Кіріспе

Кітап шығару

Бібліографиялық анықтама бойынша басылым дегеніміз – бірдей мәтіндік жинақтан басылған кітаптың барлық даналары, оның ішінде кез келген шағын типографиялық өзгерістер де кіреді.

Бірінші басылым

Жоғарыда берілген басылым туралы анықтамаға сәйкес, бүгін сол баспагерден, алғашқы басылған кездегідей типте басылған кітап, библиограф үшін әлі де сол кітаптың бірінші басылымы болып саналады. Дегенмен, кітап коллекционерлері әдетте "бірінші басылым" терминін бірінші басылымның бірінші таралымын (яғни "бірінші басылым, бірінші қалыптасу") білдіру үшін қолданады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері кітаптарға көбінесе нөмірлік қатар (баспагердің кілті) қосылады, ол таралымның санын көрсетеді. "Бірінші басылым" өзіндік құнды коллекциялық кітап емес. Танымал туынды уақыт өте көптеген баспагерлермен әртүрлі форматта басылып, қайта басылуы мүмкін. Олардың әрқайсысының бірінші басылымы болады, оны баспагер авторлық құқық бетінде көрсете алады, мысалы: "Жаппай таралған қағаздық кітаптың бірінші басылымы". Факсимильдік қайта басылымның бірінші басылымы – қайта басылым баспагерінің бірінші басылымы, бірақ еңбектің өзінің бірінші басылымы емес. Independent Online Booksellers Association бірінші басылымдарды анықтаудың, соның ішінде басылым және нақты баспагерлердің бірінші басылымдарды белгілеу әдістерінің әртүрлі аспектілерін талқылайтын "Бірінші басылымға кіріспе" деген нұсқаулыққа ие.

Әдебиеттану анықтамасы

Баспаның классикалық түсіндірмесін Фредсон Бауэрс "Библиографиялық сипаттама қағидалары" (1949) еңбегінде берді. Бауэрс басылымды "бір үлгідегі беттерден кез келген уақытта басылған көшірмелердің толық саны, соның ішінде барлық нұсқалары мен түрленулері, және барлық қайта басылымдары" деп жазды. Баспагерлер кітаптың қатты мұқабасы мен жұмсақ мұқабасы үшін бірдей басу формасын қолданады. Бұл кітаптардың мұқабалары әртүрлі болуы мүмкін, титулдық және авторлық құқық беттері айырмашылықтарға ие болуы мүмкін, ал беттердің жиектерінің мөлшері де өзгеше болуы мүмкін (бірдей басу аумағы, кішірек жиек), бірақ библиограф үшін бұл – бір басылым. Кейде оқырмандар мәтінде қателерді байқап, оларды баспагерге хабарлайды (немесе металл қаріптер кезінде бұзылған әріптерді). Баспагер әдетте осы "қайта басылым түзетулерін" басылымның жаңа басылымына сұраныс туғанға дейін файлда сақтайды, және жаңа басылым басылғанға дейін олар енгізіледі. Енгізу әдісі басу әдісіне байланысты. Металл басу үшін әдетте бірнеше әріпті немесе бір-екі жолды қайта жинау қажет болды. Линотипте әр өзгерген жол үшін жаңа жол құю қажет еді. Пленкалық басуда пленканың бір бөлігі кесіліп, жаңасы қосылатын. Электрондық файлда өзгерістер цифрлық түрде енгізіледі. Мұндай шағын өзгерістер жаңа басылымды құрамайды, бірақ басылым ішіндегі типографиялық өзгерістерді енгізеді, олар коллекционерлерге қызығушылық тудырады.

