Кіріспе

Бетховеннің соңғы аяқталған фортепиано концерті – №5, Eb мажор, Op. 73, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде «Императорлық концерт» деп аталады. Бұл концертті Людвиг ван Бетховен жазған. Бетховен 1809 жылы Венада жалақымен жұмыс істей келе осы концертті құрады және оны өзінің меценаты, досы және шәкірті – эрцгерцог Рудольфқа арнады. Концерттің алғашқы қойылымы 1811 жылдың 28 қарашасында Лейпцигте өтті, онда Фридрих Шнайдер солист ретінде, ал Иоганн Филипп Кристиан Шульц Гевандхаус оркестрін дирижерлік етті. Бетховен, әдетте солист болатын, есту қабілетінің нашарлауына байланысты өнер көрсете алмады. Концерттің әскерилік аспектілері мен символизмі оның батырлық стилін көрсетеді. Бетховен осы шығармада жаңа тәсілдерді қолданды, мысалы, оркестрлік кіріспесіз солистің өнер көрсетуін бастау, концерттің ұзақтығын арттыру және фортепиано мен оркестр арасындағы жаңа қарым-қатынас құру. Оның үш бөлімінің біріншісі – «Аллегро» – сонаталық формада жазылған және Бетховеннің бұрынғы фортепиано концерттерінің ашылу бөлімдерінен ұзақ. Екінші бөлім, «Adagio un poco mosso», үшінші бөлімге тікелей кешетін ноктюрн. Соңғы бөлім, «Rondo: Allegro ma non troppo», жеті бөлімді рондолық формада. Концерттің ұзақтығы шамамен қырық минутты құрайды. «Императорлық» деген атаудың шығу тегі белгісіз; оны концерттің ағылшын баспашысы Иоганн Баптист Крамер тапқан болуы мүмкін. Концерттің ешқандай императормен байланысы жоқ, Дональд Тови мен Бетси Швармның айтуынша, Бетховен Наполеонның жаулаушылық саясатына қарсы болғандықтан, осы атауды ұнатпаған болар еді. Франц Лист өзінің репертуарында осы концертті өмір бойы жиі орындады. 1912 жылдан бері классикалық пианистер оны көптеген рет жазды.

Өмірбаян

Бетховеннің 1802 жылы Хелигенштадттан Венаға оралуы музыкалық стильдегі өзгерісті білдірді және қазір оның орта немесе "қаһармандық" кезеңінің басталуы ретінде танылады. Осы кезеңде көптеген жаңа, үлкен көлемді шығармалар жазылды. 1808 жылдың күзінде Корольдік театрдан қызметке қабылданбағаннан кейін Бетховенге Наполеонның бауыры Жером Бонапарт, Вестфалия королі, Кассельдегі сарайдағы капельмейстер қызметіне жоғары жалақы ұсынды. Бетховенді Венада қалдыру үшін архиегергер Рудольф, Кинский және Лобковиц оған жылына 4000 флорин зейнетақы төлеуге уәде берді. Архиегер Рудольф жалақының өз үлесін уақтылы төледі. Кинский, бірден әскери қызметке шақырылып, 1812 жылдың қарашасында жылқыдан құлап қайтыс болды. 1811 жылы австриялық валютаның тұрақсыздығына байланысты Лобковиц банкрот болды. Келісімнен пайда табу үшін Бетховен заңға жүгінуге мәжбүр болды, бұл 1815 жылы оған белгілі бір төлем әкелді. Бетховен 1809 жылдың басында Наполеон соғыстарының Венаға жақындағанын сезінді және сәуір айында, Наполеон әскерлері Венаны қоршаған кезде фортепиано концертін аяқтады. 1809 жылдың шілдесінде ол баспасына "барлығы барабандар, зеңбіректер, адамдар, түрлі қайғы-қасірет" екенін жазды. Есту қабілетін сақтау үшін ол ағасының жертөлесіне қашып, құлағын жастықпен жапты. Шығарманың қаһармандық стилі соғысқа толы дәуірді әскери тақырыптары мен қаһармандық мәнермен көрсетеді. Бетховен жаңа тәсілдермен тәжірибе жасады, мысалы, фортепианоның кірісі әдеттегіден ертерек басталып, каденцамен аяқталды. Концерттің алғашқы орындалуы 1811 жылдың 28 қарашасында Лейпцигте Фридрих Шнайдердің орындауында болды. Бетховеннің есту қабілетінің нашарлауы музыка жазуына кедергі болмады, бірақ концерттерде ойнау қиындады. Концерт 1812 жылдың 12 ақпанында Венада дебют жасады, солоист ретінде Бетховеннің шәкірті Карл Черный болды. Ағылшын премьерасы 1820 жылдың 8 мамырында Чарльз Ниттің орындауында өтті. Феликс Мендельсон 1829 жылдың 24 маусымында ағылшын тілінде орындады. Австрияның эрцгерцогы Рудольф Бетховеннің ақсүйек демеушісі болды, 1803 немесе 1804 жылы Рудольф Бетховенмен фортепиано мен композицияны оқуға кірісті. Олар дос болып, 1824 жылға дейін кездесулерін жалғастырды. Бетховен оған көптеген шығармаларын арнады, соның ішінде осы концертті де. Концерттің "Император" деген атауының шығу тегі белгісіз және оның тарихы туралы бір пікір жоқ. Сенімсіз және расталмаған әңгіме бойынша, Венадағы алғашқы орындалымда француз офицері: "C'est l'Empereur!" - деп айтқан. Басқа деректерде Иоганн Баптист Крамер осы атауды ойлап тапқандығы айтылады. Дональд Тови мен Бетси Швармның пікірінше, Бетховенге Наполеонның жаулап алуына қарсы болғандықтан, бұл атау ұнамаған. Бетховен бұрынғыда үшінші симфониясын арнау туралы шешімін қайта қараған; бастапқыда Наполеонға арналған, Бетховен оны 1804 жылы Наполеон император атағын алғаннан кейін өзгертті. Ян Шеннің сөзіне сәйкес, музыка зерттеушілері концерттің императормен ешқандай байланысы жоқ екеніне келіседі.

