Кіріспе

Виктория дәуіріндегі қабылданған мінез-құлық пен нормалар

Викториялық мораль – 19 ғасырдағы Ұлыбританиядағы орта таптың моральдық көзқарастарының қорытындысы, Виктория дәуірі. Викториялық құндылықтар барлық әлеуметтік топтарда қалыптасып, Виктория дәуірі өмірінің барлық саласына тарады. Дің, мораль, евангелизм, өндірістік еңбек этикасы және жеке өсу сияқты кезеңнің құндылықтары Викториялық моральдың негізін құрады. Қазіргі заманғы пьесалар мен әдебиет, оның ішінде Уильям Шекспирдің еңбектері сияқты классикалық туындылар да балаларға жараспайтын мазмұнынан тазартылды, яғни "боудлеризацияланды". Заманауи тарихшылар Виктория дәуірін көптеген қайшылықтар заманы деп есептейді, мысалы, сыртқы қадір-қасиет пен ұстамдылықты кеңінен тарату, сондай-ақ жаңа моральды қалай енгізу керектігі туралы күрделі пікірталастар болды. Халықаралық құл саудасы тоқтатылды және бұл тыйым Корольдік теңіз күштері арқылы қамтамасыз етілді. Британдық колониялардың барлығында құлдық жойылды, британдық фабрикаларда бала еңбегіне тыйым салынды, ал проституцияны толығымен жою керек пе, әлде қатаң реттеу керек пе деген мәселе бойынша ұзақ пікірталас жүрді. Гомосексуализм заңсыз күйінде қалды.

Жеке мінез-құлық

Викториялық мораль таңғажайып жаңа шындық болды. Британдықтардың моральдық нормалары мен іс жүзіндегі мінез-құлқындағы өзгерістер терең болды. Тарихшы Харольд Перкин 1780 және 1850 жылдар аралығында ағылшындар әлемдегі ең агрессивті, қатыгез, шулы, ашық, бүлікшіл, қатыгез және қанқұмар ұлттардың бірі болудан қалып, ең тынысталған, сыпайы, тәртіпті, сезімтал, қарапайым және екіжүзді ұлттардың біріне айналды. Тарихшылар бұл үлкен өзгерістің әртүрлі себептерін талқылауда. Аса Бриггс француз төңкерісіне қарсы күшті реакцияны және британдықтардың күш-жігерін оның жеңілісіне бағыттау қажеттігін, сондай-ақ ләззатты күнәларға бой алдырмау қажеттігін атап өтті. Бриггс сонымен қатар евангелистік қозғалыстың нонконформистер арасындағы, сондай-ақ Англия шіркеуінің ішіндегі евангелистік фракцияның күшті рөлін көрсетті. Діни және саяси реформаторлар мінез-құлықты бақылайтын ұйымдар құрып, үкіметтік шаралар қабылдануына ықпал етті. Жоғары әлеуметтік топтар арасында құмар ойындар, ат жарыстары және әдепсіз театрлар айқын түрде азайды; ірі құмар ойындарға және жоғары деңгейдегі жезөкшелік үйлеріне демеу көрсету де азайды. XIX ғасырдың басында Англия аристократиясына тән болған ашық әдепсіздік бірден жойылды. Тарихшылар келіседі, орта таптар жоғары моральдық стандарттарды жариялап қана қоймай, оларды іс жүзінде де сақтады. Жұмысшы табы да солай болды ма деген пікірталас бар. XIX ғасырдың соңындағы Генри Мейхью сияқты моралистер, үйленбеген және заңды емес туылған балалармен бірге тұрудың жоғары деңгейі үшін кедейлерді айыптады. Алайда, жаңа зерттеулер деректерді компьютерлік сәйкестендіру арқылы жұмысшы және кедей топтары арасында бірге тұру көрсеткішінің өте төмен – 5%-дан кем екенін көрсетті. Керісінше, 21 ғасырғы Ұлыбританиядағы балалардың шамамен жартысы некеден тыс дүниеге келеді, ал әрбір он жұбайдың тоғызы бірге тұрады.