Жинақтаушылардың анықтамасы

Кітап коллекционерлерінің көп кездесетін шағымы – библиографтың анықтамасының кітап коллекциялау контекстінде қолданылуы. Мысалы, Дж.Д. Салинджердің «Чевендегі шабандоз» романы 2016 жылға дейін қатты мұқабада басылып келеді. Шрифт 1951 жылғы алғашқы басылыммен бірдей, сондықтан барлық қатты мұқабалы даналар библиограф үшін бірінші басылым болып саналады. Коллекционерлер бұл терминді тек алғашқы басылымға қатысты қолданады. «Бірінші басылым» көбінесе бір туындының өз мұқабасымен шыққан алғашқы коммерциялық басылымын білдіреді, тіпті ол алғаш рет мерзімді басылымда жарық көрсе де: Эрнест Хемингуэйдің «Ескі адам мен теңіз» романының толық мәтіні 1952 жылдың 1 қыркүйегіндегі «Life» журналында жарияланды, бірақ жалпы қабылданған «бірінші» басылым – 1952 жылдың 8 қыркүйегінде «Scribner’s» баспасынан шыққан қатты мұқабалы кітап. «Бірінші саудалық басылым» термині кітап дүкендерінде жалпы жұртшылыққа сатуға ұсынылған кітаптың ең алғашқы басылымын білдіреді. Мысалы, Аптон Синклердің 1906 жылғы «Джунгли» романы екі түрлі нұсқада жарық көрді. «Jungle Publishing Company» баспасынан шыққан «Sustainers' Edition» Синклерге қаржылай көмек көрсеткен жазылымшыларға жіберілді. Алғашқы саудалық басылымды Doubleday, Page баспасы кітап дүкендерінде сату үшін шығарды. Көптеген кітап коллекционерлері кітаптың ең алғашқы басылымдарын – жарнамалық алдын ала көшірмелерін, басылымдық даналарын, түзетілмеген сынақтарын және баспагерлердің кітап сыншылары мен кітап сатушыларға жіберген алдын ала оқу көшірмелерін ең жоғары бағалайды. Шындығында, олар өндірістік даналардан сирек кездеседі, бірақ олар басқа шрифттен басылмағандықтан (керісінше, галереялар мен сынақтардың басты мақсаты – өндіріске қолданылатын мәтінді қайта тексеру), олар әртүрлі басылымдар емес.

Баспагерлердің анықтамасы

Баспагерлер «бірінші басылым» терминін өз мақсаттарына қарай қолданады, сондықтан олардың арасында бұл атаудың қолданылуы өте әртүрлі. Саудалық кітаптың «бірінші басылымы» – бұл баспагер басып шығарған жұмыстың алғашқы нұсқасы немесе белгілі бір суреттер немесе редакторлық түсініктемелерді қамтитын жұмыстың алғашқы нұсқасы болуы мүмкін. Факциялық емес, академиялық еңбектер мен оқулықтарды шығарушылар жұмыстың мәтінін қайта қарауды әдетте ажыратады, көбінесе авторлық құқық бетінде жұмыстың бірінші және соңғы басылымдарының күндерін көрсетеді. Бұл қағидадан ерекшеліктерге жаңа оқулықты «екінші басылым» деп атау жатады, себебі бұрынғы оқулық, «екінші басылыммен» тек тақырыбын бөлісетін болса, бірінші басылым деп есептеледі. Мұндай анықтаманың кеңейтілуінің себебі көбінесе жаңа оқулықтың қысқа мерзімді маркетингтік артықшылығына байланысты, өйткені кітап коллекционерлері үшін бірінші басылымдар кейінгі басылымдардан құндырақ саналса да, бұрынғы оқулықтың кейінгі басылымы ретінде аталған оқулық көбірек сенімділікке ие деген әсер тудырады.

