Кіріспе
Ресейдегі зияткерлік қозғалыс, Батыс Еуропаның ықпалына қарсы. Славянофильство (Славянофильство) – Ресей империясының Ресейдің ерте тарихынан туындаған құндылықтар мен институттар негізінде дамуын қалаған 19 ғасырдан бастау алған қозғалыс. Славянофилдер Ресейдегі Батыс Еуропаның ықпалына қарсы тұрды. Тарихи контекстке байланысты, славянофильствоның қарсы тұратыны славофобия (славян мәдениетіне деген қорқыныш) немесе кейбір орыс зиялыларының (мысалы, Иван Аксаков) батысшылдық (zapadnichestvo) деп атаған нәрсе болуы мүмкін.
Slavophilia (Славянофильство) was a movement originating from the 19th century that wanted the Russian Empire to be developed on the basis of values and institutions derived from Russia's early history. Slavophiles opposed the influences of Western Europe in Russia. Depending on the historical context, the opposite of Slavophilia could be seen as Slavophobia (a fear of Slavic culture) or also what some Russian intellectuals (such as Ivan Aksakov) called zapadnichestvo (westernism).
Тарих
Славофилия – 19 ғасырдағы Ресейде қалыптасқан интеллектуалдық ағым. Бір жағынан, бір емес, көптеген славянофильдік қозғалыстар немесе бір қозғалыстың көптеген тармақтары болды. Кейбіреулері солшыл болып, демократия сияқты прогрессивті идеялар орыс тәжірибесіне тән екенін айтты, бұл олардың ортағасырлық Новгородтың еркін демократиясы деп санағандарынан дәлелденді. Ал кейбіреулері оңшыл болып, ғасырлар бойы қалыптасқан автократиялық патша дәстүрін Ресей халқының мәні деп есептеді. Славофилдер өздерінің бірегей орыс дәстүрлері мен мәдениетін қорғауға мүдделі болды. Осылайша, олар жекелеген адамгершіліктен бас тартты. Орыс православие шіркеуінің рөлі мемлекеттің рөлінен гөрі маңыздырақ деп саналды. Славянофилдер социализмді жат пиғыл деп қарастырды, ал орыс мистикасын "батыс рационализмінен" жоғары қойды. Қозғалыс индустрияландыру мен қала құрылысына қарсы болды, ауыл өмірін мадақтады, ал "мирді" қорғау – жұмысшы табының өсуін болдырмаудың маңызды шарасы деп есептелді. Бұл қозғалыс 1830 жылдары Мәскеуде бастау алды. Грек шіркеуінің әкелерінің еңбектеріне сүйене отырып, философ Алексей Хомяков (1804–60) және оның берілген православиелік әріптестері Ресейдің өзіндік ерекше жолы бар екенін, ал "батыс" институттарын еліктеуден аулақ болу керек дейтін дәстүрлі ілімді жасады. Ресей славянофильдері Петр I мен Екатерина II жүргізген жаңғыртуларды сынады, ал кейбіреулері тіпті Петрден бұрынғы дәстүрлі киімдерді киді. Андрей Окараның пікірінше, 19 ғасырдағы әлеуметтік ойды үш топқа – батыстықтар, славянофильдер және консерваторлар – жіктеу, қазіргі Ресейдегі саяси және әлеуметтік ахуалға да жақсы сәйкес келеді. Оның сөзіне қарағанда, қазіргі заманғы славянофильдердің мысалдарына Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы, Дмитрий Рогозин және Сергей Глазьев кіреді.
Доктрина
Алексей Хомяков, Иван Киреевский (1806–56), Константин Аксаков (1817–60) және басқа да славянофилдердің ілімдері орыс мәдениетіне, оның ішінде орыс сәулет мектебінің қайта жандануына, орыс композиторларының бестігіне, романист Николай Гогольге, ақын Федор Тютчевке және лексикограф Владимир Дальге терең әсер етті. Орыс тілінің тазалығы үшін күресте Лео Толстойдың аскетикалық көзқарастарымен ортақ белгілер бар еді. Соборность ілімін – органикалық бірлік, интеграция ұғымын Киреевский мен Хомяков қалыптастырды. Бұл адамдардың ынтымақтастығының қажеттігін көрсету үшін, қарсы топтар олардың ортақ жақтарына назар аударуы керек еді, жекелеушілік есебінен. Хомяковтың пікірінше, православие шіркеуі еркіндік пен бірлік принциптерін өзінде үйлестіреді, бірақ католик шіркеуі еркіндіксіз бірлікті қабылдайды, ал протестантизмде керісінше, бірліксіз еркіндік болады. Өз заманындағы орыс қоғамында славянофилдер соборность идеалын шаруа общинасында көріп отырды. Община ұжымдықты басымдыққа қоятын болса да, оның ішіндегі жеке тұлғаның тұтастығы мен әл-ауқатын қамтамасыз етті. Практикалық саясат саласында славянофилизм – Ресей патшасының басшылығымен барлық славян халықтарын біріктіру және Балқан славяндарының Осман империясынан тәуелсіздік алу мақсатын көздеген панславяндық қозғалыс ретінде көрінді. 