Шолу

Концерт екі флейтаға, екі гобойға, екі кларинетке (кларнет 1-ші бөлімде А тонында, 2-ші бөлімде B тонында), екі фагонға, екі мүйізге, екі кернейге, E және B тонындағы тимпандарға және скрипкалар тобына арналған. Екінші бөлімде 2-ші флейта, 2-ші кларинет, кернейлер мен тимпандар үнсіздікте орындалады. Концерт келесі үш бөлімнен тұрады:

Бетховен үшінші фортепиано концертімен фортепиано концерттері жанрын жаңартқанды бастады және бесінші фортепиано концертімен осы үрдісті жалғастырды. Вольфганг Амадей Моцарттың фортепиано концерттері фортепиано мен оркестрдің бірлесіп жұмыс істеуінен тұрса, Бетховеннің соңғы екі фортепиано концертінде пианист – «батыр», жетекші және бағыт беруші солист болды. Сондай-ақ, Моцарттың концерттерінде солист композитордан гөрі виртуоз ретінде маңыздырақ болды; ал Бетховеннің концерттерінде пианист – композитордың идеясын жеткізуші құрал. Бетховен концерттердегі бөлімдерді байланыстыру дәстүрін қалыптастырды, әсіресе орта және соңғы бөлімдерде. Кейінгі композиторлар бір туындыда тұтастық құру үшін барлық бөлімдерді біріктіріп, бір-біріне ауыстырып жазды.

I. Аллегро

Бірінші бөлім Бетховен бұған дейін пианино концерттері жанрында жазған кез келген бөлімнен ұзын. Бетховен дәстүрлі сонаталық форманы сақтап, фортепиано мен оркестр арасындағы өзара әрекеттесуді айтарлықтай өзгертті. Бөлімнің бастапқы каденциясы оркестрлік экспозициядан, жеке экспозициядан, дамудан, рекапитуляциядан, жазбаша каденциядан және кодадан бұрын келеді. Бетховен орындаушыға жеке каденция орындауға тыйым салады, бұл бұрынғы пианино концерттерінен өзгешелік. Стефан Линдеман мен Уильям Киндерман Бетховен шығарманың барлық аспектілерін бақылауға тырысқан болуы мүмкін дейді, өйткені ол оны өзі орындай алмады немесе виртуоздық үзіліссіз жақсы ағын жасауға шамасы жетпеді. Осы шығармадан кейін композиторлар каденцияларды орындаушыға қалдырудың орнына жазып қойды. Концерт оркестрдің үш күмбірлі аккордымен басталады. Соло пианино әр аккордқа арпеджиолар, трельдер мен гаммалардың жарқырауымен жауап береді. Бұл классикалық концерттерде жаңашылдық болды, ал жарқыраулар дерлік тақырыптық сипатқа ие болды. Содан кейін күшті бірінші тақырып келеді, ал баяндамалық материал өзгерістермен, виртуоздық фигурациялармен және өңделген гармониялармен қайталанады. Екінші тақырып – марш, алдымен С минор түрінде скрипкалар тобында пайда болады, содан кейін горндар арқылы С-бемоль мажорға ауысады. Бөлім бойында Бетховен осы тақырыптарды түрлі тональностьтарға, көңіл-күйлерге және фигурацияларға айналдырады. Бастапқы бөлімнен кейін, бөлім Бетховеннің концерттік үш тақырыпты соната құрылымын ұстанады. Оркестрлік экспозиция – екі тақырыпты соната экспозициясы. Екінші экспозицияда пианино Бетховеннің концерттерінің айрықша белгісі – тек соло аспапқа ғана тән, жеңіске толы, виртуоздық үшінші тақырыпты ұсынады. Кода аяқталмаған бірінші тақырыпты кеңейтеді, қарқындылықты арттырады және соңында тоникалық Е мажорға жетеді.

