Кіріспе
Фантастик – француз тілінде әдебиет және кино жанрының атауы.
the literary genre
Fantastique is a French term for a literary and cinematic genre and mode that is characterized by the intrusion of supernatural elements into the realistic framework of a story, accompanied by uncertainty about their existence. The concept comes from the French literary and critical tradition, and is distinguished from the word "fantastic", which is associated with the broader term of fantasy in the English literary tradition. According to the literary theorist Tzvetan Todorov (Introduction à la littérature fantastique), the fantastique is distinguished from the marvellous by the hesitation it produces between the supernatural and the natural, the possible and the impossible, and sometimes between the logical and the illogical. The marvellous, on the other hand, appeals to the supernatural in which, once the presuppositions of a magical world have been accepted, things happen in an almost normal and familiar way. In these three essays, the fantastique is defined as the intrusion of supernatural phenomena into an otherwise realist narrative. It evokes phenomena which are not only left unexplained but which are inexplicable from the reader's point of view. In this respect, Tzvetan Todorv explains that the fantastique is somewhere between the French concept of "marvellous" (merveilleux), where the supernatural is accepted and entirely reasonable in the imaginary world of a non realist narrative, and the uncanny (étrange in French), where apparently supernatural phenomena are explained and accepted as normal. In an English speaking theoritical perspective, it can therefore been considered as a subgenre of fantasy. Instead, characters in a work of fantastique are, just like the readers, unwilling to accept the supernatural events that occur. This refusal may be mixed with doubt, disbelief, fear, or some combination of those reactions. The fantastique is often linked to a particular ambiance, a sort of tension in the face of the impossible. A good deal of fear is often involved, either because the characters are afraid or because the author wants to provoke fright in the reader. However, fear is not an essential component of fantastique. The French concept of fantastique in literature should therefore not be confused with the marvellous or fantasy (where the supernatural is posited and accepted from the outset), with science fiction (which is rational) or with horror, although these genres can be combined. However, the English term "fantastic" can sometimes be used in the French sense as in the Literary Encyclopedia, since the term was translated as above in the English translation of Todorov's essay. This is nonetheless a minority use and much of the English critical literature that discusses fantastic literature associates the word with a broader meaning related to fantasy
The word is also polysemous in French: a distinction must be made between the academic definition and the everyday meaning. In everyday language, the word can refer to anything to do with the supernatural. Some people use in French the term médiéval fantastique to refer to high fantasy, but it is not a term used by academic critics.
Фантастик – француз әдебиет және сын дәстүрінен шыққан, ағылшын әдебиет дәстүріндегі фантазияның кең ұғымынан ерекшеленетін әдеби жанр және стиль. Әдебиет теоретигі Цветан Тодоровтың (Introduction à la littérature fantastique) айтуынша, фантастик – табиғаттан тыс және табиғи, мүмкін және мүмкін емес, кейде логикалық және логикалық емес арасындағы күмәнділік тудырумен ерекшеленеді. Таңғажайып болса, табиғаттан тыс құбылыстарға сүйенеді, онда сиқырлы әлемнің болжамдары қабылданғанда, нәрселер қалыпты және таныс түрде орын алады. Осы үш эсседе фантастик – реалистік повестьке табиғаттан тыс құбылыстардың енуі ретінде анықталады. Ол оқырман үшін түсіндірусіз ғана емес, түсіндіруге болмайтын құбылыстарды да қозғайды. Осы тұрғыда Цветан Тодоров фантастиктің француздық «таңғажайып» (merveilleux) ұғымынан ажыратады, онда табиғаттан тыс нәрселер реалистік емес әңгімелердің қиял әлемінде қабылданады және толыққанды ақылға қонымды, ал «жайсыз» (француз тілінде étrange) құбылыстар түсіндіріліп, қалыпты жағдай ретінде қабылданады. Ағылшын тіліндегі теориялық тұрғыдан алғанда, оны фантазияның кіші жанры деп қарастыруға болады. Керісінше, фантастик туындыларындағы кейіпкерлер, оқырмандар сияқты, табиғаттан тыс оқиғаларды қабылдауға құштар емес. Бұл