Қысқа ғұмырлы фараон: Узеркаре және Египет тарихындағы оның орны

Кіріспе

Ежелгі Мысыр перғауыны
Мысырдың Он үшінші династиясының перғауыны

Усеркаре (сонымен қатар Усеркаре, "Раның жаны күшті" деген мағынаны білдіреді) Мысырдың Алтыншы династиясының екінші перғауыны болды, ол шамамен б.з.д. 2395-2388 жылдары билік құрды. Усеркаренің алдыңғы патшасы Тетимен және мұрагері Пепи I-мен қарым-қатынасы белгісіз және оның билігі жұмбақ болып қала береді. Ол кейбір тарихи дереккөздерде кездессе де, Усеркаре тұсында өмір сүрген Мысыр шенеуніктерінің қабірлерінде есімдері жоқ, олар әдетте қызмет еткен патшалардың есімдерін көрсетеді. Сонымен қатар, осы кезеңнің жоғары лауазымды тұлғаларының бейнелері қабірлерінде қасақана бұзылып, лауазымдары өзгертілген, мысалы, "патша" сөзі "шөл" сөзімен ауыстырылған. Египтологтар Пепи I-нің Усеркареге қарсы Damnatio memoriae жасамағанын күдіктенеді. Б.з.д. 3 ғасырда Мысыр тарихын жазған Мысыр діни қызметкері Мането Тетидің Усеркаренің алдында өлтірілгенін айтады, бірақ Усеркаре туралы ештеңе айтпайды. Осыдан кейін, Усеркаре көбінесе таққа қысқа мерзімге келген, мүмкін Бесінші династияның кіші тармағынан шыққан жеке адам деп есептеледі. Басқаша айтқанда, ол Тетидің ұлы Пепи I таққа отыру алдындағы балалық шағында билік еткен заңды, бірақ қысқа ғұмырлы билеуші немесе регент болуы мүмкін. Усеркаренің қабірі әлі табылған жоқ, себебі ол аяқталмаған немесе Пепи I оның алдыңғысының билігінің іздерін жойған болуы мүмкін. Егер қабір басталып кеткен болса, египтологтар оның Оңтүстік Саққарада орналасқанын болжайды.

Тарихи дереккөздер

Усеркаре Абидос патшалар тізімінде кездеседі, бұл тізім Сети I (б.з.д. 1290–1279 жж.) билік еткен кезеңде, Алтыншы династияның алғашқы жылдарынан кейін 1000 жылдан астам уақыт өткен соң жазылған. Усеркаренің картошкасы тізімдегі 35-ші орынды алып, Тети мен Пепи I арасында орналасқан, осылайша ол династияның екінші фараоны болады. Усеркаре, сондай-ақ, Рамсес II (б.з.д. 1279–1213 жж.) билік еткен кезеңде жасалған Турин канонында да тізімделген болуы мүмкін. Анықталмаған үлкен бөлік, тізім жазылған папирустың төртінші бағанының екінші жолына әсер еткендіктен, Усеркаренің аты сол жерде болуы мүмкін.

Қауіпсіз куәліктер

Усеркаренің өміріне қатысты аз ғана артефакттар бүгінгі күнге жеткен, оның билік ету кезеңінде жасалған сенімді куәліктер – оның аты мен лауазымдары жазылған екі цилиндрлі мөр және Михайлидтер коллекциясынан алынған мыс балға. Балғада "Усеркаренің жақсы көретіндері" деген жұмысшылар тобының аты жазылған шағын жазу бар, олар Асиюттың оңтүстігіндегі Джебу аймағында орналасқан, Жоғарғы Египеттің 10-шы номы Ваджеттен шыққан.

