Кіріспе

Швецияның аңыз патшасы Ивар Видфамне (немесе Ívarr inn víðfaðmi; ағылшын тіліндегі экзоним Ivar Widefathom; дания тілінде Ivar Vidfadme – норвег және дания тілдерінде кейде Ивар Видфавне түрі балама ретінде қолданылады) – Швецияның жартылай аңызға толы патшасы, Сканияда туған. Ол шамамен 700 жылға дейін Карелияда, Карьялаботнар (фин тілінде Karjalanpohja) деп аталатын жерде қайтыс болған, бұл қазіргі Куркиёки (Куркиёки; ; Кронборг) болуы мүмкін, Ресейдің Лахденпохский ауданында орналасқан. 12-13 ғасырлардағы Heimskringla және Hervarar сагасы сияқты көздер Ивар Видфамнеге Норвегия, Саксония және Англияның бір бөліктерін қамтитын кең империяның билеушісі деген мәртебе берген. Дегенмен, 8-9 ғасырларға қатысты ортағасырлық саксондық немесе ағылшын деректерінде осындай тұлға туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Сагалардағы Ивар

Инглинга сагасы мен Сёгуброт оның отаны Скания екенін нақты көрсетеді. Сагалар Дания жерлері сол кезде екі патшалыққа бөлінгенін айтады, атап айтқанда, Сканния мен Зеландия. Сканнияны Гудродр және Хальфдан Батыл ағайындылары, Гервор (немесе Хильд) есімді готика ханшайымының ұлдары басқарды. Гервордың күйеуі Скильдунг (Сцильдинг) әулетінің Роар (Хроггар) ұлы Вальдардың ұлы Харольд Ескі болды. Гудродр швед королі Ингьяльд Иллюллердің қызы Асаға үйленді, ал Хальфданның патшайымы англосаксон аристократы Кинрик (Цинрик) әпкесі Моальд Дигра болды. Хег Норвег byggðist және Ньялс сағасы бойынша оның Ивар деген ұлы болды, ал Инглинга сағасы мен Херварар сағасында дәл осындай әкелік айтылған. Алайда, Аса патшайымы жағдайға риза болмағандықтан, Гудродрды ағасын өлтіруге итермеледі. Кейін ол күйеуін өлтірді. Инглинга сагасы Иварға әкесі өлтірілгеннен кейін Сканиядан қашуға тура келгенін айтады. Гудродр қайтыс болғаннан кейін ол үйіне оралды, ал Аса Швецияда әкесіне қашуға мәжбүр болды. Ивар әскер жинап, Швецияға барып, қастандық жасаған патшайымнан кек алу үшін шабуылға түседі. Патша Ингьяльд қызымен бірге Рейнингте тойда болған кезде Ивардың әскері жақын маңдағы жерде екенін естіді. Ингьяльд пен Аса өздерін және олардың мас қызметшілерін той залында өртеп өлтірді. Инглинга сагасы, Historia Norwegiæ, Херварар сағасы және Af Upplendinga konungum Ивар Ингьяльдтың өзін-өзі өлтіргеннен кейін Свеарике-ді жаулап алды, кейіннен Данияны алуға оралды деп айтады. Данияның жерлерін қоспағанда, ол "Саксландияның көп бөлігін, бүкіл Шығыс өлкесін (Австрияны) және Англияның бестен бір бөлігін" жаулап алды. Осылайша Ивар Скандинавияның көп бөлігін және Солтүстік Германия мен Англияның кейбір бөліктерін (кейде Нортумбрия деп аталады) жаулап алды, бұл Vidfamne (Көптеген зерттеу) деген атаққа ие болды. Оның қатал билігінің салдарынан көптеген шведтер батысқа қашып, патша Олоф Трэтёльяның қол астында Вермландқа қоныстанды. Хег, Ньялдың сағасы, Гиндланың жырлары мен Сёгуброт бойынша Ивардың Аудр деп аталатын қызы болды. Сёгуброт Иварды бірінші кезекте Швецияның патшасы ретінде суреттейді. Ол Аудрды Зеландияның королі Хререкр Рингслингрге бергенін айтады, бірақ ол Хреректің ағасы Хельги Асқақпен үйленгісі келді. Хререкр мен Аудрдың ұлы Харальд Вартут болды. Ивар Хиреректі ақылымен ағасы Хельгиді өлтіруге мәжбүр етеді, содан кейін оған шабуыл жасап өлтіреді. Алайда Аудр Зеландия әскерімен келіп, әкесі Иварды Швецияға қуып жетеді. Келесі жылы Аудр өзінің ұлы Харальд пен көптеген күшті адамдармен Гардарикиге барып, оның патшасы Радбардрға тұрмысқа шықты, бірақ Харальдтың келісімімен, бірақ Ивардың келісімімен емес. Бұл Ивардың Зеландияны жаулап алуына мүмкіндік берді. Ивар Аудрдың өз рұқсатынсыз үйленгенін білгенде, Дания мен Швециядан үлкен лиданг жинап, флотты Гардарикиге Радбардрға шабуыл жасауға бастап кетті. Ол кезде ол өте қарт еді. Алайда, олар Радбард патшалығының шекарасына жеткенде, Карелияда (Карьялаботнар) ол таңғажайып түс көріп, асырап алған әкесі Хордтан оны түсіндіруін сұрады. Одан кейін бір әңгіме басталып, Хорд мегаломан Иварды Мидгард жыланымен теңеді. Ашулы Ивар жағада тұрған Хордқа жету үшін өз-өзіне қол жұмсады және оны енді ешқашан көрмеді. Ол да толқындарда жоғалып кетті, және ол Одиннің маскарабынан басқа ешкім емес екендігі айтылады. Ивар қайтыс болғаннан кейін оның флотының басшылары жиналып, олардың Радбардрмен араздасуы жоқ екендігіне келісті және өз жерлеріне оралды. Содан кейін Харальд Вартут Дания жерлерін басқару үшін Зеландия мен Сканияға оралды. Кейіннен ол атақты бабасының жерін қайтадан басып алды. Херварар сагасында Аудр есімді қыз туралы айтылмаған. Оның орнына сол генеалогиялық позициядағы Альфхильд туралы айтылады. Ивар оны Данияның вице-королі болған Вальдарға берді, ал ол Харальд Вартут пен Рандверді, Сигурд Бауырының әкесі болды. ХІІ ғасырға жататын Гиндланың жырларында Ивар, Аудр, Хререкр және Харальд кездеседі. Радбард та пайда болады, бірақ олармен қарым-қатынасы туралы ақпарат жоқ. Бір қызығы, Саксо Грамматикустың толыққанды даниялық хроникасында Ивар Видфамне туралы айтылмаған, керісінше Харальд Вартутты Халфданның ұлы деп атайды, ол өзі Боркар деп аталатын скандық бас әміршінің ұлы.