күмәнмен, сенімсіздікпен, қорқынышпен немесе осы сезімдердің бірігіп әрекет етуімен байланысты болуы мүмкін. Фантастик көбінесе ерекше атмосферамен байланысты, мүмкін емес нәрсеге қарсы күрес сезімімен. Көп жағдайда қорқыныш сезімі туындайды, кейіпкерлер қорқады немесе автор оқырманды қорқытуға тырысады. Дегенмен, қорқыныш фантастиктің міндетті атрибуты емес. Сондықтан, әдебиеттегі француздық фантастик ұғымын ғажайып немесе фантазиямен (табиғаттан тыс нәрселер бастапқыда қабылданады), ғылыми фантастикамен (рационалды) немесе қорқыныш жанрымен шатастыруға болмайды, бірақ осы жанрларды біріктіруге болады. Алайда, ағылшын тіліндегі «фантастикалық» термині кейде, мысалы, Әдеби энциклопедияда, француздық мағынасында қолданылуы мүмкін, себебі бұл термин Тодоровтың эссесінің ағылшын тіліндегі аудармасында осылай аударылған. Бұл, алайда, сирек кездесетін жағдай, ал фантастикалық әдебиетті талқылайтын көптеген ағылшын сыншылары бұл сөзді фантазиямен байланысты кең мағынада қолданады. Бұл сөз француз тілінде де көп мағыналы: академиялық анықтама мен күнделікті қолданылу арасында ажырату қажет. Күнделікті тілде бұл сөз табиғаттан тыс нәрселерге қатысты қолданылуы мүмкін. Кейбір адамдар француз тілінде «medieval fantastique» терминін жоғары фантазияға қатысты қолданады, бірақ бұл академиялық сыншылар қолданбайтын термин.
the literary genre
Fantastique is a French term for a literary and cinematic genre and mode that is characterized by the intrusion of supernatural elements into the realistic framework of a story, accompanied by uncertainty about their existence. The concept comes from the French literary and critical tradition, and is distinguished from the word "fantastic", which is associated with the broader term of fantasy in the English literary tradition. According to the literary theorist Tzvetan Todorov (Introduction à la littérature fantastique), the fantastique is distinguished from the marvellous by the hesitation it produces between the supernatural and the natural, the possible and the impossible, and sometimes between the logical and the illogical. The marvellous, on the other hand, appeals to the supernatural in which, once the presuppositions of a magical world have been accepted, things happen in an almost normal and familiar way. In these three essays, the fantastique is defined as the intrusion of supernatural phenomena into an otherwise realist narrative. It evokes phenomena which are not only left unexplained but which are inexplicable from the reader's point of view. In this respect, Tzvetan Todorv explains that the fantastique is somewhere between the French concept of "marvellous" (merveilleux), where the supernatural is accepted and entirely reasonable in the imaginary world of a non realist narrative, and the uncanny (étrange in French), where apparently supernatural phenomena are explained and accepted as normal. In an English speaking theoritical perspective, it can therefore been considered as a subgenre of fantasy. Instead, characters in a work of fantastique are, just like the readers, unwilling to accept the supernatural events that occur. This refusal may be mixed with doubt, disbelief, fear, or some combination of those reactions. The fantastique is often linked to a particular ambiance, a sort of tension in the face of the impossible. A good deal of fear is often involved, either because the characters are afraid or because the author wants to provoke fright in the reader. However, fear is not an essential component of fantastique. The French concept of fantastique in literature should therefore not be confused with the marvellous or fantasy (where the supernatural is posited and accepted from the outset), with science fiction (which is rational) or with horror, although these genres can be combined. However, the English term "fantastic" can sometimes be used in the French sense as in the Literary Encyclopedia, since the term was translated as above in the English translation of Todorov's essay. This is nonetheless a minority use and much of the English critical literature that discusses fantastic literature associates the word with a broader meaning related to fantasy
The word is also polysemous in French: a distinction must be made between the academic definition and the everyday meaning. In everyday language, the word can refer to anything to do with the supernatural. Some people use in French the term médiéval fantastique to refer to high fantasy, but it is not a term used by academic critics.