Қайта қаралған басылым

Баспагерлер кейде туындының жаңа нұсқасын «өзгертілген басылым» немесе «N-ші басылым, өзгертілген» деп атауы мүмкін, егер алдыңғы нұсқа редакциялық тұрғыдан қайта қаралып немесе жаңартылған болса, бірақ автор немесе баспагер оны «N+1-ші басылым» деп атағысы келмесе («N» – алдыңғы басылымның нөмірі), бұл жағдайда субъективті себептер болады. Керісінше, мазмұны айтарлықтай өзгермеген туындының жаңа нұсқасы «жаңа басылым» немесе «N+1-ші басылым» деп аталуы мүмкін. «Өзгертілген басылым» мен «жаңа басылым» арасындағы сапалық айырмашылық субъективті болып табылады. Бұл бағдарламалық қамтамасыз етуді шығарушылардың нұсқаны «3.7 нұсқасы» деп атауына және одан кейінгі жаңартылған нұсқаны «3.8 нұсқасының» орнына «4 нұсқасы» деп атауына ұқсас. Жаңа нұсқамен енгізілген өзгерістердің маңыздылығына қатысты субъективті бағалау немесе жаңа нұсқаны белгілі бір сан ретінде көрсету арқылы маркетингтік үстемдікке қол жеткізу ниеті, жаңа нұсқаның нөмірі қалай қойылатынын анықтайды. Сондықтан «өзгертілген басылым» деген белгілеме өзгертулердің сапасы немесе мөлшері туралы нақты мәлімет бермейді.

Қайта қаралған және жаңартылған басылым

Фикциялық емес кітап алғаш рет жарық көрген кезде, ол кейде оның тақырыбына қатысты қосымша зерттеулерге түрткіс береді. Автор жаңа ақпарат кітапты қайта қарауға негіз болатынын анықтауы мүмкін. Кітаптың жаңа нұсқасы жаңа басылым ретінде шығарылады, және ол "қайта қаралып, жаңартылған басылым" деп аталуы мүмкін. Дегенмен, "қайта қаралып жаңартылған басылым" деген атау, "қайта қаралып жазылған басылым" атауы сияқты, тек баспагердің жеке таңдауын көрсетеді, бұл сол еңбектің бұрынғы "қайта қаралып жазылған басылымын" шығарған баспагерден өзгеше болуы мүмкін.

Бірлескен баспа

Бірге басып шығарудың негізгі анықтамасы – екі баспа үйі бір кітаптың бір нұсқасын (немесе бір нұсқаның балама нұсқаларын, мысалы, аудармаларын) бірдей уақытта немесе шамамен бірдей уақытта, әдетте әртүрлі елдерде жариялау. Ағылшын және американдық басылымдар әріптемесінде айырмашылықтар болуы мүмкін, сондай-ақ кейде атаулары да өзгеше болады. Мысалдар: бір пластиналардан, пленкалардан немесе файлдардан ағылшын тіліндегі басылым әртүрлі ағылшын тілді елдерде әртүрлі баспа компаниялары арқылы жариялануы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританиядағы Arms & Armour Press және АҚШ-тағы Stackpole Books әскери тақырыптар бойынша түрлі монографияларды бірлесіп басып шығарды. Францияда осы жылы француз баспасынан шыққан француз тіліндегі роман келесі жылы АҚШ-та американдық баспадан ағылшын тіліне аударылып жариялануы мүмкін. Бірлескен басылымдарға түрткі болған нәрсе – әр елдегі баспагерлердің жаңа тарату жүйелерін құрудың орнына, қолданыстағы тарату жүйелерін пайдалану. Ақпараттық технологиялардың дамуы және баспа ісінің жаһандануы бірлескен басылым деген ұғымның шекараларын кеңейтті. Мысалы, интернетте жарияланған кез келген материал әлемдік деңгейде жарияланған болып есептеледі. Сонымен қатар, ірі халықаралық баспагерлердің көптеген елдерде өз кітаптарын тарату жүйелері бар, сондықтан оларға басқа компаниялармен серіктестік құрудың қажеті жоқ. Олар әр ел үшін әртүрлі таңба астында кітап шығаруы мүмкін, бірақ бұл таңбалардың барлығы бір бас корпорацияның бөлігі болып табылады. Кітаптардың өндірісі, олар қай елде сатылатындығына қарамастан, Қытайда жүзеге асырылуы мүмкін.

Кітапханалық басылым

Кітапханалық басылым дүкендердегі даналармен бірдей көріне алады және, әдетте, сол құралымда жасалады. Дегенмен, кітапхана кітаптарының көп тозуына төтеп беру үшін, мұқабасы мен буындары артық күшпен жасалады. Бұл автомобильдердегі "полиция және такси" жиынтықтарына ұқсас, онда стандартты пайдаланудан ауыррақ және ұзақ қызмет мерзіміне шыдау үшін күшті тежегіштер және басқа да жаңартулар орнатылады.