Құлдық

Құлдыққа қарсылық 18 ғасырдың аяғынан бастап негізгі евангелистік мақсат болды, оны Уильям Уилберфорс (1759–1833) бастады. Бұл қозғалыс өте жақсы ұйымдастырылды және құлдықтың қорқынышты жағдайларын оқырмандарды қорқытатын үгіт-насихат науқандарын жасады. Сол моральдық құлшыныс пен ұйымдастыру дағдылары көптеген басқа реформалық қозғалыстарға да көшті. Виктория 1837 жылы таққа отырды, бұл Британ империясында құлдық толығымен жойылғаннан кейін төрт жыл өткен соң болды. Құлдыққа қарсы қозғалыс тыйым салуға қол жеткізу үшін жылдар бойы күресті, 1807 жылы жартылай тоқтатуға және құл саудасына толық тыйым салуға қол жеткізді, бірақ құл иелігіне тек 1833 жылы ғана толық тыйым салынды. Бұл соншалықты уақытқа созылды, өйткені құлдыққа қарсы мораль, егер олар құл еңбегін пайдалануға рұқсат етілмесе, олардың бизнесі қирап кетеді деп мәлімдеген күшті экономикалық мүдделерге қарсы тұрды. Ақырында, Кариб бассейніндегі плантация иелері құлдардың орташа нарықтық бағасын көрсететін 20 миллион фунт стерлинг ақшалай өтемақы алды. Кейіннен белгілі реформатор болған Уильям Э. Глэдстон әкесіне жүздеген құлдары үшін үлкен төлемдер жасады. Корольдік теңіз күштері Атлант мұхитын патрульдеп, Африкадан Америкаға құл саудасы жасады деп күдіктенген кемелерді тоқтатып, табылған құлдарды босатып отырды. Британдықтар Батыс Африкада – Сьерра-Леонеде – патшалық колониясын құрып, азат етілген құлдарды сол жерге тасымалдады. Жаңа Шотландиядан келген азат етілген құлдар Сьерра-Леоне астанасын "Фритаун" деп атады.

Бала еңбегі

Евангелистік діни күштер бала еңбегінің зұлымдығын бірінші болып анықтап, оған қарсы заң шығаруға жетекшілік етті. Кедей отбасы балаларының жағдайы мен орта таптың балалық шақтың күнәсіздік кезеңі туралы көзқарасы арасындағы қайшылыққа деген ашулары балаларды заңмен қорғау үшін алғашқы науқандарға әкелді. Реформаторлар 1830 жылдардан бастап бала еңбегіне қарсы күресті. Зауыт заңдарына жол ашқан науқанды сол дәуірдің бай меценаттары, әсіресе Лорд Шафтсбери бастап кетті, ол парламентке балаларды жұмыста пайдалануды азайту мақсатындағы заң жобаларын ұсынды. 1833 жылы ол «Он сағаттық заңды» енгізді, онда мақта және жүн фабрикаларында жұмыс істейтін балалардың жасы тоғызға толған болуы керек еді; он сегіз жасқа толмаған ешкім күніне он сағаттан немесе сенбі күні сегіз сағаттан артық жұмыс істемеуі керек еді; ал жиырма бес жасқа толмаған ешкім түнгі уақытта жұмыс істемеуі керек еді. 1844 жылғы Зауыт заңында 9-13 жастағы балалар күніне ең көп дегенде 9 сағат жұмыс істей алады, оның ішінде тамақтанып демалуға уақыт қарастырылған. Ғасыр бойы балаларды қорғау деңгейін арттыратын қосымша заңдық шаралар қабылданды, бірақ зауыт иелері үкіметтің араласуына қарсылық көрсетті. Парламент ересек ер адамдарға қатысты «laissez faire» принципін сақтады және Виктория дәуірінде араласу минималды болды. Көшеде тіршілік ете алмай қалған балалар да қиын жағдайға түсті, өйткені жазушы Чарльз Диккенс орта таптың көптеген өкілдеріне Лондон көшелерінің қорқынышты жағдайын көрсетті.