Қауысқан жанрлар
Фантастика көбінесе ғылыми фантастикаға өте жақын деп саналады. Дегенмен, олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар: ғылыми фантастика – табиғаттан тыс емес, рационалды. Мысалы, Х.Г. Уэллстің «Уақыт машинасы» романы ғылыми фантастикаға жатады, себебі кейіпкер осы мақсат үшін арнайы жасалған машинаны пайдаланып уақытқа саяхат жасайды, яғни адамзаттың қазіргі біліміне беймәлім болса да, технологиялық процесті қолданады, сондықтан оны табиғаттан тыс деп сипаттауға болмайды. Фантастикалық әңгімелер сондай-ақ, Дж.Р.Р. Толкин сияқты авторлардың фантазиясынан ерекшеленеді, себебі олар керемет әлемге жатады. Сондай-ақ, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде фантастикалық әдебиет жеке жанр ретінде қарастырылмай, төменгі фантастиканың бір саласы ретінде қарастырылатынын атап өту керек. Фантастика Фара Мендлесон анықтаған интрузиялық фантазия сияқты сипаттамаларды біріктіреді. Фантастика сонымен қатар, сиқырлы реализммен де байланысты, бұл жанр да реалистік оқиғаға табиғаттан тыс элементтерді енгізуге негізделген. Алайда, сиқырлы реализмде табиғаттан тыс нәрсе қалыпты саналады, сондықтан ол фантастика емес, кереметтің бір саласы болып табылады. Цветан Тодоров фантастиканы кереметтің арасында, яғни шындықтың шектеріне дейін созылған жағдай ретінде анықтайды, мысалы, Эдгар Аллан Поның «Ашер үйінің құлауы» романында рационалды талдау жасауға болады, ал кереметте табиғаттан тыс элементтер қалыпты саналады: фантастика – осы аралықтағы, ақылдың рационалды және иррационалды түсіндірулердің арасында теріс-теріс ойға келетін сәт. Фантастиканың пайда болуының соңғы шарты ретінде ол реалистік ортаны немесе контексті талап етеді: табиғаттан тыс белгілерді енгізу үшін орта табиғи деп қабылдалуы керек, осылайша фантастикаға әкелетін күмәнділік туындайды.
Германияда шынайы фантастиканың пайда болуы
Фантастикалық әдебиет қатаң мағынада Германияда 19 ғасырдың басында Адельберт фон Шамиссоның ("Питер Шлемилх") және одан кейін Ахим фон Арнимнің, Э.Т.А. Хоффманның шығармаларымен пайда болды. Хоффманның фантастикасы көтеріңкілік, хаос және құмарлықпен ерекшеленеді. Льюистің "Монах" романының мұрагері саналатын "Шайтанның эликсирлері" романында әртүрлі сипаттағы эпизодтар жиі үйлесімсіз жиналады: махаббат оқиғасы, эстетикалық немесе саяси толғаныстар, авантюралық оқиғалар, отбасылық эпопея, мистикалық экстаз және т.б. Ақымақтық және жалғыздық тақырыбы Хоффман мен Шамиссоның еңбектерінде орталық орын алады. Хоффман жанрға әмбебап және үздіріспейтін әсер етті. Оның әңгімелері фантастиканың нағыз репертуарын құрайды, кейіннен басқа авторлар мен өнер салаларында (опера, балет, кино) бейімделді.
Викториялық Англия
Викториялық Англияда фантастикалық жазушылар аз болды, себебі жанрға тән нәзік екіұштылықтар ағылшын әдеби дәстүрінде көрініс таппады. Мысалы, Томас де Квинсидің әңгімелері фантастикадан гөрі готикалық роман дәстүріне жақын. Ирландиялық Шеридан Ле Фану 1871 жылы «Кармила» готикалық романын жазды, оның ерекшелігі – гомосексуалды әйел вампир кейіпінде. Ол өзінің отандасы Брэм Стокердің 1897 жылғы «Дракула» романына әсер етті, ол вампирлер туралы әңгімелердегі шедевр саналады. Оскар Уайльд ең танымал англосаксондық фантастикалық романдардың бірі – «Дориан Грейдің портреті» (1891) романын жазды, онда басты кейіпкер өзінің портретінің қартаюын және оның барлық жамандықтарын көрсетеді, ал ол өзі мәңгілік жастыққа ие болып, барлық құштарлықтарына беріледі. Бұл туындыда Уайльд эстетизм туралы ойларын дамытады және физикалық және рухани құлдырау арасындағы қақтығысты бейнелейді. Бұл шығармада сезімталдық пен гомосексуализм де кеңінен орын алған. Фантастикадан тыс, бұл роман француз әдебиетіне, әсіресе декадент жазушыларға күшті әсер етті. Оскар Уайльд «Кентервиль жындысы» (1887) атты арбалы оқиғаның пародиясын да жазды. Британ жазушысы Артур Льюэллин Джонс, сондай-ақ Артур Махен деп те белгілі, 3 наурызда 1863 жылы Уэльсте дүниеге келді және 15 желтоқсан 1947 жылы (84 жасында) Англияда қайтыс болды. Ол фантастикалық әдебиетпен, әсіресе өзінің алғашқы романы «Ұлы құдай Пан» (1894) арқылы байланысты. Англо-американдық жазушы Генри Джеймс өзінің әдеби жолында фантастиканы, әсіресе арбалы оқиғаларды жиі қарастырды. Оның ең жетілген туындысы – «Жаңғақ бұзғыш» (1898), рационалды және иррационалды түсіндірулер арасындағы тепе-теңдіктің үлгісі. Джеймстің ишаралы стилі оқырманды кейіпкерлердің әрқайсысына күмәнмен қарауға итермелейді, сондықтан оқиғаның шындығы соңында ашылмайды, оқырманға шешімін беру қалдырылады. Бұл кітап кейіпкерлерінің арбақты сипатымен де ерекшеленеді. Роберт Луис Стивенсон («Др. Джекил және мистер Хайд», «Маркхейм», «Олалла») және Рудьярд Киплинг сияқты басқа да танымал жазушылар фантастикалық мәтіндер жазды. Осы кезеңде фантастикаға жақын жаңа жанрлар пайда болды: Уилки Коллинздің детективтік романдары, Х.Г. Уэллс пен Мэри Шеллидің ғылыми фантастикасы және Уильям Моррис пен Джордж Макдональдтың қиял-фантастикасы.