Кітап клубының басылымы

Танымал кітап кейде кітап клубының таңбасымен қайта басылады. Көбінесе ол жаңа мұқабамен, арзан қағаздан және кітапты тікелей байланыстыратын мұқабасыз шығарылады. Түпнұсқадағы фотосуреттердің бәрі жойылуы мүмкін немесе олардың саны азайытылады. Кітап клубының басылымдары мүшелеріне бастапқы бағамен салыстырғанда айтарлықтай арзанға сатылады.

Арзан нұсқасы

Кітап бастапқы жоғары бағамен нарықты толықтырғаннан кейін, баспагер өзі арзан басылым шығаруы немесе кітапты шығару құқығын басқа баспагерге сатуы мүмкін. Арзан басылым әдетте төмен құнға бағаланған қағаздан жасалады және көбінесе жұмсақ мұқабалы болады, бірақ қатты мұқабалы да болуы мүмкін. Сонымен қатар, кітаптың жалпы құнын төмендету үшін бір бетке көбірек сөз сыйыру мақсатында, әдетте шрифт мөлшері кішірейтіледі. Әрине, арзан басылым үшін авторға төленетін гонорар төмендеуі мүмкін, бірақ бұл сату көлемінің артуымен өтесілуі мүмкін.

Колониялық басылым

Британ империясының өрбелген шағында, Ұлыбританияда басылған романдардың арзан нұсқалары көбінесе колонияларда кітаптардың басқа басылымдары сатылатынға дейін сатылымға түсірілетін. Мұның себебі кітаптарды колонияларға тасымалдау көп уақыт алғандықтан, сол елді мекендерде оқырмандардың саны көп болғандықтан және кітаптар британдық құндылықтарды таратудың тиімді құралы саналғандықтан болатын. Австралия колониялық басылымдарды ең көп тұтынатын ел болды. "Макмиллан" (Лондон) колониялық басылымдардың ең көп атауларын шығарды. Олар 1843 жылы басталып, 1970 жылдарға дейін (баға және сауда жағынан) сақталды.

Кадеттік басылым

Кадеттік басылым – кітаптың қарапайым тілмен жазылған, қысқартылған нұсқасы. Ол жас оқырмандарға арналған, бірақ ересектер де оқи алады.

Үлкен баспа басылымы

Бұл басылымдар көбінесе кітапханаларға арналған, бірақ мәтіннің шрифті әдеттегіден әлдеқайда ірілеу, осылайша көру қабілеті нашар адамдар (әсіресе егде жастағылар) кітапты оңай оқи алады. Ірі шрифтпен басылған кітаптардың көлемі біркелкі болады.

Ақиқаттық басылым

Ақиқаттық басылым – бұл ғылыми жарияланым, ол қолжетімді барлық дереккөздерден алынған туындының түсіндірмелерін, сындық талдауларын және кейде оның толық даму тарихын қамтиды.

