Кіріспе

Пинеал безіндегі негізгі жасушалар

Пинеалциттер – үшінші қарыншаның артында және мидың екі жарты шарының арасында орналасқан пинеал безіндегі басты жасушалар. Пинеалциттердің негізгі функциясы – циркадтық ритмдерді реттеуде маңызды роль атқаратын мелатонин гормонын бөлу. Адамдарда гипоталамустың супрахиазматикалық ядросы қараңғылық туралы сигналды пинеалциттерге жібереді, соның нәтижесінде күндізгі-түндегі цикл басқарылады. Пинеалциттердің фоторецепторлық жасушалардан пайда болғандығы болжанып жүр. Зерттеулер организм жасы ұлғайған сайын апоптоз арқылы пинеалциттер санының төмендегенін де көрсетті. Пинеалциттердің I және II типі бар, олар пішін, ядролық қабықтың бүктелуінің болуы немесе болмауы және цитоплазма құрамы сияқты белгілі бір қасиеттеріне сәйкес жіктеледі.

1- типті пиналоциттер

1-типті пинеаллоциттер сонымен қатар жарық пинеаллоциттері деп те аталады, себебі олар жарық микроскопымен қарағанда төмен тығыздықпен боялады және адам көзіне ақшыл көрінеді. Зерттеулер нәтижесінде осы 1-типті жасушалардың дөңгелек немесе сопақ пішінді және 7–11 микрометр диаметрлі екені анықталды. 1-типті пинеаллоциттер балалар мен ересектерде 2-типті пинеаллоциттерге қарағанда көбінесе көптеп кездеседі. Организмнің жасы ұлғайған сайын осы жасушаларда лизосомалар мен тығыз гранулалардың көбеюі де 1-типті пинеаллоциттерге тән ерекшелік, бұл олардағы аутофагоцитоз процесінің маңыздылығын көрсетеді.

2 типті пинеалциттер

2-типті пинеаллоциттер сондай-ақ қара пинеаллоциттер деп те аталады, себебі олар жарық микроскопымен қарағанда жоғары тығыздықпен боялады және адам көзіне қараңғырақ көрінеді. Зерттеулер мен микроскопия көрсеткендей, олар диаметрі шамамен 7–11.2 микрометр болатын дөңгелек, овал немесе сопақ жасушалар болып табылады. Төменгі омыртқалыларда синаптық ленталар фоторецепторлық мүше ретінде қызмет етеді, ал жоғарғы омыртқалыларда олар жасуша ішінде секреторлық функцияларды атқарады. Munc13 1 сияқты белоктардың болуы олардың нейротрансмиттерлерді босатуда маңызды екенін көрсетеді. Екі жасуша түрінің арасында құрылымдық, функционалдық және генетикалық ұқсастықтар бар. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, екеуі де эмбриологиялық даму кезінде мидың диэнцефалон деп аталатын аймағынан, сонымен қатар таламус пен гипоталамусты қамтитын аймақтан дамиды. Екі жасуша түрі де кірпікшелер, бүктеліп жатқан мембраналар және полярлық сияқты ұқсас ерекшеліктерге ие. Эволюцияның осы теориясының функционалдық дәлелі сүтқоректі емес омыртқалыларда байқалады. Лампреялардың, балықтардың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың және құстардың пинеаллоциттерінің фотосезімталдығын сақтауы және осы төменгі омыртқалылардың кейбіреулерінің мелатонин секрециялауы, сүтқоректілердің пинеаллоциттері бұрын фоторецепторлық жасушалар ретінде қызмет еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеушілер сондай-ақ тауық пен балықтардың пинеаллоциттерінде торлы қабықта табылған бірнеше фоторецепторлық ақуыздардың бар екенін көрсетті. Генетикалық дәлелдер фототрансдукция гендерінің торлы қабықтың фоторецепторларында экспрессияланатынын, сондай-ақ пинеаллоциттерде де бар екенін көрсетеді. Пинеаллоциттердің фоторецепторлық жасушалардан эволюциялануына қосымша дәлел – екі жасуша түріндегі ленталық кешендердің ұқсастығы. RIBEYE ақуызының және басқа ақуыздардың пинеаллоциттерде де, сезімдік жасушаларда да (фоторецепторлар мен шашты жасушалар) табылуы екі жасушаның эволюциялық жағынан байланысты екенін көрсетеді. Екі синаптық лента арасында ERC2/CAST1 сияқты белгілі бір ақуыздардың болуы және әр жасушаның кешендері ішіндегі ақуыздардың таралуында айырмашылықтар бар.

Реттеу

Мелатонин синтезін реттеу мелатониннің циркадтық ритмдердегі басты функциясы үшін маңызды. Омыртқалы жануарларда мелатонин секрециясын бақылайтын негізгі молекулалық механизм – AANAT ферменті (ариллкиламин N-ацетилтрансфераза). AANAT генінің экспрессиясын транскрипциялық фактор pCREB басқарады, және бұл pCREB транскрипциясына әсер ететін эпиталонмен емделген жасушаларда мелатонин синтезінің жоғарылауында көрінеді. AANAT циклдық AMP (cAMP) қатысатын протеинкиназа A жүйесі арқылы белсендіріледі. AANAT-тың белсендірілуі мелатонин өндірісінің артуына алып келеді. Белгілі бір омыртқалы жануарлар түрлеріне тән ерекшеліктер болғанымен, cAMP-ның AANAT-қа және AANAT-тың мелатонин синтезіне тигізетін әсері тұрақты болып қалады. Мелатонин синтезін сонымен қатар жүйке жүйесі де реттейді. Ретиногипоталамус жолындағы жүйке талшықтары торлы қабықты (ретинаны) супрахиазмалық ядроға (СХЯ) қосады. СХЯ жоғары мойын ганглиясынан шығатын симпатикалық жүйке талшықтары арқылы пинеалоциттермен синапс жасап, норэпинефрин босатуды ынталандырады. Норэпинефрин cAMP өндірісін ынталандыру арқылы пинеалоциттерде мелатонин өндірісін қозғайды. Норэпинефриннің жүйке талшықтарынан түнгі уақытта босатылуының нәтижесінде, осы реттеу жүйесі организмнің циркадтық ырғағын сақтап тұрады.

Синтез

Пинеалциттер мелатонин гормонын синтездеу үшін ең алдымен триптофан аминқышқылын серотонинге түрлендіреді. Содан кейін серотонин ААНАТ ферментімен ацетилденіп, N-ацетилсеротонинге айналады. N-ацетилсеротонин гидроксииндол-O-метилтрансфераза (HIOMT) ферменті, сондай-ақ ацетилсеротонин-O-метилтрансфераза (ASMT) арқылы мелатонинге түрлендіріледі. Бұл ферменттердің активтілігі түнде жоғары болады және бұрын талқыланған норэпинефринге қатысты механизмдермен реттеледі.