Американдық фантастика
XIX ғасырдың басында америкалық әдебиетке ағылшын готика романы және фантастикасы зор әсер етті. Натаниел Хоторн, одан кейін Вашингтон Ирвинг және, ең бастысы, Эдгар Аллан По қысқа әңгімелер мен әңгімелерді өзінің сүйікті өнер формаларына айналдырды. По өзінің эстетикалық теориясын дамытуда ерекше рөл атқарды. Ол сондай-ақ ғылыми фантастика мен детективтік жанрдың алғашқы өкілдерінің бірі болды. Американың алғашқы ұлы жазушыларының бірі – Вашингтон Ирвинг, табиғаттан тыс құбылыстарға қарағанда көбінесе аңыздарға жақын әңгімелер жазды. Ол реализмімен және ирониялық үнімен ерекшеленеді. Оның ең танымал жинағы – «Скетч Бук» (1819), онда Рип Ван Винкл туралы әңгіме бар, бұл Уильям Остинның «Питер Рю, Жоғалған» (1824) туындысымен бірге фантастика жанрындағы алғашқы екі түпнұсқа американдық шығарманың бірі саналады. Натаниел Хоторн табиғаттан тыс құбылыстарды бейнелейтін бірнеше туынды жазды. Олар пуритандық Америкадағы зорлық-зомбылықпен сипатталады және сиқыршылық туралы аңыздарға сілтеме жасай отырып, қарғыстар тақырыбын жиі қамтиды. Фантастика оның көптеген еңбектерінде үлкен орын алмаса да, Фрэнсис Марион Кроуфорд осы жанрда жоғары сапалы «Wandering Ghosts» (1891) жинағының авторы. Осы дәстүрді пайдалана отырып, Х.П. Лавкрафт оған ерекше бұрылыс берді, оны қорқынышқа жақындатты. Лавкрафт ХХ ғасырдың көптеген жазушыларына, соның ішінде Стивен Кингке де үлкен әсер етті.
Орыс фантастикасы
Александр Пушкин "Пик королевасы" (1834) атты танымал әңгімесімен фантастика жанрын Ресейге әкелді. Сол кезден бастап фантастика орыс әдебиетінің сүйікті жанрына айналып, халық ертегілері мен аңыздарда тақырыптарын тапты. Алексей Константинович Толстойдың "Вурдалақтың отбасы" және Николай Гогольдің "Қорқынышты кек алу" сияқты туындылар – фантастиканың кереметке жақын үлгілері, реалистік туындылардағы ерекшеліктері, әсіресе Франциядағы фантастика "құмарлығынан" пайда болған әдеби шедеврлерге қарағанда терең ойлылық пен шынайылықпен ерекшеленеді. Гогольдің "Кабата" және Николай Лесковтың "Ақ бүркіт" шығармалары осыған дәлел. Мұндай реализм кейін Андрей Биелидің "Петербург" романында және Федор Солугубтың "Кішкентай демон" романында кездеседі. Пушкинның ықпалымен Николай Гоголь бірнеше фантастикалық әңгімелер жариялады, олардың ең танымалдары – "Тұс" және "Ақылсыздың күнделігі", Петербург әңгімелері жинағында жарық көрді. Бұл әңгімелер фантастикалық дәстүрдің мәніне елеулі өзгерістер енгізді. Қорқыныштың рөлі аз болды, бірақ абсурд пен гротеск маңызды элементтерге айналды. Бұл жаңа стиль Ресейде де қолданылды: Достоевскийдің алғашқы романдарының бірі – "Қос өмір" Гогольдің туындыларынан тікелей шабыттанды.