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы, әдетте, харизматикалық қолбасшы Михаил Скобелевтің түсіндіргеніндей, бұл күресші славянофилизмнің биік белесі саналды. Словениядан шыққан басқа халықтарға қатысты көзқарастар әр топқа байланысты әр түрлі болды. Классикалық славянофилдер славянофильдік қозғалыстың барлық славяндардың ортақ тегі деп санайтын «славяндық» ұғымының Шығыс православие дініне негізделгенін сендірді. Ресей империясы орыстармен қатар миллиондаған украиндер, поляктар және белорустарды биледі, олардың өздерінің ұлттық ерекшеліктері, дәстүрлері мен діндері болды. Украиналықтар мен белорустарға қатысты славянофилдер олардың бір «Ұлы орыс» ұлтының бір бөлігі екенін айтты, белорустар «ақ орыстар», ал украиндер «кіші орыстар» болды. Михаил Катков сияқты славянофильдік ойшылдар екі ұлттың да Ресей басшылығымен басқарылуы керек және Ресей мемлекетінің маңызды бөлігі екенін жақтады. Сонымен қатар, олар украин және белорус халықтарының жеке мәдени ерекшеліктерін жоққа шығарды. Басқа славянофилдер, мысалы, Иван Аксаков украиндердің украин тілін қолдану құқығын мойындады, бірақ оны мүлдем қажетсіз және зиянды деп есептеді. Алайда, Аксаков «малорус» тілінің кейбір практикалық пайдасын көрді: ол «батыс провинциялардағы поляк цивилизациялық элементіне» қарсы күресте тиімді болар еді. «Славянофилдер» деген атаудың өзі славяндардың ерекшеліктері олардың ұлтына негізделгенін көрсетті, бірақ сонымен бірге славянофилдер православиенің славяндыққа тең екеніне сенді. Бұл сенім Ресей империясындағы поляктардың болуымен қайталанды, олар славяндық тегінен болса да, сонымен қатар терең рим-католиктер болды, католик діні поляк ұлттық болмысының негізгі құндылықтарының бірі болды. Сонымен қатар, славянофилдер Ресейдің басқа славян халықтарына қарағанда көшбасшылығын мақтаған кезде, поляктардың өзінің жеке басы Батыс Еуропа мәдениеті мен құндылықтарына негізделген, ал Ресейге қарсы тұруды олар бөтен өмір салтын білдіретін нәрсеге қарсы тұру деп қарастырды. Нәтижесінде славянофилдер поляк ұлтына ерекше қарсылық білдіріп, өз жазбаларында оған жиі эмоционалды шабуыл жасады. 1863 жылғы поляк көтерілісі басталғанда, славянофилдер ресей халқының ұлттық бірлігін сезіну үшін поляктарға қарсы сезімдерді пайдаланды, ал барлық славяндардың мәдени одағы туралы идея тасталды. Осылайша Польша славянофилдер үшін католицизм мен Батыс Еуропаның символы ретінде нық орнықты, олар оны жек көреді, ал поляктар Ресей империясына ешқашан сіңірілмеді, өз елінің ресейлік оккупациясына үнемі қарсылық көрсетті, соңында славянофилдер Польшаны аннексиялау қателік болды деп мойындады, өйткені поляк ұлтын орысшалау мүмкін емес еді. «Поляктармен күрес аяқталғаннан кейін славянофилдер Константинопольді жаулау мақсатына қарамастан, болашақтағы қақтығыс «тевтондық нәсіл» (немістер) мен «славяндар» арасында болады деген сенімдерін білдірді және қозғалыс германофобияға айналды. Көптеген славянофилдер либералдық болды және құлдардың азаттығын ынтамен қолдады, ол 1861 жылғы азат ету реформасында іске асырылды. Баспасөз цензурасы, құлдық және өлім жазасы Батыс Еуропаның зиянды ықпалы ретінде қарастырылды. Олардың саяси идеалы – орта ғасырлық Земский соборларымен ұсылған парламенттік монархия болды.
Құлдықтан кейін
Ресейде крепостнойлық құқық жойылғаннан кейін және Польшадағы көтеріліс аяқталған соң, 1870-ші және 1880-ші жылдары жаңа славяншыл ойшылдар пайда болды, олардың ішінде Николай Данилевский және Константин Леонтьев сияқты ғалымдар болды. Данилевский тарихты айналмалы процесс ретінде қарастырып, автократияны және империалистік кеңеюді Ресейдің ұлттық мүддесінің бір бөлігі деп жақтады. Леонтьев еуропалық әсердің Ресейге таралуын болдырмау үшін полициялық мемлекеттің қажеттігіне сенді.
Похвенничество
Кейінгі жазушылар Федор Достоевский, Константин Леонтьев және Николай Данилевский славянофилизмнің ерекше консервативті түрін, Почвенничествоны (орыс тіліндегі «топырақ» сөзінен) дамытты. Константин Победоностцев (Орыс православие шіркеуінің бас прокуроры) бұл ілімді Александр III және Николай II патшалық құрған жылдары ресми мемлекеттік идеология ретінде қабылдады. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін де Иван Ильин (1883–1954) сияқты эмигрант дін философтары оны одан әрі жетілдірді. Көптеген славянофилдер Джордж Ф. Кеннан сияқты белгілі «суық соғыс» ойшылдарына ықпал етіп, оларда Кеңес Одағына қарағанда Ресей империясына деген құрмет сезімін қалыптастырды. Бұл өз кезегінде олардың сыртқы саясатқа қатысты идеяларына әсер етті, мысалы, Кеннанның 1943 жылы Ресей православиелік патриархатының қайта жаңғыруы Иосиф Сталиннің үкіметін реформалауға немесе құлатуға алып келеді деген сеніміне.