II. Adagio un poco mosso (Адажио бір кішкентай мосо)

Екінші бөлім B мажорлық соло пианиноға арналған тыныш ноктюрн құрайды, өшірілген струналы және үрмелі аспаптар, олар соло пианиномен әңгімелеседі. Бөлім қысқаша D мажорға өтеді, бұл концерттің E мажорынан тым алыс. Үшінші бөлім үзіліссіз басталады, жалғыз фагот нотасы B бір жарты тон төмендеп, тоникалық E-нің доминанты B-ге жетеді. Екінші бөлімнің соңы тікелей үшінші бөлімге жалғасады. Бетховен B мажорды алыс гармониялық қатынастар үшін "көңіл көтеруші" тональность ретінде пайдаланады. Бұл соңғы бөлімге өту кезінде B-ге айналады.

III. Рондо: Аллегро ма нон тросо

Appassionata сонатасы мен Скрипкалық концерт сияқты, партитурада алдыңғы бөлім толық аяқталмайтындықтан, үзіліссіз жалғасуын көрсету үшін "атакка" белгісі қойылған. Концерттің соңғы бөлімі жеті бөлімді рондо формасы (АБАКАБА) болып табылады. Жеке фортепиано оркестрдің орындауын растамас бұрын басты тақырыпты таныстырады. Рондоның B бөлімі фортепиано гаммаларымен басталады, ал оркестр қайта жауап береді. C бөлімі әлдеқайда ұзын, онда пианино арпеджио ойнамас бұрын A бөлімінің тақырыбы үш түрлі тоналдықта ұсынылады. Оркестрдің күшті кірісуімен аяқталудың орнына, кадензаны аяқтайтын трель баяу өшеді, содан кейін кіріспе тақырыбы қайта пайда болады, бірінші фортепиано, содан кейін оркестр орындайды. Соңғы бөлімде тақырып өзгеріске ұшырайды, ал концерт қысқа каденциямен және күшті оркестрлік жауаппен аяқталады.

Қабылдау

Қазіргі кездегі қабылдау оң болды, сыншылар оның жаңалығы мен сұлулығын жоғары бағалады. Бір сыншы былай деді: Концерттің ұзындығына сын бағытталды, оның ұзақтығы оның сұлулығына нұқсан келтірді. Бетси Швармның сөзінше, бұл шығарма Франц Листтің сүйікті туындысы болған. Лист өмірі бойы концертті жиі орындады, соның ішінде 1841 жылы Гектор Берлиоз дирижерлік еткен орындалымда, 1845 жылы Бетховен ескерткішінің ашылуында және 1877 жылы Ферруччо Бусонидің қатысуымен өткен Бетховен концертінде. 1877 жылғы концертте Лист сол қолына келген жарақат салдарынан тоғыз саусағымен орындады. Он бір жасар Бусони оның орындалуына "қатты көңіл көшті", бірақ оны байқаған жалғыз адам ол болды. Музыка зерттеушісі Альфред Эйнштейн концертті "әскери концепцияның апофеозы" деп сипаттады. Ол оның "Эроикаға" бауырлас туындысы екеніне сенді, себебі ол Наполеон сияқты императордың бейнесін тудырады. Альфред Брендель оның "ұлы және жарқын көрінісі, бостандықтың асыл көрінісі" бар деді. 1860 жылғы Бетховеннің өмірбаянында Антон Шиндлер бұл концертті "барлық уақытта жазылған концерттік музыканың шыңы" деп жазды. Джозеф Керман оны "жеңіс" деп атады. 2021 жылға дейін бұл Карнеги залында ең көп орындалған фортепиано концерті болды, 215 қойылым өткізілді.

Жазбалар

1912 жылдың 2 қазанында Франк Ла Фордж «Виктор Толкинг Машин Компани» үшін студиялық оркестрмен адажио бөлімін жазды; жазба «Виктор 55030 А» деген атпен шығарылды. 1922 жылы Фредерик Ламонд Юджин Гуссенс басқаруымен «Корольдік Альберт Холл» оркестрімен алғашқы толық жазба жасады. 1945 жылы Уолтер Гизекинг Артур Ротер басқаруымен «Гросс Функорхестер» оркестрімен неміс радиосы үшін стереофонды таспаға жазды. Бұл – ең алғашқы стерео жазбалардың бірі және соғыс жылдары жасалған шамамен 300 осындай жазбаның ішінде сақталған бесеудің бірі. Тыныш үзілістерде зениттік артиллерияның дыбысын естуге болады. Бетховеннің фортепиано концерттерінің толық жинағы аясында 5-ші фортепиано концерті 1958 жылы Клаудио Аррау, 1961 жылы Вильгельм Кемпф, 1972 жылы Владимир Ашкенази, 1983 жылы Алисия де Ларроха, 2006 жылы Хелен Гримо және Гленн Гулд жазды. Ал Альфред Брендель 1976 жылы, Фридрих Гульда 1971 жылы және Мюррей Перахия 1986 жылы басқа жазбалар жасады.