Неміс экспрессионизміне тән фантастикалық
ХХ ғасырдың басында неміс тілінде сөйлейтін елдерде қараңғы, пессимистік фантастика пайда болды. Осы кезеңде жарық көрген туындылар Германияда дамып келе жатқан экспрессионистік кино үшін шабыт көзіне айналды. Густав Мейринк (1868-1932) сол дәуірдегі ең ірі фантастикалық жазушылардың бірі болды. Оккультизмді терең меңгерген ол, оқырмандарын рухани білімге бастау мақсатымен романдарының ішінде оккультистік теорияларды бейнеледі. Оның ең танымал романы – «Голем» (1915), ол Каббаладан шабыттанды. Бұл роман Праганың еврей кварталындағы құлдыраған, қасіретке ұшыраған адамзатты суреттейді. Оның тағы бір маңызды фантастикалық романы – «Вальпургия түні» (1917). Оның тақырыбы – зорлық-зомбылық пен ұжымдық ақылсыздық, және ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың қасапханалық қырларын еске салады. Ханс Хайнц Эверс – көбінесе фантастикадан гөйшік нәрселерге бейімделген, бірақ табиғаттан тыс әлемге қатысты мол шығармалардың авторы. Оның туындылары қасірет, қан және денсаулыққа зиянды эротизмге құштарлықпен сипатталады, олар қоздырғыш болуға және көбінесе әдепсіз деп бағалануға тиіс. Эверс ең белгілі романы – «Мандрагора». Ол сонымен қатар маңызды роман «Солдат шәкірті» (1909) мен көптеген әңгімелердің авторы, олардың ең танымалдарының бірі – «Күміртке» (1907). Осы кезеңде жазылған басқа да маңызды фантастикалық туындылар: Лео Перутцтің «Болибар маркизі» және Александр Лернет Холеняның «Барон Багге». Осы жылдары Франц Кафка «Метаморфоз» атты әңгімесін жазды, ол көбінесе фантастикалық туынды саналады. Символизм, аллегория, сиқырлау немесе ишара арқылы табиғаттан тыс күштердің енуіне жағдай жасады. Бұл қозғалыстың маңызды туындысы – Жорж Роденбахтың «Брюгге ла Морте» (1892). Символизммен қатар, реалистік және рустикалық бағыт дамыды, оның негізгі өкілі Жорж Экод болды. Оның туындылары шектен тыс реализм мен гиперболамен ерекшеленеді, олардың ішінде «Cycles patibulaires» (1892) жинағы бар. Бельгиялық фантастиканың қалыптасуына екі жазушы көмектесті: Франц Хеленс және Жан Рей. Біріншісі, символизм мен реализмді ауыстыра отырып, кейде «жаңа реализм» деп сипатталатын жанрда ерекшеленді. Оның маңызды туындылары – «Түнгілік» (1919) және «Құралай шындықтар» (1923). Жан Рей 20 ғасырдағы табиғаттан тыс әдебиеттің нағыз инноваторы болды. Ол фантастикалық жанрды тұтас қарастырып, өзін оған толыққанды арнады. Ол мансабын түрлі псевдонимдермен, арзан әдебиет жазушы ретінде бастады және бірнеше әңгімелерін «Weird Tales» журналында жариялады. Ол – ең үлкен жетістігі «Мальпертуис» (1943) романының авторы, сонымен қатар туған Фландрияның бай, тұманды атмосферасына толы әңгімелердің авторы. Соңында, Мишель де Гелдероде, өзінің әсерлі театрлық туындыларынан басқа, «Sortilèges» (1945) атты фантастикалық әңгімелер жинағын жазды, ол жанрдың шедеврлерінің бірі саналады.