Мүмкін куәліктер

Француз египтологтары Мишель Бод пен Вассиль Добрев Сирияда табылған мыс балта басы Усеркареге тиесілі болуы мүмкін деген болжам жасады. Балтаның үстінде "Екі алтын соқырдың жақсы көретіндері" деп аталатын жұмысшылардың тағы бір тобының аты жазылған, мұнда "Екі алтын соқыр" – перғауынның алтын Хорус аты. Хуфу мен Сахуре екеуі де осы атты алып жүрген, сондықтан олардың біреуі балтаның иесі болуы мүмкін. Алайда, Бод пен Добрев Тети мен Пепидің алтын Хорус аттарының "Біріктіретін алтын соқыр" және "Үш алтын соқыр" екенін атап өтеді. Ескі патшалық кезеңінде алтын Хорус атының патшалық биліктің жалғасуының символы ретіндегі рөлін ескере отырып, Добрев Тети мен Пепи аттары арасындағы байланыс "Екі алтын соқыр" есімі екенін және ол логикалық тұрғыдан Усеркаренің қысқа ғана билігіне сәйкес келетінін ұсынады. Осылайша, балта оның билегенін куәландырады. Ағылшын египтологы Флиндэрс Петри Усеркарені Уди-Хаммаматта табылған бір жартас жазуы арқылы куәландырылған Ити есімді патшамен сәйкестендіруге тырысты. Итидің билігінің бірінші жылында жазылған жазуда 200 теңізші мен 200 тасшыдан тұратын топ, Ихемесаф және Иренахет бақылаушыларының жетекшілігімен, Итидің "Ити даңқы" деп аталатын пирамидасын салу үшін Вади Хаммаматқа тас жинауға жіберілгені айтылған. Петридің Усеркарені Итимен сәйкестендіруі тек жазуды Алтыншы династияға жатқызуына және Усеркаренің толық титулы белгісіз болған осы кезеңдегі жалғыз патша екеніне негізделген. Бүгінгі таңда бұл сәйкестендіру болжамдық деп есептеледі және Ити үшін Бірінші аралық кезеңнің бірнеше мерзімдері ұсынылған.

Оңтүстік Саққара тасы

Тарихи және заманауи деректерге қоса, Усеркаре билігі туралы мәліметтер бір кезде дерлік заманауи Оңтүстік Саккара тасында келтірілген, ол Меренре Немтиемсаф I немесе Пепи II билігіне жататын Алтыншы династияның патшалық жылнамасы. Өкінішке орай, тас саркофаг қақпағы ретінде қайта пайдалану үшін дөңгеленген кезде түпнұсқа мәтіннің шамамен 92% жоғалды, бұл бірінші аралық кезеңнің соңында (б.з.д. 2160–2055) немесе ерте Орта патшалық кезеңде (б.з.д. 2055–1650) болған болуы мүмкін. Дегенмен, Усеркаренің жылнамада болғаны Тети мен Пепи I биліктері туралы бөлімдер арасындағы үлкен кеңістіктен, сондай-ақ осы кеңістіктегі патшалық титулдардың іздерінен көрініп тұр. Усеркаренің іс-әрекеттерін баяндайтын мәтін жоғалған болса да, оның ұзындығы Усеркаренің Мысырды екі жылдан төрт жылға дейін билегенін көрсетеді, бірақ екі жылдық мерзім төрт жылдыққа қарағанда ықтималсыз деп есептеледі.

Билік

Мишель Бод үшін ескерткіштердің жоқтығы, сондай-ақ Усеркареге қатысты заттар мен құжаттардың сиректігі – оның билігінің қысқа болғанын көрсетеді. Осы себептерге байланысты, оның алдыңғы және кейінгі билеушілермен қарым-қатынасы белгісіз болып қалады, египтологтар оның кім екені және билігі туралы көптеген гипотезалар ұсынды. Бұл гипотезалар негізінен екі қайшылы сценарийге бөлінеді: бірі Усеркарені заңды билеуші немесе регент деп санайды, ал екіншісі оны билікті басып алған адам деп қарастырады, тіпті оның алдыңғысы Тетидің өліміне кінәлі болуы мүмкін.

