Кіріспе

Жапондық қысқа мойынды лютня – жапондық музыкалық аспап (琵琶) – дәстүрлі түрде әңгіме айтуда қолданылатын қысқа мойынды ағаш лютня. Бива – бұл алғашқыда Қытайда танымал болған, содан кейін Шығыс Азияға тарап, Нара дәуірінде (710–794) Жапонияға жеткен тоқылған ішекті аспап. Көбінесе 90-130 см аралығында болатын аспаптың корпусы су тамшысы тәрізді, ал мойны қысқа, әдетте төрт (кейде бес) ішегі бар. Жапонияда бива көбінесе саусақтармен емес, бачимен тартады және жиі гагаку ойнау үшін қолданылады. Биваның ең танымал қолданылуларының бірі – Камакура дәуірінен (1185–1333) қалған соғыс тарихы «Хейке туралы әңгіме» оқу үшін қолданылуы. Бұрынғы ғасырларда, басты бива музыканттары көзі көрмейтін монахтар (琵琶法師) болған, олар биваны діни мәтіндерді оқығанда музыкалық сүйемелдеу ретінде пайдаланған. Биваның қытайлық түбірі пипа (琵琶) болып табылады, ол Жапонияға екі түрде келді; Жапонияға енгізілгеннен кейін биваның түрлері еселеп көбейді. Бива ойнаушыларын қолдаған гильдиялар, әсіресе бива хоши, жүздеген жылдар бойы бива музыкасының дамуына үлкен үлес қосты. Бива хоши өнерпаздарының өнер көрсетулері көп жылдар бұрын басқа бива ойнаушыларының өнер көрсетулерімен қатар жүрді және бүгінге дейін жалғасуда. Бұл біріккендік биваның жылдам дамуына және оның кең танымалдылығына әкелді, осылайша ол Жапониядағы ең танымал аспаптардың біріне айналды. Оның танымалдығына қарамастан, Онин соғысы және одан кейінгі Соғысқан Штаттар кезеңі бива оқытуын тоқтатты және білікті музыканттардың санын азайтты. Мейдзи дәуірінде Токююдзюцу жойылғаннан кейін бива ойнаушылары қолдауын жоғалтты. 1940-жылдардың соңында, толығымен жапондық дәстүр болып табылатын бива, батыс аспаптарына көшірілді; алайда, жапон музыканттарының бірлескен күш-жігерінің арқасында биваға деген қызығушылық қайта жандануда. Жапон және шетелдік музыканттар өз шығармаларында дәстүрлі жапон аспаптарын, әсіресе биваны қолдана бастады. Көзі көрмейтін бива орындаушылары енді басымдық танытпаса да, көптеген музыканттар оны дәстүрлі және заманауи стильде ойнауды жалғастыруда.

