Миклош Рожа: венгр-американдық композитор (1907-1995). Фильмдерге жазған 100-ге жуық музыкасымен танымал, сонымен қатар концерттік музыканы да дамытқан. Биографиясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгр-американдық композитор (1907–1995)
Hungarian American composer (1907–1995)
Миклош Роза (18 сәуір 1907 – 27 шілде 1995) – Германияда білім алған (1925–1931) және Францияда (1931–1935), Ұлыбританияда (1935–1940) және АҚШ-та (1940–1995) қызмет еткен, 1953 жылдан бастап Италияда жиі болып тұрған композитор. Ол жүзге жуық фильмге жазған музыкасымен әйгілі, бірақ өзінің "екі өмір" деп атаған концерттік музыкаға адалдығын сақтап қалды. Роза 1933 жылы шыққан оркестрлік "Тема, Вариациялар және Финал" (Op. 13) туындысымен Еуропада ерте табысқа жетті және "Төрт қауырсын" (1939) және "Бағдад ұрысы" (1940) сияқты алғашқы фильмдерінен бастап киноиндустрияда танымал болды. Бұл жоба оны Голливудқа әкелді, өйткені соғыс уақытында өндіріс Ұлыбританиядан көшірілді, және Роза АҚШ-та қалып, 1946 жылы американдық азаматтыққа ие болды. Голливудтағы мансабында ол 17 рет «Оскар» сыйлығына ұсынылып, «Спеллбаунд» (1945), «Двойная жизнь» (1947) және «Бен-Хур» (1959) фильмдері үшін үш рет осы сыйлықтың иегері атанды, ал оның концерттік туындыларын Жаша Хайфец, Грегор Пиатигорский және Янош Старкер сияқты көрнекті музыканттар насихаттады.
Miklós Rózsa (; April 18, 1907 – July 27, 1995) was a Hungarian American composer trained in Germany (1925–1931) and active in France (1931–1935), the United Kingdom (1935–1940), and the United States (1940–1995), with extensive sojourns in Italy from 1953 onward. Best known for his nearly one hundred film scores, he nevertheless maintained a steadfast allegiance to absolute concert music throughout what he called his "double life". Rózsa achieved early success in Europe with his orchestral Theme, Variations, and Finale (Op. 13) of 1933, and became prominent in the film industry from such early scores as The Four Feathers (1939) and The Thief of Bagdad (1940). The latter project brought him to Hollywood when production was transferred from wartime Britain, and Rózsa remained in the United States, becoming an American citizen in 1946. During his Hollywood career, he received 17 Academy Award nominations including three Oscars for Spellbound (1945), A Double Life (1947), and Ben Hur (1959), while his concert works were championed by such major artists as Jascha Heifetz, Gregor Piatigorsky, and János Starker.
Ерте өмір
Миклош Роза Будапештте дүниеге келді. Оны классикалық және халық музыкасына анасы Регина (қызметтік аты Берковиц), Франц Листтің шәкірттерімен оқыған пианист, және әкесі Гюла, мажар халық музыкасын жақсы көрген өнеркәсіпші және жер иесі таныстырды. Екеуі де еврей тегінен еді. Гюланың әкесі Мориц Розенберг 1887 жылы отбасының тегін Розаға өзгерткен. Гюла Роза әкесінен Будапешттегі аяқ киім фабрикасын мұраға алған, ол оны шамамен 1900 жылы астанаға әкелді. Әкесіне ұқсап, жер иесі болғанына қарамастан, Гюла социалистік көзқарастарды ұстанды, оны «Мажар жері кімге тиесілі?» атты памфлетте білдірді. Жас Миклош білімділік пен музыкалық мәдениетке толы отбасыда өсті. Жеті жылдан кейін оның жалғыз қарындасы Эдит дүниеге келді. Розаның анасының інісі Лайос Берковиц, Будапешт операсының скрипашісі, жас Миклосқа бес жасында алғашқы музыкалық аспабын сыйлады. Кейін ол альт және фортепианомен шұғылдана бастады. Сегіз жасында ол көпшілік алдында өнер көрсетіп, шығармалар жазатын болды. Лейпцигте оқыған жылдары бір бөлімді скрипкалық концерт және ұзақ симфония, Op. 6 жазды. Ешқайсысы жарияланбады, ал Вильгельм Фуртвенглер Берлинге сапарында симфонияны қарастыруға уақыт таппағандықтан Роза көңілі қалып қойды. Роза екі шығарманы да жасырып, бірақ ақырында симфонияны (жоғалған скерцосынан басқа) 1993 жылы жаздыруға рұқсат берді. Біраз уақыт бойы ол Лейпцигте Грапнердің ассистенты болып жұмыс істеді, бірақ француз органшысы және композиторы Марсель Дюпренің ұсынысымен 1931 жылы Парижге көшіп кетті. Ол онда камералық музыка және кішкентай оркестрге арналған Серенада, Op. 10 (кейіннен Венгриялық Серенада ретінде кеңейтілді, Op. 25) шығарды. Оның премьерасын Будапештте Эрнё Дохнаньи жасады, ол Розаға симфониядан гөрі қысқа шығарма ұсынуға кеңес берді. Рихард Штраус тыңдаушылардың арасында болды, ал оның мақұлдауы жас композитор үшін Габсбург әулетінің мүшесі және регент Миклош Хортидің қатысуынан гөрі маңыздырақ болды. Соңынан келген Тақырып, Вариациялар және Финал, Op. 13, ерекше жақсы қабылданды және Чарльз Мунк, Карл Бём, Георг Солти, Юджин Орманди, Бруно Вальтер және Леонард Бернштейн сияқты дирижерлер орындады.