Заңдық билеуші ретінде

Египтологтар Уильям Стивенсон Смит, Уильям С. Хейс және Николас Грималь Усеркаре Мысырды қысқа ғана уақытқа заңды уақытша билеуші ретінде немесе королева Ипут I-нің регенті ретінде билегенін айтады. Шындығында, Тетидің ұлы Пепи I шамамен 50 жыл патшалық құрған, бұл оның әкесі қайтыс болғанда өте жас болғанын көрсетеді, демек, ол бірден таққа отыруға тым жас болған. Нагиб Канавати Усеркаренің тек регент болған деген теорияны қабылдамайды, себебі Усеркаре Турин канонында есімдері кездесуі мүмкін, ол Абидос патшалары тізімінде бар және толық патшалық титулдарға ие, бұл тек билеген фараондарға ғана тән. Усеркаренің заңды уақытша билеуші болғаны туралы гипотезаны қолдай отырып, Грималь оның тарихи және бір замандас деректермен, әсіресе Оңтүстік Саккара тасымен жақсы расталатынын атап өтеді. Бұл оның заңсыз болғаны және мұрагері Пепи I-нің "Damnatio memoriae"-ге ұшырағаны туралы идеямен қайшы келеді. Сонымен қатар, археологиялық жазбаларда егер Усеркаре билікті басып алған болса, күтілетін Пепи I-нің таққа көтерілуімен байланысты қиындықтардың тікелей дәлелі жоқ. Райнер Штадельман мен Мишель Бод Усеркареге қарсы "damnatio memoriae"-нің нақты дәлелі жоқ екенін көрсетеді. Мысалы, оның зираттық кешені жоспарланған болуы мүмкін, бірақ ешқашан салынбаған, оның болмауына бұл Пепи I-нің алдыңғы билеушісінің іздерін жоюға жасаған "спекуляциялық" әрекеттен гөрі жақсы түсінік береді. Вивианна Гей Каллендер Усеркаре қандай да бір "damnatio memoriae"-нің нысаны болғанымен келіседі және Усеркаре Тетидің патшалық құрған кезінде туған заңды ұлы, бірақ оның бірінші баласы емес деген тағы бір теория ұсынады. Бұл гипотеза бойынша, Усеркаренің таққа деген құқығы Тети билікке келгеннен кейін туылғанына байланысты болар, ал Пепи I Тети билікке келгенге дейін туған Тетидің үлкен ұлы болар еді. Әсіресе, Тетидің 8-12 жылдық патшалығы Усеркаренің таққа отырғанда шамамен 10 жаста болғанын және наразы ағасымен бетпе-бет келгенін көрсетеді, бұл оның билігінің сирек кездесетін куәліктерін түсіндіруге болады. Каллендер Оңтүстік Саккарадағы рельефте айтылған "Хентет[ ]" патшайымы Усеркаренің анасы болуы мүмкін деп болжайды.

The Egyptologists William Stevenson Smith, William C. Hayes and Nicolas Grimal believe that Userkare briefly ruled Egypt either as a legitimate stopgap ruler or as a regent with queen Iput I. Indeed, Teti's son Pepi I reigned for circa 50 years, indicating that he was likely very young at the death of his father, likely too young to immediately assume the throne. The theory that Userkare was merely a regent is rejected by Naguib Kanawati, on the basis that Userkare might have been mentioned on the Turin canon, is present Abydos king list and holds full royal titulary, something reserved exclusively to reigning pharaohs. In support of the hypothesis that Userkare was a legitimate stopgap ruler, Grimal stresses that he is well attested by historical and contemporaneous sources, in particular the South Saqqara Stone. This seems in contradiction with the idea that, being illegitimate, he was victim of a Damnatio memoriae by his successor Pepi. In addition, there is no direct evidence of difficulties associated with Pepi I's rise on throne in the archeological record, which one could expect had Userkare been a usurper. Rainer Stadelmann and Michel Baud underline that there is no clear evidence for a damnatio memoriae targeting Userkare. For example his funerary complex may have been planned yet never erected, which they find would provide a better explanation for its absence than a "speculative" attempt on Pepi I's behalf to erase traces of his predecessor's rule. Vivianne Gae Callender—who agrees that Userkare was the target of some kind of damnatio memoriae—has put forth another theory in which Userkare was a legitimate son of Teti born while his father was king, but not his first born son. In this hypothesis, Userkare's claim to the throne would rely on his being born after Teti had assumed power, while Pepi I would be the eldest son of Teti yet born before Teti's elevation to power. In particular Teti's eight to 12 years of reign would imply that Userkare would have been around 10 at the time of his coronation and facing a resenting older brother, possibly explaining the paucity of attestations of his rule. Proceeding by elimination Callender has conjectured that a queen "Khentet[ ]" mentioned in a south Saqqara relief could be Userkare's mother.