Жыныстық қатынас

Тарихшылар Питер Гей мен Майкл Мейсон қазіргі қоғам Виктория дәуірінің әдеп-намысын білімсіздікпен жиі шатастыратынын көрсетеді. Мысалы, теңізде немесе жағажайда шомылуға баратын адамдар шомылу машинасынан пайдаланатын. Шомылу машинасы қолданылса да, адамдардың жалаңаш шомылатынын көру мүмкін еді. Дегенмен, көпшілік пікірге қайшы, Виктория қоғамы ерлер мен әйелдердің жыныстық қатынасқа түсетінін мойындады. Тұрақты жыныстық қатынас ерлердің денсаулығы үшін маңызды деп есептелді. Әйелдер күйеулері қалаған кезде жыныстық қатынасқа келісуге міндетті болды, бірақ күйеуі ауырған кезде жыныстық қатынас сұрау әдепсіздік деп саналды. Жыныстық қатынастың артық болуы денсаулыққа зиян деп есептелді, бұл мастурбацияға қатысты моральдық үрейге әкелді, әсіресе орта таптың жасөспірім ұлдары арасында кең таралғандығы туралы пікірлер болды. Әйелдер күйеулеріне адал болуға тиіс еді, ал үйленбегендер жыныстық қатынастан аулақ болуға міндетті. Ерлердің тоғызыншыларға жүгінуіне немесе некеден тыс қатынастарға түсуіне көбірек төзімділік танытылды. Виктория дәуірінің басында, үйленген әйелдердің жыныстық құштарлығы күйеуімен бақылауда ұсталуы керек деген дәстүрлі идея әлі де кең таралған еді. Дәуір өркендеген сайын, бұл өзгерді, енді әйелдердің ерлердің жыныстық мінез-құлқына бақылау жасауы күтілді. Викториялықтар сонымен қатар ашық эротикалық шығармалар жазды, ең танымалдарының бірі – Уолтер (демек, Генри Спенсер Эшби) псевдонімімен жазылған «Менің құпия өмірім» және «Жеміс» журналы, ол бірнеше жыл бойы жарық көрді және 1960 жылдары кітап ретінде қайта басылды. Викториялық эротика мұражайларда сақталған жеке хаттарда және тіпті әйелдердің оргазмдарын зерттеуде де сақталған. Кейбір қазіргі тарихшылар Викториялық репрессия туралы мифтің 20 ғасырдың басындағы Лайтон Стречи сияқты көзқарастарға, соның ішінде Блумсбери тобының гомосексуал мүшесіне дейін іздерін табуға болады деп санайды.

Гомосексуализм

Полиция күштерінің, әсіресе Лондонда, зор кеңеюі ғасырдың ортасында заңсыз содомия үшін қудалаудың күрт өсуіне әкелді. Еркектердің жыныстық қатынасы зерттеудің танымал тақырыбына айналды, әсіресе медициналық зерттеушілердің зерттеулері институционалдық жағдайдағы адамдардың дамуы мен белгілерін қарастырды. Генри Модсли Виктория дәуіріндегі бұрыс жыныстық қатынас туралы көзқарасты қалыптастырды. Джордж Савидж пен Чарльз Артур Мерсье қоғамда өмір сүретін гомосексуалдар туралы жазды. Дэниел Хак Туктың психологиялық медицина сөздігінде жыныстық ауытқулар туралы мәліметтер келтірілген. Бұл еңбектердің барлығы континенттік тұжырымдамалармен таныстығын, сондай-ақ сипатталған жыныстық тәжірибелерге моральдық наразылықты көрсетеді. Симеон Соломон мен ақын Алгернон Чарльз Суинберн 1860 жылдары өздерінің жыныстық идентитілерін зерделей келе, грек ақыны Сапфоға қызығушылық танытты. Олар Виктория дәуіріндегі зиялы қауымды Сапфомен таныстырды, ал олардың жазбалары лесбияндықтың қазіргі бейнесін қалыптастыруға көмектесті. 1885 жылғы Қылмыстық заңға енгізілген Лабушер түзетуі алғаш рет еркектер арасындағы барлық гомосексуалдық әрекеттерді заңсыз деп жариялады. Онда гомосексуализмді жасағаны немесе оған қатысқаны үшін сотталған ер адамдарға екі жылға бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылды. Лесбияндық әрекеттер – әлі де жақсы белгілі емес – назардан тыс қалды. Оскар Уайльд 1895 жылы осы заңды бұзғаны үшін сотталып, түрмеге қамалғанда, ағылшын пуритандық репрессиясының символдық құрбаны болды.