Тарих

Бива 7-шы ғасырда Жапонияға жетті, қытайлық иілген мойынды пипа аспабынан дамыған, ал пипаның өзі Батыс Азиядағы ұқсас аспаптардан туындаған. Биваның осы түрі, гаку бива деп белгілі, кейін гагаку ансамбльдерінде қолданылып, ең көп танылған түрге айналды. Дегенмен, биваның тағы бір түрі – мосо бива немесе коджин бива – де Жапонияға келді, алғаш рет Кюсю аймағында пайда болды. Оның шығу тегі нақты белгісіз болғанымен, биваның осы жұқа нұсқасы рәсімдер мен діни обрядтарда қолданылды. Бива, бива ойнаушылары – бива хоши деп аталатын музыканттар жұмыс істеп, қолдау тапқан Жапон императорлық сарайында жиі орындалатын аспап ретінде танымал болды. Алайда, Ритсурио мемлекетінің құлауынан кейін, сарайдағы бива хошилер сарайдың қайта құрылуымен бетпе-бет келді және будда ғибадатханаларында пана сұрады. Олар буддалық монахтардың мәртебесін алып, мосо бивамен танысты. Оның салыстырмалы ыңғайлылығы мен тасымалдануына көз жеткізіп, монахтар осы ерекшеліктерді үлкен әрі ауыр гаку бивасымен біріктіріп, хайке бивасын жасады, ол, аты айтқандай, негізінен «Хейке туралы әңгіме» оқулары үшін қолданылды. Келесі бірнеше ғасырлар бойы екі дәстүрдің де музыканттары жиі кездесіп, жаңа музыкалық стильдер мен жаңа аспаптарды дамытты. Камакура дәуірінде (1185–1333) хайке бивасы гаку бива мен мосо биваның араласуынан пайда болған аспап ретінде танылды. Мосо бивадан кішірек болған хайке бивасы да ұқсас мақсаттарда қолданылды. Қазіргі сацума бивасы мен чикузен бивасы да мосо бивасынан шыққан, сацума бивасы Сацума доменінің самурайлары үшін соғыс кезеңінде рухани және зияли жаттығулар үшін, ал кейіннен жалпы қойылымдар үшін пайдаланылды. Чикузен бивасын буддалық монахтар жеке үйлерге барып, буддалық обрядтар үшін ғана емес, сонымен қатар әңгімелер мен жаңалықтарды айту үшін ескерткіш қызметтерді орындау үшін қолданды. Бұрын танымал болғанына қарамастан, шамамен 16-шы ғасырдан 19-шы ғасырдың ортасына дейін биваның орындалуы мен практикасы туралы аз мәлімет қалды. Осы кезеңде биваның үш негізгі ағыны пайда болды: зато (соқыр бива ойнаушыларының мемлекеттік бақылаудағы ең төменгі деңгейі), шифу (самурай стилі) және чофу (қалалық стиль). Бұл стильдер (琵琶歌) – бива сүйемелдеуімен дауысты айтуды – ерекшелендіріп, (江戸歌) ойнау стильдерінің, мысалы, шиннай мен котаның негізін құрды. Осы стильдерден бива дәстүрінің екі негізгі қалған нұсқасы пайда болды: сацума бива және чикузен бива. Мейдзи дәуірінен (1868–1912) Тынық мұхиты соғысына дейін сацума бивасы мен чикузен бивасы бүкіл Жапонияда танымал болды, ал Шова дәуірінің басында (1925–1989) нишики бивасы құрылып, сұранысқа ие болды. Соғыстан кейінгі бива дәстүрлерінің ішінде тек хиго бива ғана соқыр адамдар орындайтын стиль ретінде сақталды. Хиго бивасы хайке бивасымен тығыз байланысты және соған ұқсас, соғыстар мен аңыздарға бағытталған ауызша баяндау дәстүріне сүйенеді. Мейдзи дәуірінің ортасында аспаптар жақсартылып, түсінікті әндер көптеп жазылды. Тайшо дәуірінің басында (1912–1926) сацума бивасы нишики бивасына айналдырылды, ол сол кездегі әйел музыканттар арасында танымал болды. Осымен бива танымалдыққа ие болды, әндері тек «Хейке туралы әңгіме» ғана емес, сонымен қатар Қытай-жапон соғысы мен Ресей-жапон соғысын бейнелейді, Такео Хиросе, Хитачимару және Hill 203 сияқты әндер танымал болды. Алайда, батыс музыкасы мен аспаптарының енгізілуінен кейін Мейдзи дәуірінде бива ойнау ісі дерлік жойылып кетті, бірақ Цурута Кинши және басқалар жанрды қазіргі заманғы ойнау стилімен және батыс композиторларымен ынтымақтастық арқылы қайта жандандырды.

Түрлері

Биваның жетіден астам түрі бар, олардың ішектің саны, шығаратын дыбыстары, қолданылатын медиатордың түрі және мақсаты бойынша ерекшеленеді. Бива теңдікпен келтірілмегендіктен, дыбыздар ең жақын нотаға жуықтатылады.

Музыка стилі

Бива – Жапонияның басты дәстүрлі аспаптарының бірі саналады, ол ұзақ тарихында басқа дәстүрлі аспаптар мен шығармаларға әсер еткен және олардан әсер алған; осы себепті бивамен ойналатын түрлі музыкалық стильлер көптеген саны бар. Жапондық дәстүрлі музыка; 邦楽; Хогаку: Хогаку-да музыкалық аспаптар көбінесе вокалдық орындауларға сүйемелдеуші ретінде қолданылады, олар музыкалық стильде басымдыққа ие, ал Хогаку шығармаларының көп бөлігі вокалдық болып табылады. Жапондық сарай музыкасы; 雅楽; Гагаку: Гагаку көбінесе императорлық сарай немесе храмдар мен ғибадатханалардың қолдауында болған. Гагаку ансамбльдері ішекті, үрмелі және соққылы аспаптардан тұрды, мұнда ішекті және үрмелі аспаптарқадірленген, ал соққылы аспаптар екінші деңгейлі деп есептелген. Ішекті аспаптардың ішінде оркестрлік Гагаку орындауларында бива ең маңызды аспап болғандай көрінеді. Буддалық ән айту; 声明; Шомё: Бива Шомёда қолданылмаса да, бива ән айту стилі Шомёмен, әсіресе мосо және Тайра кланы стилімен тығыз байланысты. Шомё мен мосо биваның екеуі де буддалық обрядтар мен дәстүрлерге негізделген. Жапонияға келгенге дейін Шомё Үнді буддизмінде қолданылған. Мосо биваның да тамыры Үнді буддизміне байланысты, ал хейке бива, мосо биваның алдындағысы ретінде, соқыр будда дін қызметкерлері – бива хошидің басты аспабы болды.