Фантастикалық фельетондар
Соғыстар арасында фантастика жанры көпшілікке арзан ойын-сауықпен қамтамасыз етті, мысалы, Le Journal des Voyages (1877–1947), Lectures Pour Tous (1898–1940) және L'Intrépide (1910–1937) сияқты журналдар мен Ollendorff, Méricant, Férenczi және Tallandier сияқты баспагерлердің кітаптары. Сол кездегі маңызды авторлары:
Гастон Леру, "Теофраст Лонгедың қос өмірі" (1903) – зейнеткер саудагердің 18 ғасырлық француз қарақшысы Картуш рухымен иеленуі туралы; Гофман стиліндегі "Иблисті көрген адам" (1908); классикалық "Операның шайыры" (1910) және "Тоналған жүрек" (1920). Андре де Лорд, "Қорқыту князі" деген лақап атымен танымал, Гранд Гвиньол театры үшін жүз елуден астам пьеса жазған, олар "Қорқыту театры" (1909), "Қызыл театр" (1922), "Гранд Гвиньолдың әйгілі трагедиялары" (1924) және "Қорқыныш театры" (1924) сияқты әртүрлі жинақтарда топтастырылған. Клод Фаррер, француздық Гонкур сыйлығының тұңғыш иегері, "Жанды адамдар үйі" (1911) атты туындысын жазды, онда Сен-Жермен графы құрған өлмейтіндер сектасы өздерінің мәңгілігін сақтау үшін өзгелердің өмір күшін ұрлайды. 1930 жылдардың ең ерекше жанрлық жазушыларының бірі – Пьер Верри, ол жанрларды шеберлікпен араластырды, оның детективтік романдары әрқашан сюрреалистік немесе табиғаттан тыс элементтерді қамтиды. Оның кейбір туындылары тікелей фантастика жанрына жатады, мысалы, "Жұлдызсыз ел" (1945) және "Барлығы 5 мамырда жоғалуы керек" (1961) – фантастикалық әңгімелер жинағы.
Талдау
Тодоровтың пікірінше, фантастикалық үш талаптың орындалуы қажет. Біріншіден, мәтін оқырманды кейіпкерлердің әлемін тірі адамдардың әлемі ретінде қарастыруға және сипатталған оқиғалардың табиғи немесе табиғаттан тыс себептерін ойластыруға итермелеуі керек. Екіншіден, осы күмәнді кейіпкердің өзі де сезінуі мүмкін; осылайша оқырманның рөлі кейіпкерге сеніп тапсырылады, ал күмәнділік бейнеленіп, туындының тақырыбына айналады. Наive оқушы жағдайында, оқырман өзін кейіпкермен теңестіреді. Үшіншіден, оқырман мәтінге қатысты нақты көзқарас танытуы керек: аллегориялық және «шығармашылық» интерпретацияларды қабылдамайды. Фантастика үш жағдайды да зерттейді: оқырманның күмәні, күмәнділікті басқа кейіпкердің де сезінуі және мәтінді оқығанда оқырманның белгілі бір ой-санамен болуы. Одан бөлек, ол үш қасиетті пайдаланатын фантастикалық жүйе бар. Біріншісі – бейнелі тілдің қолданылуы, барлық бейнелі нәрсенің тура мағынада түсіндірілуі. Фантастикадағы табиғаттан тыс құбылыстардың пайда болуы – бейнелі сөздің тура мағынада қабылдануынан және риторикалық фигурадан туындайды. Бұл екінші қасиетке, яғни сөйлеу актісіне алып келеді. Бұл қасиеттегі маңызды нәрсе – әңгіменің баяндаушысы және идеялық тұрғыдан (дискурс бойынша) баяндаушының/кейіпкердің осы «ақиқатты анықтау тестінен» өтуі. Баяндаушы – «жалған айта алмайтын» тұлға; ол табиғаттан тыс нәрсені (таңғажайыпты) түсіндіреді, бірақ айтқандарына күмән тудыру арқылы фантастикалық әсер жасайды. Соңғы қасиет – синтаксистік аспект. Пензольдттың теориясы осы қасиетке ең көп назар аударады. Идеалды қорқынышты оқиғаның құрылымын көтеріліп келе жатқан сызық түрінде бейнелеуге болады, ол әсерлі нүктеге – яғни, әуестің пайда болуына жеткізеді. Көптеген авторлар осы шыңға қарай бірте-бірте өрлеуге тырысады, алдымен жаңылғыш түрде, содан кейін тікелей айтады. Фантастика сонымен қатар кейіпкердің немесе оқырманның шындық пен арман арасындағы шекараны күмәндануын бейнелей алады. Қайтадан, фантастикалықтың өзі осы күмәнділікте жатыр – егер шешім қабылданса, фантастика аяқталады.