Түсіндірме

Археолог Биргер Нерман (1925) Ивардың тарихи тұлға екенін және 7-ғасырдың соңында Балтық аймағында кең, бірақ дұрыс құрылмаған мемлекет болғанын айтты. Кейінгі археологтар мен тарихшылар оның тарихи өмір сүргенін күмәнді санап, бұл идеяны қолдаған жоқ. Гудродрдың патшайым Асамен өлтірілуі туралы айтылатын оқиға, Йнглинг сагасындағы Агдерлік Аса Харальдсдоттирдің қолынан ұқсас тағдырға ұшыраған Вестфолд патшасы Гудрод Оңшы туралы оқиғаны қайталайды. Кейбір сағалар бойынша, Ивар Видфамне 9-ғасырдағы тарихи викинг көшбасшысы Ивар Сүйексіздің бес атасы болған. Осы тектік байланыс туралы ой жүргізе отырып, тарихшы Кирстен Мюллер Ивар Видфамне Ивар Сүйексіздің заманында жасалған толығымен ойдан шығарылған тұлға болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Яғни, Ивар Видфамне сияқты тұлғаның, бір ғасырдан астам бұрын үлкен империяны басқарғаны туралы аңыз тарату, Ивар Сүйексіздің және оның отбасының династиялық және аумақтық мүдделерін негіздеуге қызмет етуі мүмкін.