Тақты тұтқынға алған

Мысырлық дін қызметкері Манетон, б.з.д. III ғасырында Птолемей II билігі тұсында Мысыр тарихы туралы жазған "Египтіака" еңбегінде, Тетидің дене сақшылары немесе қызметкерлері тарапынан өлтірілгенін айтады. Осы мәлімдемеге сүйене отырып, египтологтар Усеркаренің Тетиді өлтіруге қатысқаны немесе кем дегенде одан пайда тапқаны мүмкін деген тұжырымға келді, тіпті Усеркаре "Египтіакада" есімдерінің тізімінде болмаса да. Усеркаренің есімі теофориялық, яғни Күн құдайы Раның есімін қамтиды, бұл алдыңғы Бесінші династия кезінде кең таралған есімдеу әдеті еді. Тети Бесінші династияның соңғы патшасы Унастың ұлы болмағандықтан, кейбір египтологтар Усеркаре Бесінші династияның патшалық отбасының бір тармағынан тараған, билікті узурпациялау арқылы қысқа мерзімге қол жеткізген тұлға болуы мүмкін деп болжайды. Египтолог Нагиб Канавати да Усеркаренің қысқа ғұмырлы заңды билеуші немесе регент болды деген гипотезаны "сенімсіз" деп санайды. Шындығында, археологиялық дәлелдер Усеркаренің мұрагері Пепи I-нің көзінде заңды емес болған деген пікірді қолдайды. Әсіресе, Тети мен Пепи I-ге қызмет еткен көптеген мысырлық шенеуніктердің қабірлері мен өмірбаяндарында Усеркаре туралы ешқандай ақпарат жоқ. Тети мен Пепи I-ге қызмет еткен уәзірлер Инумин мен Хентика Усеркаре туралы мүлдем үн қатпайды және олардың қабірлерінде Усеркаре билік құрған кезеңдегі ешбір оқиға жазылмаған. Сонымен қатар, Тети, Усеркаре және Пепи билік еткен кезеңде өмір сүрген күзетші Мехидің қабірінен Тети есімінің басқа патшаның есімімен ауыстырылған, ал соңғысы да өшіріліп, қайтадан Тети есімімен алмастырылғанын көрсететін жазу табылды. Канавати бұл аралық есімнің Мехи адалдығын көрсеткен Усеркареге тиесілі болғанын айтады. Мехидің Тетиге қайта оралу әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі оның қабіріндегі жұмыс күрт тоқтатылып, ол онда ешқашан жерленбеді. Ұқсас жағдай Мерефнебефтің мастабасында да кездеседі, ол "кармалы" лауазымды шенеунік және Тети кезінде мансабын бастап, кейін Усеркаре кезінде уәзір болған. Қабірде анық құрылыс кезеңдері байқалады, соңғысы Мерефнебефтің уәзірлік кезеңімен сәйкес келеді, осы кезеңде Мерефнебефтің лауазымы қабірінің сыртына бірнеше рет жазылған. Кейін қабірдегі жұмыс күрт тоқтатылды, бұл Мерефнебефтің өлімімен немесе Усеркаренің қайтысынан кейін оның саяси құлдырауымен байланысты болуы мүмкін. Кейін Мерефнебефтің ұлдарының бірі мастабаға араласып, ағаларының бейнелерін өшірді, әкесінің атақтарын, әсіресе "патшаның құрметіне ие" деген атақтың "патша" сөзін өшіріп немесе тіпті "шөл" сөзімен алмастырды. Ақырында, аяқталмаған мастаба қасақана қабырғамен қоршалып, көзден жасырылды. Қабырғаны қазып зерттеген Карол Мисливец бұл Мерефнебефтің мансабындағы ең ұятты сәт, яғни узурпатор Усеркаре тарапынан уәзірлік қызметіне тағайындалуының ұрпақтар бойы есте сақталғанын көрсетеді. Бұл пікірді египтолог Питер Дж. Бранд та бөліседі, ол бұл оқиғаны Усеркаре кезінде төменгі лауазымды шенеуніктерді жоғары лауазымдарға тағайындаудың және Пепи I кезінде олардың төмендетілуінің жалпы үрдісінің бір мысалы деп қарастырады. Мишель Бод та Усеркаренің толыққанды заңды билеуші болды деген идеямен келіспейді: ол, әсіресе, сол кезеңдегі жеке өмірбаяндардың "күдікті" үнсіздігіне назар аударады, оларда ешбір шенеунік Усеркареге қызмет еткенін айтпайды. Сонымен қатар, Мишель Бод пен Вассиль Добрев Оңтүстік Саккара тас жылнамаларында Усеркаренің болуын оның мұрагерлерінің көзінде заңды екендігінің дәлелі деп қарастырмайды: жылнамалар damnatio memoriae шараларына, тіпті узурпаторларға бағытталғандарға да әсер етпеуі мүмкін, өйткені олардың мақсаты саяси контекстіне қарамастан, барлық патшалық іс-әрекеттерді жүйелі түрде жазу еді.

