Кіріспе

Ақша ұсынысының өлшемі

Экономикадағы ақша базасы (сондай-ақ базалық ақша, ақша базасы, жоғары қуатты ақша, резервтік ақша, сыртқы ақша, орталық банк ақшасы немесе Ұлыбританияда тар ақша) – бұл елдегі орталық банк құратын ақшаның жалпы сомасы. Оған мыналар кіреді:

халық арасында айналымдағы барлық валюта,
сонымен қатар коммерциялық банктердің кассаларында физикалық түрде сақталатын валюта,
және коммерциялық банктердің орталық банктегі резервтері. Ақша базасын ақша массасымен шатастыруға болмайды, себебі ақша массасы – бұл халық арасында айналымдағы барлық валютадан және коммерциялық банктердегі белгілі бір банк емес шоттардан тұрады.

Менеджмент

Ашық нарық операциялары – ақша-кредит саясатының ақша базасын тікелей кеңейтетін немесе қысқартатын құралдары. Ақша базасы қаржы министрлігі немесе орталық банк ақша-кредит саясатын жүргізу барысында манипуляциялайды. Бұл институттар ақша базасын ашық нарық операциялары арқылы өзгертеді: мемлекеттік облигацияларды сатып алу және сату. Мысалы, егер олар коммерциялық банктерден мемлекеттік облигацияларды сатып алса, олар банктердің орталық банктегі резервтік депозиттеріне жаңа сомаларды қосып төлейді, ал резервтік депозиттер – ақша базасының бір бөлігі. Әдетте, орталық банк пайыздарды манипуляциялау және резервтік талаптарды белгілеу арқылы банк қызметіне де әсер ете алады (банктердің несие берудің орнына қолма-қол қанша ақша сақтауы керек). Пайыздық мөлшерлемелер, әсіресе федералдық қорлар (банктер арасындағы өте қысқа мерзімді несиелер) ашық нарық операцияларының нәтижесінде өзгереді. Ақша базасы дәстүрлі түрде жоғары қуатты деп есептеледі, себебі оның артуы банктердің несие беруі арқылы талап бойынша депозиттердің ұсынысын күрт арттыруы мүмкін, бұл көрсеткіш ақша мультипликаторы деп аталады. Дегенмен, ақша мультипликаторы теориясымен келіспейтіндер үшін ақша базасы фискалдық мультипликатордың әсерінен жоғары қуатты болып саналады.

Ақша-кредит саясаты

Ақша-несие саясаты, әдетте, пайыздық мөлшерлемені белгілейтін резервтік банктердің құзыреті деп есептеледі. Егер экономикадағы негізгі ақшаның мөлшерін бақылау, резервтік банктің банктік жүйенің резервтік талаптарын орындамауы себепті жоғалтылса, резервтер жетіспейтін банктер пайыздық мөлшерлемені көтереді. Пайыздық мөлшерлемелер резервтік банк тарапынан инфляция деңгейі тым жоғары немесе тым төмен болмауы үшін белгіленеді. Бұл әдетте Тейлор ережесі арқылы анықталады. Банктік жүйедегі резервтердің мөлшері резервтік банктердің түрлі қаржы құралдарын, көбінесе мемлекеттік қарызды (облигацияларды) сатып алу және сатуын қамтитын ашық нарықтағы операцияларымен қамтамасыз етіледі, әдетте "репо" операциялары арқылы. Банктерге банкаралық төлемдерді жүзеге асыру үшін ғана жеткілікті резервтер қажет. Кейбір елдерде резервтік банктер енді резервтерге пайыз төлейді. Бұл резервтік банкке қолжетімді пайыздық мөлшерлемені бақылау механизмдеріне қосымша құралды ұсынады. 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін сандық жұмсарту банктік жүйедегі резервтердің мөлшерін арттырды, себебі резервтік банктер банктерден нашар қарызды сатып алып, оны резервтермен төледі. Бұл банктік жүйеде резервтердің артық қорларын қалдырды. Резервтердің артуы пайыздық мөлшерлемелер деңгейіне ешқандай әсер етпеді. Банктер резервтерді ешқашан қарызға бермейді.

Есепке алу

Халықаралық қаржылық есеп стандартына (IFRS) сәйкес, базалық ақша орталық банктердің балансындағы міндеттеме ретінде тіркеледі, яғни базалық ақшаның мәні бойынша орталық банкке қарыз болып саналады. Дегенмен, орталық банк ақшасының ерекшелігін ескере отырып – оны базалық ақшадан басқа ештеңемен алмастыруға болмайды – Майкл Кумхоф сияқты көптеген ғалымдар оны капиталдың бір түрі ретінде есепке алу керек деп ұсынады.