құрылыс және көйлеу

Жалпы алғанда, бива төрт ішекпен тартады, бірақ қазіргі заманғы сацума және чикузен биваларында бес ішек болуы мүмкін. Бива ішектерінің қалыңдығы әртүрлі: бірінші ішек ең жуан, ал төртіншісі – ең жіңішке. Чикузен бивасында екінші ішек ең жуан, ал төртінші және бесінші ішектерінің қалыңдығы сацума бивасындағыдай бірдей болады. Ішектердің қалыңдығының өзгешелігі, оларды әртүрлі бағытта тартқанда түрлі тембрлер тудырады. Бивада дыбыс біркелкі емес. Жалпы үн мен биіктік толық сатылармен немесе микротонмен жоғарылап немесе төмендеуі мүмкін. Хорда ән салғанда бива әншілері көбінесе кезегімен кірісіп, бір уақытта емес, гетерофониялық сүйемелдеумен ән айтады. Жеке орындау кезінде бива орындаушысы монофониялық түрде әндейді, орындау бойына мелизматикалық әуенмен өтеді. Бұл монофониялар белгілі бір гармонияны ұстанбайды. Керісінше, бива әншілері сопрано, альт, тенор немесе бас ролін ажыратпастан, икемді үнмен әндейді. Бұл ән стилін бива толықтырады, ойнаушылар орындау барысында қысқа глиссандолар шығару үшін оны пайдаланады. Биваға сүйемелдейтін ән стилі, әсіресе дауыстылар, [[N (кана)] және "g" әріпімен басталатын буындар (мысалы, [[ка (кана)] және [[ки (кана)]) айтылғанда мұрынды болып келеді. Бива әншілері дауысының күшін де өзгертеді – естілмейтіндей тыныштан өте жоғарыға дейін. Бива пьесалары көбінесе шағын топтар үшін орындалғандықтан, әншілерге батыс музыкалық дәстүріндегі опера әншілері сияқты дауыстарын күшейтудің қажеті болмады. Бива музыкасы пентатоникалық шкалаға негізделген (кейде бес тонды немесе бес ноталы шкала деп те аталады), яғни әр октавада бес нота бар. Бұл шкалаға кейде қосымша ноталар енгізіледі, бірақ негізгі құрамы пентатоникалық болып қалады. Бива орындауларындағы ырғақ кең икемділікке мүмкіндік береді. Әндер әрқашан белгілі бір ырғақпен орындалмайды, бірақ қазіргі заманғы бірлескен орындауларда ырғақ қолданылуы мүмкін. Бивада ойналатын ноталар көбінесе баяу және жіңішке басталып, біртіндеп жылдамдайды, орындау барысында темп өзгереді. Бива әнінің текстурасы көбінесе "сирек" деп сипатталады. Бива музыкасының текстурасына медиатор да әсер етеді. Әртүрлі өлшемдегі медиаторлар түрлі текстуралар тудырады; мысалы, мосо бива үшін қолданылатын медиатор гаку бива үшін қолданылатыннан әлдеқайда үлкен болғандықтан, одан қаттырақ және күштірек дыбыс шығады. Медиатор савари дыбысын жасау үшін де маңызды, ол әсіресе сацума бивасында қолданылады. Медиатордың материалы да текстураны өзгертеді, піл сүйегі мен пластик медиаторлар ағаш медиатордың тартылған дыбысына қарағанда, берік текстура жасайды.