Miklós Rózsa was born in Budapest and was introduced to classical and folk music by his mother, Regina (née Berkovits), a pianist who had studied with pupils of Franz Liszt, and his father, Gyula, a well to do industrialist and landowner who loved Hungarian folk music. Both parents were of Jewish origin. Gyula's father, Moritz Rosenberg, had changed the family name to Rózsa in 1887. Gyula Rózsa had inherited from his father a Budapest shoe factory, which brought him to the capital around 1900. Like his father, and despite his landowning status, Gyula had socialist leanings, which he expressed in a pamphlet entitled To Whom Does the Hungarian Soil Belong? Young Miklós grew up in a home of enlightened values and musical culture. His only sibling, Edith, was born seven years later. Rózsa's maternal uncle Lajos Berkovits, violinist with the Budapest Opera, presented young Miklós with his first instrument at the age of five. He later took up the viola and piano. By the age of eight he was performing in public and composing. During the Leipzig years he essayed a single movement Violin Concerto and a lengthy Symphony, Op. 6. Neither work was published, and Rózsa was discouraged on a trip to Berlin when Wilhelm Furtwängler did not find time to consider the Symphony. Rozsa suppressed both works, but eventually allowed the Symphony (minus its lost scherzo) to be recorded in 1993. For a time he remained in Leipzig as Grabner's assistant, but at the suggestion of the French organist and composer Marcel Dupré, he moved to Paris in 1931. There he composed chamber music and a Serenade for small orchestra, Op. 10 (later greatly revised as Hungarian Serenade, Op. 25). It was premiered in Budapest by Ernő Dohnányi, who had advised Rózsa to offer a shorter work than the Symphony. Richard Strauss was in the audience, and his approval meant more to the young composer than the presence of Habsburg royalty and the prince regent, Miklós Horthy. The subsequent Theme, Variations, and Finale, Op. 13, was especially well received and was performed by conductors such as Charles Munch, Karl Böhm, Georg Solti, Eugene Ormandy, Bruno Walter and Leonard Bernstein.
Фильмге музыка салу
Розаны кино музыкасына 1934 жылы оның досы, швейцариялық композитор Артур Хонеггер таныстырды. Олардың шығармаларын орындаған концерттен кейін Хонеггер киноға музыка жазу арқылы табысын көбейтіп отырғанын айтты, соның ішінде "Жәбірленушілер" (1934) фильмі үшін де. Роза оны көруге барып, кино өнерінің мүмкіндіктеріне зор әсер алды. Бірақ Парижде фильмдерге музыка жазуға мүмкіндік тумады, сондықтан Роза бай демеушінің көмегімен және Nic Tomay атты псевдоним астында жеңіл музыка жазу арқылы күнкөрісін қамтамасыз етуге мәжбүр болды. Роза Лондонға көшкен соң ғана Александр Корданың (оның қазақстандық әріптесі) өндірген "Қарусыз рыцарь" (1937) фильміне алғашқы рет музыка жазуға шақырылды. Кейін ол ұлының тілегімен Калифорнияға оралды және өмірінің соңына дейін үйде қалып қойды.
Rózsa was introduced to film music in 1934 by his friend, the Swiss composer Arthur Honegger. Following a concert which featured their respective compositions, Honegger mentioned that he supplemented his income as a composer of film scores, including the film Les Misérables (1934). Rózsa went to see it and was greatly impressed by the opportunities the film medium offered. However, no film scoring opportunities presented themselves in Paris, and Rózsa had to support himself by reliance on a wealthy patron and by composing light music under the pseudonym Nic Tomay. It was not until Rózsa moved to London that he was hired to compose his first film score for Knight Without Armour (1937), produced by his fellow Hungarian Alexander Korda. He returned to California at the behest of his son, and remained sequestered at his home for the remainder of his life.
Өлім
Роза 1995 жылғы 27 шілдеде қайтыс болды. Оның әйелі, Маргарет 1999 жылы 89 жасында қайтыс болды.
Rózsa died on July 27, 1995, His wife, Margaret, died in 1999, aged 89.