Нөмірлеу

Сапасы әр түрлі болғандықтан, басылымдағы кіші нөмірлі баспалар кейде артық деп есептеледі, әсіресе бейнесі тақта тозғанша соғылған ескі туындыларда. Дегенмен, басылымдардың нөмірленуі олардың басылған тізбегімен сәйкес келмеуі мүмкін, көбінесе керісінше болуы ықтимал. Кейінірек баспагерлер басылымның мөлшерін шектеудің және басылым көлемін басылым нөміріне қосудың маңыздылығын түсінді (мысалы, 30 данадан тұратын басылымның 15-ші данасы үшін "15/30"). Сападағы айырмашылықтарды шектеу немесе жою үшін процеске қатаң бақылау енгізілді. Монотипияда, ең көп дегенде екі дана ғана жасала алатын техникада, басылымдар 1/1 деп немесе "бірден-бір" деп белгіленуі мүмкін. Суретшілер әдетте маркетингтік себептермен де, тақтаның қызмет ету мерзімі ішінде басылымды ыңғайлы деңгейде ұстау үшін тақтаға қарағанда әлдеқайда кіші басылым жасайды. Тақтаның беріктігін арттыру үшін қосымша шаралар қолданылуы мүмкін, мысалы, интаглио бейнелерін электроплатиналау, бұл әдіс әлсіз металл тақтаға мықты металлтан жұқа қабат жағу үшін электр тогын пайдаланады. Басылымдарды нөмірлеудің қағидалары белгілі, шектеулі басылым әдетте суретшінің қолымен қол қойылып, қарындашпен нөмірленеді (мысалы: 14/100). Бірінші сан – басылымның өзінің нөмірі. Екінші сан – суретшінің осы бейнеден басып шығаратын даналардың жалпы саны. Екінші сан неғұрлым төмен болса, шектеулі басылымдардың құны мен коллекциялық құндылығы соғұрлым жоғары болуы мүмкін, олардың баға диапазонына қарай. Басылымның нөмірленген даналарына қосымша басылымдар жасалғанын көрсететін басқа да белгілер болуы мүмкін. Суретшінің сынақтары "A. P." немесе "P/A", кейде "E. A." немесе "E. d'A." (épreuve d'artiste) деп белгіленеді; монопринттер мен қолмен өңделген бірегей басылымдар "unique" деп белгіленеді; біреуге сыйға берілген немесе сатуға жарамсыз себептерге байланысты басылымдар "H. C." немесе "H/C" деп белгіленеді, яғни "hors de commerce" – сатуға арналмаған. Бұл әдетте баспагерге арналған, суретшінің сынақтары сияқты. Баспагерге де кейбір сынақ даналарын сақтауға рұқсат етіледі, олар "P. P." деп белгіленеді. Соңында, басылым мүшелерінің сапасын салыстыру үшін қолданылатын бас бейне басылуы мүмкін, олар "bon à tirer" немесе "BAT" ("басып шығаруға жақсы") деп белгіленеді. Барлығында, негізгі басылымның саны алынған жақсы даналардың жалпы санының 50% немесе одан аз құрайды. Кәсіби суретші-баспагерлер кейде басылымды бірнеше суретшінің сынақ даналарымен, соның ішінде "bon à tirer" басылымымен және содан кейін "бір рет" немесе "1/1" немесе "бір/рет" деп белгіленген бірегей данамен шектейді.

Республикалау

Көптеген коммерциялық тұрғыдан сәтті кітаптар түпнұсқа баспалары немесе басқа баспалар арқылы қайта басылды. Сондықтан, егер танымал кітапты Amazon.com сияқты ірі кітап дүкенінде немесе WorldCat сияқты үлкен кітапхана каталогында іздесеңіз, көбінесе әртүрлі авторлық құқық жылдары, баспагерлер, басылымдар, форматтар (қатты мұқабалы, жұмсақ мұқабалы, саудалық және көптеп таралған) және тағы басқаларын көруге болады. "Қайта басылу" мен "қайта жариялану" арасындағы нақты айырмашылықты және қайта жарияланудың жаңа "басылым" саналатын-саналмайтынын анықтайтын жалпыға ортақ ереже немесе стандарт болмағандықтан, мұндай терминдердің мағынасы, кем дегенде, көз тартарлық.

Ұлыбритания

1956 жылдан бері жарияланған басылымдардың типографиялық безендірілуі авторлық құқықпен қорғалады. 1988 жылғы Авторлық құқық, дизайн және патенттер заңы жарияланған басылымды бір немесе бірнеше әдеби, драмалық немесе музыкалық еңбектің толық немесе кез келген бөлігінің жарияланған нұсқасы деп анықтайды. Осылайша, бұл баспагердің жинақтауға салған инвестициясын, сондай-ақ мәтіннің көрінісіне әсер ететін жобалау және таңдау процестерін қорғайды. Бұл қоғамдық домендегі еңбектердің (мысалы, Шекспирдің толық шығармалары) қазіргі заманғы басылымдарын да қамтиды және макетті көшіруге тыйым салады (бірақ еңбектің өзін емес).