарында аталды. ISI Стернбергті психология және психиатрия саласындағы ең көп сілтеме жасалған авторлардың бірі деп бағалады (жоғарғы 0,5%). Стернберг Ұлттық білім академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка ғылымын дамыту қауымдастығының және басқа да ұйымдардың мүшесі. Ол Америка психологиялық қауымдастығының және Шығыс психологиялық қауымдастығының бұрынғы президенті, ал қазір мінез-құлық және ми ғылымдары қауымдастықтары федерациясының президенті қызметін атқарады.

Ақыл-ойдың триархиялық теориясы

Зиялылықтың көптеген сипаттамалары сөздік қоры, түсіну, жад және мәселелерді шешу сияқты саналық қабілеттерге назар аударады, оларды интеллект сынақтары арқылы өлшеуге болады. Бұл психологтардың зиялылыққа байланысты деп саналатын мінез-құлықты бақылау арқылы зиялылық туралы түсініктерін дамыту бейіліне сәйкес келеді. Стернберг бұл нақты өлшенетін саналық қабілеттерге назар аударудың тым тар екенін айтады. Оның пікірінше, зиялылықты осылай зерттеу зиялылықтың тек бір бөлігін түсінуге алып келеді және бұл бөлік тек "мектепте жақсы оқитын" немесе "кітаптан білетін" адамдарда ғана көрінеді. Мысалы, көптеген адамдар интеллект сынақтарында нашар нәтиже көрсетеді, бірақ олар шығармашыл немесе "көшедегі ақылды" болып табылады, сондықтан олар өз ортасына бейімделу және оны өзгерту қабілетіне ие. Стернбергтің (2003) айтуынша, дарындылықты зиялылықтың басқа да аспектілерін қамти отырып, кеңірек қарастыру қажет.

Іс жүзінде қолдану

Стернберг Тюфтс университетінің бакалаврларға қабылдау процесіне, онда ол өнер және ғылымдар деканы болған, "шығармашылықты және басқа да академиялық емес факторларды" сынап көру үшін тәжірибелік критерийлер қосты. "Inseid Higher Ed" журналы бұл қадамды "нормадан елеулі алшақтық жасаған алғашқы ірі университет" деп атап, Тюфтс университетінің SAT және басқа да дәстүрлі критерийлерді де ескеретінін мәлімдеді.

Когнитивтік стильдер теориясы

Стернберг 1988 жылы танымдық стильдер теориясын ұсынды. Стернбергтің негізгі идеясы – әлемдегі үкімет нысандары әртүрлі адамдардың әлемді қабылдау және оған қатысу жолының сыртқы көрінісі, яғни әртүрлі ұйымдастыру және ойлау әдістері. Танымдық стильдер қабілеттермен шатастырылмауы керек, олар осы қабілеттерді қолданудың тәсілі. Шындығында, адамның таңдаған танымдық профилі мен оның қабілеттері арасындағы үйлесім бөліктерінің жиынтысынан артық күшті синергияны тудыруы мүмкін. Мемлекеттік биліктің үш негізгі тармағы – атқарушы, заң шығарушы және сот билігі. Адамдар өз ойлау және жұмыс істеу процесінде осы функцияларды орындауы керек. Заң шығарушылар жаңа құрылымдарды салуға және өз ережелерін жасауға бейім. Атқарушылар ережелерді сақтауды ұнатады, оларға жұмыс істеу үшін алдын ала анықталған құрылым берілгенін қалайды. Сот қызметкерлері ережелерді және процедураларды бағалауға, берілген құрылымды талдауға ұмтылады. Ментальды өзін-өзі басқарудың төрт түрі – иерархиялық, монархиялық, олигархиялық және анархиялық. Иерархиялық стиль бірнеше мақсатты бірдей ұстап, оларды басымдыққа бөледі. Олигархиялық стиль осыған ұқсас, бірақ басымдықтарды анықтауда қиындықтар туындайды. Монархиялық стиль, керісінше, бір іс-әрекетке толыққанды аяқтағанша назар аударады. Анархиялық стиль «жүйелерге, ережелерге немесе проблемаларды шешудің нақты тәсілдеріне» қарсы тұрады. Ментальды өзін-өзі басқарудың екі деңгейі бар – жергілікті және жаһандық. Жергілікті стиль нақтырақ және айқын мәселелерге назар аударады, ең нашар жағдайда «ағаштардың арасында орманды көре алмайды». Ал жаһандық стиль абстрактілі және жаһандық мәселелерге назар аударады, ең нашар жағдайда «орманның арасында ағаштарды көре алмайды». Ментальды өзін-өзі басқарудың екі бағыты – ішкі және сыртқы. Ішкі стиль ішкі әлемге бағытталған және тәуелсіз жұмыс істеуді қалайды. Сыртқы стиль сыртқы әлемге бағытталған және ынтымақтастықта жұмыс істеуді ұнатады. Ментальды өзін-өзі басқарудың екі ұстанымы – либералдық және консервативтік. Бұл стильдер саясатпен байланысты емес. Либералды адам өзгерістерді, қазіргі ережелер мен процедуралардан асып түсуді ұнатады. Консервативті адам өзгерістерді және беймәлімдікті ұнатпайды, ол таныс және болжамды ортада бақыттырақ болады. Әр адамның ойлау стилі әртүрлі, және олар жағдайлар мен өмір кезеңдеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар, адамда екінші деңгейдегі таңдаған ойлау стилі болуы мүмкін және көбінесе болады.

Адамның ақыл-ойы туралы

Стернберг, Р. Дж. (1977): Зиялылық, ақпаратты өңдеу және аналогтық ойлау: Адам қабілеттерін компоненттік талдау. Хиллсдейл, Нью-Джерси: Эрлбаум. Стернберг, Р. Дж. (1985): IQ-дан асып түсу: Адам зиялылығының триархикалық теориясы. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Стернберг, Р. Дж. (1990): Ақыл-ой метафоралары: Зиялылықтың мәні туралы ұғымдар. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Стернберг, Р. Дж. (1997): Сәтті зиялылық. Нью-Йорк: Плюм. Стернберг, Р. Дж. және басқалар. (2000): Күнделікті өмірдегі практикалық зиялылық. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Стернберг, Р. Дж., & Григореко, Е. Л. (2000): Сәтті зиялылыққа оқыту. Арлингтон Хайтс, ИЛ: Skylight. Стернберг, Р. Дж. (2007): Даналық, зиялылық және шығармашылықты біріктіру. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Стернберг, Р. Дж. (2010): "21 ғасырдағы колледжге қабылдау". Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы.

Шығармашылық пен интеллектуалдық дарын туралы

Стернберг, Р. Ж., және Любарт, Т. И. (1995): Көпшілікке қарсы тұру: Бірқалыпты мәдениетте шығармашылықты қалыптастыру. Нью-Йорк: Free Press. Стернберг, Р. Ж., және Уильямс, У. М. (1996): Студенттердің шығармашылығын дамыту жолдары. Александрия, Вирджиния: Білім беруді бақылау және оқу жоспарларын дамыту қауымдастығы. Стернберг, Р. Ж., Джеймс К. Кауфман және Претц, Дж. Е. (2002): Шығармашылықтың қиын мәселесі: Шығармашылық еңбектердің итерациялық моделі. Филадельфия, ПА.

Басқа да еңбектер, оның ішінде редакцияланған томдар

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.