Шығармалары
Розаның алғашқы үлкен жетістігі оркестрлік "Тема, вариациялар және финал", Op. 13, 1934 жылы Германияның Дуйсбург қаласында таныстырылды және көп ұзамай Чарльз Мунк, Карл Бём, Бруно Вальтер, Ханс Сваровский және басқа да жетекші дирижерлер оны қабылдады. Ол алғаш рет Америка Құрама Штаттарында Ханс Ланге жетекшілігінде Чикаго симфониялық оркестрімен 1937 жылғы 28-29 қазанда орындалды. 1943 жылы Нью-Йорк филармониясының концерті арқылы кеңінен танылды, онда Леонард Бернштейн өзінің әйгілі дирижерлік дебютын жасады. 1952 жылға қарай оның киноға жазған музыкасы соншалықты табысты болды, ол MGM компаниясымен келісімшартта жыл сайын үш ай киностудиядан алыстап, концерттік музыкаға назар аудару шартын келісе алды. Розаның скрипкалық концерті, Op. 24, 1953-1954 жылдары скрипкашы Яша Хайфец үшін жазылды, ол композитормен бірге оны жетілдіруде ынтымақтастық етті. Кейіннен Роза осы шығарманың бөліктерін Билли Уайлдердің "Шерлок Холмстың жеке өмірі" (1970) фильміне бейімдеді. Розаның виолончельдік концерті, Op. 32, 1967-1968 жылдары виолончелист Янош Старкердің өтініші бойынша жазылды және 1969 жылы Берлинде тұсаукесері өтті. Роза скрипка мен виолончель концерттері арасында скрипка, виолончель және оркестр үшін "Синфония Кончертанта", Op. 29 шығармасын жазды. Тапсырыс берушілер Хайфец пен оның жиі серіктесі Грегор Пиатигорский аталған шығарманы ешқашан орындамады, бірақ олар баяу бөлімінің қысқартылған нұсқасын, "Tema con Variazoni", Op. 29a атауымен жазды. Роза хорлық шығармалары үшін де танылды. Оның дирижер Морис Сконеспен және Вашингтон штатының Такома қаласындағы Тынық мұхиты лютеран университетінің "Батыс хорымен" ынтымақтастығы нәтижесінде оның қасиетті хорлық шығармаларының коммерциялық жазбасы – "Кез келген нәрсеге уақыты бар", Op. 20; "Өмірдің бекершілігі", Op. 30; және "Жиырма үшінші псалом", Op. 34 – Джон Стивен Лашердің продюсерлігімен және 1978 жылы Аллен Джайлспен Entr'acte Recording Society үшін жазылды.
Rózsa's first major success was the orchestral Theme, Variations, and Finale, Op. 13, introduced in Duisburg, Germany, in 1934 and soon taken up by Charles Munch, Karl Böhm, Bruno Walter, Hans Swarowsky, and other leading conductors. It was first played in the United States by the Chicago Symphony Orchestra under Hans Lange on October 28–29, 1937, and achieved wide exposure through a 1943 New York Philharmonic concert broadcast when Leonard Bernstein made his famous conducting debut. By 1952, his film score work was proving so successful that he was able to negotiate a clause in his contract with MGM that gave him three months each year away from the film studio so that he could focus on concert music. Rózsa's Violin Concerto, Op. 24, was composed in 1953–54 for the violinist Jascha Heifetz, who collaborated with the composer in fine tuning it. Rózsa later adapted portions of this work for the score of Billy Wilder's The Private Life of Sherlock Holmes (1970). Rózsa's Cello Concerto, Op. 32 was written much later (1967–68) at the request of the cellist János Starker, who premiered the work in Berlin in 1969. Between his violin and cello concertos, Rózsa composed his Sinfonia Concertante, Op. 29, for violin, cello, and orchestra. The commissioning artists, Heifetz and his frequent collaborator Gregor Piatigorsky, never performed the finished work, although they did record a reduced version of the slow movement, called Tema con Variazoni, Op. 29a. Rózsa also received recognition for his choral works. His collaboration with conductor Maurice Skones and The Choir of the West at Pacific Lutheran University in Tacoma, Washington, resulted in a commercial recording of his sacred choral works—To Everything There is a Season, Op. 20; The Vanities of Life, Op. 30; and The Twenty Third Psalm, Op. 34—produced by John Steven Lasher and recorded by Allen Giles for the Entr'acte Recording Society in 1978.
Танымал мәдениетте
Оның "Тема, вариациялар және финал" атты Op. 13 шығармасының жетінші вариациясы (темадан кейін), 1950-ші жылдардағы "Суперменнің оқиғалары" телесериалының төрт эпизодында – ең бастысы "Жылаған клоун" – саундтрек ретінде қолданылды. Том Клэнсидің "Қызыл қоян" романында Розаның ойдан шығарылған туысы "Жозеф Роза" классикалық музыка дирижері ретінде танымал, екінші дәрежелі кейіпкер болып бейнеленеді.
The seventh variation (after the theme) of his Theme, Variations and Finale, Op. 13, was used as part of the soundtrack in four episodes—most notably "The Clown Who Cried"—of 1950s television series Adventures of Superman. In the Tom Clancy novel Red Rabbit, a fictional cousin of Rózsa's, "Jozsef Rozsa", appears as a minor character who is famous in universe as a conductor of classical music.