The Egyptian priest Manetho who wrote a history of Egypt, the Aegyptiaca, in the 3rd century BC during the reign of Ptolemy II (283–246 BC), mentions that Othoês—the hellenized name of Teti—was murdered by his bodyguards or attendants. Based on this statement, Egyptologists have found it plausible that Userkare participated in or at least benefited from Teti's assassination, despite Userkare's absence from the Aegyptiaca. Userkare's name is theophoric and incorporates the name of the sun god Ra, a naming fashion common during the preceding Fifth Dynasty. Since Teti was not a son of the last Fifth Dynasty king Unas, some Egyptologists have proposed that Userkare could have been a descendant of a lateral branch of the Fifth Dynasty royal family who briefly seized power in a coup. The Egyptologist Naguib Kanawati also finds the hypothesis that Userkare was a short lived legitimate ruler or regent "unconvincing". Indeed, archeological evidence lends credence to the idea that Userkare was illegitimate in the eyes of his successor Pepi I. In particular, there is no mention of Userkare in the tombs and biographies of the many Egyptian officials who served under both Teti and Pepi I. The viziers Inumin and Khentika, who served both Teti and Pepi I, are completely silent about Userkare and none of their activities during Userkare's time on the throne are reported in their tomb. Furthermore, the tomb of Mehi, a guard who lived under Teti, Userkare and Pepi, yielded an inscription showing that the name of Teti was first erased to be replaced by that of another king, whose name was itself erased and replaced again by that of Teti. Kanawati argues that the intervening name was that of Userkare to whom Mehi may have transferred his allegiance. Mehi's attempt to switch back to Teti was seemingly unsuccessful, as there is evidence that work on his tomb stopped abruptly and that he was never buried there. A similar situation is encountered in the mastaba of Merefnebef, a "lowly" official and courtier who started his career under Teti then was elevated to the highest position, becoming vizier, in all probability under Userkare. The tomb exhibits distinct building phases, the latest one corresponding to Merefnebef's vizierate during which Merefnebef had his title inscribed repeatedly at the exterior of his tomb. Work on the tomb was then abruptly stopped, either with Merefnebef's death or with his political downfall following the death of Userkare. Later on, one of Merefnebef's son intervened in the mastaba chiseling out the figures of his brothers, altering his father's titles in particular those of "Honoured by the king" by erasing the word "king" or even replacing it with the word "desert". Finally the mastaba, left unfinished, was deliberately walled off so as to be hidden from sight. For Karol Myśliwiec who excavated the tomb, this shows that "the infamy of the most shameful moment in [Merefnebef's] career, that of being (probably) promoted to the function of vizier by the usurper Userkare, was visibly remembered for generations". This opinion is shared by the Egyptologist Peter J. Brand who sees here an instance of a wider pattern of promotion of low ranking officials to the highest offices under Userkare, followed by their demotions under Pepi I.

Michel Baud also sees difficulties with the idea that Userkare was fully legitimate: he points in particular to the "disturbing" silence of contemporaneous private biographies, with no official of the time period mentioning serving under Userkare. Furthermore, Michel Baud and Vassil Dobrev do not see Userkare's presence on the South Saqqara Stone royal annals as evidence that he was legitimate in the eyes of his successors: it could be that royal annals were not affected by damnatio memoriae measures, even those targeting usurpers, because their purpose was precisely to systematically record all royal activities, regardless of their political context.

Қабір

Үсеркере қабірінің орны әлі анықталмаған. Оның билік ету мерзімінің қысқа болуы, қабірінің өлімінде аяқталмаған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл заманауи анықтауды қиындатады. Үсеркере алтыншы династияның фараоны болғандықтан, оның қабірі пирамида ретінде жоспарланған болуы керек. Бұл гипотезаны растауға болатын бір мүмкіндік – Wadjet аймалынан жалақылы жұмысшылар тобын атап көрсеткен мыс балға. Бұл жұмысшылар, Үсеркеренің пирамидасы болуы мүмкін, маңызды құрылыс жобасына қатысқан болуы керек. Үсеркере пирамидасының орналасқан жеріне қатысты екі гипотеза ұсынылған. Египтолог Васил Добрев, Үсеркере пирамидасының қазіргі Таббет аль Геш деп аталатын Саккараның оңтүстігіндегі аймақта, Пепи I-нің жерлеу кешенінің солтүстік-батысында орналасқан деп болжайды. Шындығында, онда алтыншы династияның әкімшілік қызметкерлерінің ірі некрополі табылды, Добревтің пікірінше, бұл жақын маңдағы патшалық пирамиданың болуын көрсетеді. Астрофизик Джулио Магли, керісінше, Үсеркере пирамидасы Пепи I және Меренре Немтемсаф I пирамидаларының арасында, солтүстікке қарай Сехемхет, Унас, Джосер, Усеркаф және Тети пирамидалары құраған сызыққа параллель болатын жерде орналасқан деп санайды.