Проституция

Викториялық Англия кезінде дін қызметкерлері мен ірі жаңалықтар құралдары жезөкшелікті "үлкен әлеуметтік жамандық" деп қарады, бірақ көптеген феминистер жезөкшелікті әйелдердің экономикалық тәуелсіздігіне қол жеткізу құралы ретінде қарастырды. 1850 жылдары Лондондағы жезөкшелердің санына қатысты бағалаулар кең ауқымды, бірақ Уильям Актонның маңызды зерттемесінде, "Жезөкшелік" кітабында, 1857 жылы Лондонда 8600 жезөкше болғаны туралы мәлімделген. Жезөкшелікке қатысты түрлі көзқарастар оның тарихын түсінуді қиындатады. Джудит Уолковицтің осы тақырыптағы феминистік тұжырымдамаға бағытталған бірнеше еңбектері бар. Көптеген дереккөздер жезөкшеліктің өркендеуіне экономикалық теңсіздіктерді басты себептер деп айыптайды, ал Уолковиц жезөкшелікпен айналысатын адамдардың демографиялық құрамының айтарлықтай ерекшеленетінін жазады. Дегенмен, қаржылық қиындыққа тап болған әйелдер, тұрақты табысы бар әйелдерге қарағанда, жезөкшелікпен айналысу ықтималдығы жоғары болды. Жетім немесе жартылай жетім қалған әйелдер көбінесе табыс табу үшін жезөкшелікке жүгінетін. Қалалық қалалардағы тығыздық және әйелдерге арналған жұмыс орындарының шектеулі саны болғанымен, Уолковиц әйелдерді жезөкшелікке итермелейтін басқа да факторлар бар екенін айтады. Уолковиц жезөкшелік әйелдерге тәуелсіздік сезімі мен өздеріне деген құрметті сезінуге мүмкіндік беретінін мойындайды. Жезөкшелікке қатысты пікірлер, оны өлім күнәсі немесе мұңайған шешім деп қараудан бастап, дербес таңдауға дейін кең ауқымды болды. Англияда жезөкшелікті ашық айыптаған көптеген адамдар болғанымен, оған қарсы шыққандар да болды. Көптеген дау-дамай тудырған оқиғалардың бірі – Жұқпалы аурулар туралы заңдардың қабылдануы. Бұл 1864, 1866 және 1869 жылдардағы үш заңнан тұратын серия, ол полиция қызметкерлеріне жезөкше деп санайтын әйелдерді тоқтатып, оларды медициналық тексеруге мәжбүрлеуге рұқсат берді. 1869 жылы заңдарға қарсы Ұлттық қауымдастық құрылды. Бірінші Ұлттық қауымдастықтан әйелдер шеттетілгендіктен, "Әйелдердің Ұлттық қауымдастығы" құрылды. Бұл ұйымның жетекшісі Жозефин Батлер болды. Ол кітабының жарық көргенімен қатар, 1870 жылдары заңдарды айыптау мақсатымен гастрольдік сапарларға шықты. Заңдарды реформалауды қолдағандардың арасында квакерлер, методистер және көптеген дәрігерлер болды. Әйелдердің тазалығына баса назар аудару, әйелдердің үй шаруашылығындағы рөліне баса назар аударумен байланысты болды, олар қаланың ластануы мен жемқорлығынан азат кеңістік құруға көмектесті. Осы тұрғыдан алғанда, жезөкше әйел осы бөліктің бұзылуын бейнелейтін символдық мәнге ие болды. Екі стандартты қағида сақталды. 1857 жылғы Неке-жайлы заң еркекке әйелін неке адалдығын бұзғаны үшін ажырасуға рұқсат берді, бірақ әйел неке адалдығын бұзуды инцест, қатыгездік, көп әйелдік, қашып кету сияқты басқа да қылмыстармен біріктірген жағдайда ғана немесе тек қатыгездік негізінде ажыраса алатын болды. Қаланың жасырындығы жезөкшелік пен санкцияланбаған сексуалдық қатынастардың өркендеуіне әкелді. Диккенс және басқа жазушылар жезөкшелікті қазіргі заманғы өмірдің механикалануы мен индустриялануымен байланыстырып, жезөкшелерді пайдаланылғаннан кейін қоқысқа тасталатын адам тауарлары ретінде бейнеледі. Адепті реформа қозғалыстары жезөкшеханаларды жабуға тырысты, бұл кейде көшедегі жезөкшеліктің шоғырлануына себеп болды деп саналады. 1880 жылдары Лондондағы жезөкшеліктің кеңеюі Ұлттық және әлемдік деңгейде танымал болды, бұл Уайтчепелдегі сериялық кісі өлтіруші Джек Жезөкшеге байланысты болды. Оның құрбандары тек Шығыс шетінде кедейлікте өмір сүрген жезөкшелер болды. 1880 және 1890 жылдары көптеген жезөкшелер кедейлікте өмір сүргендіктен, жыныстық қызмет көрсету олардың тамағын және уақытша тұруын қаржыландыру үшін қажеттілік болды. Нәтижесінде жезөкшелер қылмыскерлер үшін оңай олжа болды, өйткені олар өздерін зияннан қорғау үшін аз нәрсе істей алды.