Қазіргі заманғы музыкада қолдану

Биуаның қолданылуы Хиан дәуірінен бері Жапонияда күрт азайды. Сыртқы ықпал, ішкі қысымдар және әлеуметтік-саяси дүрбелең биуаға демеушілік беруді және биуаның бейнесін қайта анықтады; мысалы, Муромачи дәуіріндегі Онин соғысы (1338–1573) және одан кейінгі Соғысқан Штаттар кезеңі (15–17 ғасырлар) хэйкёку орындаушыларының оқу-білім беру циклын бұзды. Соның салдарынан, жас музыканттар басқа аспаптарға көшті және биуа музыкасына деген қызығушылық төмендеді. Тіпті биуа хоси де шамисен (үш таралған лютня) сияқты басқа аспаптарға ауысты. Биуаға деген қызығушылық Эдо дәуірінде (1600–1868) қайта жанданды, Токугава Иэясу Жапонияны біріктіріп, Токугава сёгунатын құрған кезде. Иэясу биуа музыкасын жақсы көріп, биуа гильдияларын (Тодо деп аталатын) қаржыландыру және оларға ерекше жеңілдіктер беру арқылы нығайтуға көмектесетін маңызды меценат болды. Шамисеншілер мен басқа музыканттар биуаға ауысуды қаржылық тұрғыдан тиімді деп тапты, соның нәтижесінде биуа музыкасының жаңа стильдері пайда болды. Эдо дәуірі биуаның ұзақ тарихындағы ең өнімді және көркемдік жағынан шығармашылық кезеңдердің біріне айналды. 1868 жылы Токугава сёгунаты құлап, Мэйдзи кезеңі мен Мэйдзи қалпына келтіруі басталды, оның барысында самурайлар класы жойылды және Тодо өз демеушілігінен айырылды. Биуа ойнаушылары енді ерекше жеңілдіктерге ие болмады және өздерін-өздері қамтамасыз етуге мәжбүр болды. Мэйдзи дәуірінің басында Токиода кем дегенде жүз дәстүрлі сарай музыканты болған деп есептелді; алайда, 1930 жылдары бұл сан Токиода 46-ға дейін азайды, ал осы музыканттардың төрттен бірі кейін Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. Соғыстан кейінгі Жапониядағы өмір қиын болды, көптеген музыканттар одан да тұрақты өмірлену үшін музыкасын тастады. Биуаның көптеген стильдері 1900 жылдардың басында гүлденді (мысалы, 1900 мен 1930 жылдар аралығындағы киндай биуа), бірақ соғыс оқу-білім беру циклын тағы да бұзды. Қазіргі кезде көптеген биуа дәстүрлерінде биуаны оқудың тікелей жолдары жоқ. ХХ ғасырдың басында өте танымал болған хиго биуа ойнаушылары да ауызша композицияны тікелей зерттей алмайды, өйткені дәстүрдің иелері қайтыс болған немесе ойнауға қабілетсіз. Киндай биуа әлі де көптеген кәсіби және әуесқой орындаушыларды сақтап қалғанмен, зато, хэйке және мосо биуа стильдері дерлік жойылып кетті. Биуа музыкасы Тынық мұхиты соғысынан кейінгі Жапонияда төмендеген кезде, көптеген жапон композиторлары мен музыканттары оған қызығушылықты қайта жандандырудың жолдарын тапты. Олар Жапониядағы музыка теориясы мен музыка композициясы бойынша оқулар толығымен батыстық теория мен оқытудан тұратындығын мойындады. 1960 жылдардың аяғынан бастап, бұл музыканттар мен композиторлар өздерінің шығармаларына жапон музыкасын және жапон аспаптарын енгізе бастады; мысалы, бір композитор, Тору Такэмицу, батыс композиторларымен және шығармаларымен бірлесіп, ерекше азиялық биуаны қосты. Оның жақсы қабылдаған шығармалары, мысалы, «Қарашадағы қадамдар», биуа хэйкёкуын батыстық оркестрлік орындаумен біріктірді, биуаға деген қызығушылықты жандандырды және J-Pop пен энкадан син хогаку пен гэндайгаку жанрларындағы басқа музыканттардың бірлескен күш-жігерін тудырды. Басқа музыканттар, мысалы, Ямасика Ёсиюки, көптеген этномузыкологтардың пікірінше, биуа хосидің соңғысы болған, мәңгілікке жоғалып кетуі мүмкін әндердің ноталарын сақтап қалды. Мэйдзи дәуірінің соңында дүниеге келген Ямасика биуа хоси дәстүрін 1996 жылы қайтыс болғанға дейін жалғастырды. 1960 жылдардың аяғынан 1980 жылдардың соңына дейін бүкіл әлемнен композиторлар мен тарихшылар Ямасикаға келіп, оның көптеген әндерін жазды; осы уақытқа дейін биуа хоси дәстүрі толығымен ауызша дәстүр болған. Ямасика 1996 жылы қайтыс болғанда, биуа хоси оқу-білім беру дәуірі де онымен бірге аяқталды, бірақ оның жазбаларының арқасында сол дәуірдің музыкасы мен генийі жалғасуда.

Жазбалар

Silenziosa Luna – Ымысыздан Тілсіз Ай / ALM Records ALCD 76 (2008).