Қылмыс пен полиция

1815 жылдан кейін қылмыстың, тонаудың, көтерілістердің және кең ауқымды тәртіпсіздіктердің өсуіне қатысты үлкен қорқыныш тарады. Қылмысты жергілікті, нашар ұйымдастырылған приходтық констебльдер мен жеке күзетшілер ретсіз түрде шешіп келген, ал жазалар өте қатаң болды, оның ішінде сотталуға немесе Австралияға жер аударылуға жүздеген себептер бар еді. 1,5 миллион халқы бар Лондон – келесі 15 қаланың халқынан артық – ондаған жылдар бойы өз аудандарында бірыңғай полиция жүйесін құру үшін бейресми келісімдерге келген. 1829 жылғы Метрополитен полиция заңы, Ішкі істер министрі Роберт Пилдің ынтасымен қабылданды, бұл ерекше жаңалық емес, бұл қалыптасқан бейресми тәжірибелерді қаржыландыруды кеңейту арқылы жүйелеу болды. Ол Скотленд-Ярдта орналасқан Метрополитен полиция қызметін құрды. Лондон әлемдегі алғашқы заманауи полиция күштеріне ие болды. 3000 полиция қызметкерін Пилдің есімімен «боббилер» деп атады. Олар жақсы ұйымдастырылған, орталықтан басқарылған және стандартты көк түсті форма киген. Заң бойынша олар констебльдің тарихи мәртебесіне ие болды, күдікті тұлғаларды қамауға алуға және қылмыскерлерді сотқа тіркеуге құқылы болды. Олар, әсіресе түнде, белгілі бір учаскелерге топтастырылып тағайындалды. Көшелерде газ шамдары орнатылып, олардың бақылау жұмысын жеңілдетті. Қылмыс деңгейі төмендеді. 1835 жылғы заң Англия мен Уэльстегі барлық қалаларды полиция күштерін құруға міндеттеді. Біраз уақыттан кейін Шотландия да өздерінің жеке құқықтық жүйесімен қосылды. 1857 жылға қарай Ұлыбританияның барлық аймақтарында ұйымдастырылған полиция күштері болды, оларға Қаржы министрлігі субсидия төледі. Полиция қызметкерлері тұрақты жалақы алып, саяси ықпал емес, лайықтылығы бойынша таңдалды және олар сирек партиялық мақсаттар үшін қолданылды. Жалақы мөлшері жоғары емес еді (1833 жылы аптасына бір гинея), бірақ беделі, әсіресе ірі қалаларда көптеп өкілдік еткен ирландтық католиктер үшін жоғары болды. Виктория дәуірінде Австралияға қылмыстық жаза тасымалдау қолданыстан шықты, себебі ол қылмыс деңгейін төмендетпеді. Британдық жаза жүйесі қатаң жазадан түрмеден кейінгі өмірге бейімделу үшін реформаларға, білім беруге және оқытуға көшті. Бұл реформалар даулы және қарсылық тудырды. 1877–1914 жылдары бірқатар маңызды заңнамалық реформалар жаза жүйесін жақсартуға мүмкіндік берді. 1877 жылы бұрынғы жергілікті түрмелер Ішкі істер министрлігінің Түрме комиссиясы басқаруына берілді. 1898 жылғы Түрме заңы Ішкі істер министріне парламенттің саяси процесінен өтпей-ақ, өз бастамасымен көптеген реформаларды енгізуге мүмкіндік берді. 1907 жылғы Қылмыскерлерді сынаққа алу заңы түрмедегі тұрғындардың санын күрт қысқартып, қалыпты өмірге оралу тетігін қамтамасыз ететін жаңа сынаққа алу жүйесін енгізді. 1914 жылғы Қылмыстық сот ісін жүргізу заңы соттарға айыппұл төлемеген адамдарға қамау шарасын қолданар алдында уақыт беруді талап етті. Бұрын ондаған мың тұтқын осы себеппен ғана сотталған. 1908 жылдан бастап Борстал жүйесі жас қылмыскерлерді қайта тәрбиелеу үшін ұйымдастырылды, ал 1908 жылғы Балалар заңы 14 жасқа дейінгілерді қамауға алуға тыйым салды және 14-тен 16 жасқа дейінгілерге қатысты шектеулер қойды. Басты реформатор – Түрме комиссиясының төрағасы сэр Эвелин Рэгглз Бриз.

Себеп-салдарлық байланыс

Жаңа моральдың себептерін зерттеген интеллектуалды тарихшылар көбінесе Ханна Мор, Уильям Уилберфорс және Клэфэм сектасының идеяларына тоқталады. Перкин бұл, «революцияның өзінің нәтижесі» болған шағын топтың ықпалын артық көрсету екенін айтады. Сондай-ақ, уақыт бойынша де қиындықтар болды, себебі көптеген алдыңғы тырысыстары сәтсіз аяқталды. Интеллектуалдық тәсіл конформистер мен евангелистердің маңыздылығын төмендетуге бейім – мысалы, методистер жұмысшы табының жоғарғы тобы арасында маңызды рөл атқарды. Соңында, маңызды бір жайтты естен қатыруда: реформаторлар ескі қоғамды жақсартудың орнына, Ұлыбританияны болашақтың жаңа қоғамына бастауға тырысты. Виктория дәуіріндегі әділеттік, бостандық және басқа да мықты моральдық құндылықтар қозғалыстары ашкөздік пен пайдалануды қоғамдық жамандыққа айналдырды. Чарльз Диккенстің жазбалары осы жағдайларды байқап, тіркеп қалдырды. Питер Шейпли Викториялық Манчестердегі 100 қайырымдылық ұйымының басшыларын зерттеді. Олар байлық, білім және әлеуметтік мәртебе сияқты маңызды мәдени капитал әкелді. Қала үшін жасалған нақты реформалардан өзге, олар өздеріне символдық капиталдың бір түрін – заңды әлеуметтік үстемдік пен азаматтық басшылықтың нысанын қол жеткізді. Қайырымдылықтың әлеуметтік басшылықты арттыру құралы ретіндегі пайдасы әлеуметтік жағдайда анықталды және адамды белгілі бір деңгейге ғана жеткізе алатын. Марксистік интеллектуал Уолтер Бенджамин Виктория дәуірінің моральдық кодексін буржуазияның өркендеуімен байланыстырды. Бенджамин, шағын буржуазияның сауда мәдениеті отырып алатын бөлмені жеке және отбасылық өмірдің орталығы ретінде орнатқанын айтты; осылайша, ағылшын буржуазиялық мәдениеті – бұл әсем тұтыну арқылы беделді отырып алатын бөлме мәдениеті. Бұл беделділік эмоциялар мен сексуалдық құштарлықты басу арқылы нығайтылады, сондай-ақ, әдептілік ерлер мен әйелдерде ізделінетін басты мінез қасиеті болатын реттелген әлеуметтік кеңістікті құру арқылы да күшейеді.