Кіріспе

Ағаш перкуссиялық аспап.

Ксилофон (;) – перкуссиялық аспаптар отбасына жататын, таяқшалармен соғылатын ағаш тақталардан тұратын музыкалық аспап. Глокеншпиль сияқты (металл тақталарды пайдаланатын), ксилофон негізінен фортепианоның пернетақтасы сияқты орналасқан, реттелген ағаш кілттерден тұрады. Әр тақта – музыкалық шкаланың бір белгілі дыбысына келтірілген идиофон, африкалық және азиялық көптеген аспаптарда пентатоникалық немесе гептатоникалық, батыстың көптеген балалар аспаптарында диатоникалық, ал оркестрде қолдану үшін хроматикалық болады. Ксилофон термині маримба, балафон және тіпті семантрон сияқты барлық осындай аспаптарды қамту үшін жалпылама қолданылуы мүмкін. Дегенмен, оркестрде ксилофон термині маримбадан жоғарырақ дыбыс диапазоны мен құрғақ тембрі бар хроматикалық аспапты нақтылай білдіреді, және бұл екі аспапты шатастыруға болмайды. Ксилофонды ойнайтын адам ксилофонист немесе жай ғана ксилофоншы деп аталады. Бұл термин литофон және металлофон типтеріндегі ұқсас аспаптарды атау үшін де жиі қолданылады. Мысалы, Pixiphone және көптеген ұқсас ойыншықтар, өндірушілер ксилофон деп сипаттаған, металдан жасалған тақталары бар, сондықтан органологияда олар ксилофон емес, глокеншпильдер деп саналады.

Ксилофонның құрылысы

Қазіргі заманғы батыс ксилофоны роза ағашы, падаук, кокоболо немесе шыны талшығы, немесе шыны талшығымен күшейтілген пластик сияқты әр түрлі синтетикалық материалдардан жасалады, бұл күштірек дыбыс шығаруға мүмкіндік береді. Кейбір ксилофондардың диапазоны 2 1/2 октаваға жетеді, бірақ концерттік ксилофондар әдетте 3 1/2 немесе 4 октавалы болады. Глокеншпиль сияқты, ксилофон да транспозициялық аспап: оның ноталары дыбыс шығаратын ноталардан бір октава төмен жазылады. Концерттік ксилофондардың таяқшаларының астында дыбысты күшейту және сақтап тұру үшін түтік тәрізді резонаторлар орналасқан. Рамалары ағаштан немесе арзан болат құбырлардан жасалады: қымбат ксилофондарда биіктікті реттеу және тұрақтандыру мүмкіндігі қарастырылған. Басқа музыкалық мәдениеттердегі кейбір түрлерінде қабақтар қолданылады. Ескі әдістерге таяқшаларды байланған сабан шоғырларына орналастыру кіретін еді, және бұл әлі де қолданылады, таяқшалар бір-біріне жапсарлас етіп, баспақыш сияқты орналастырылады. Көне соққыштар ысталған ұштарында қасық тәрізді ойықтары бар қайын ағашынан жасалған. Бұл жайтқа этномузыколог және тіл білімі маманы Роджер Бленч қарсылық білдірді, ол Африкада ксилофонның тәуелсіз пайда болғанын айтады, жергілікті өнертабысқа дәлел ретінде африкалық ксилофондардың ерекше ерекшеліктері мен Африкадағы ксилофон түрлерінің және ксилофонға ұқсас аспаптардың көптігін келтіреді.

Азиялық ксилофон

Ксилофонның нағыз алғашқы дәлелі 9 ғасырда Оңтүстік-Шығыс Азияда табылды, ал Вена симфониялық кітапханасының мәліметінше, оған ұқсас ілгіш ағаш аспап, гармониканың бір түрі б.з.д. 2000 жылы қазіргі Қытайдың бір бөлігінде болған. Ранат сияқты ксилофон индус аймақтарында (кашта таранг) қолданылған. Индонезияда көптеген аймақтардың өзіндік ксилофон түрлері бар. Солтүстік Суматрада Тоба Батак халқы ағаштан жасалған ксилофонды Гарантунг деп атайды (жазуы: "гараттунг"). Ява мен Балида гамелан тобында ксилофондар (гамбанг, Риндик және Тинглик деп аталады) пайдаланылады. Олар Малайзия, Меланезия, Индонезия, Таиланд, Мьянма және Американың кейбір аймақтарында әлі де дәстүрлі маңызға ие. Мьянмада ксилофон Паттала деп аталады және көбінесе бамбуктан жасалады.

Мбила

Мимбила (көпше түрі – тимбила) Мозамбиктің оңтүстігіндегі Ингамбане провинциясындағы Чопи халқымен байланысты. Мозамбиктегі қабықшасымен резонацияланатын, тең қатынастағы гептатоникалық күйленген мимбила әдетте үлкен ансамбльдерде хореографиялық биде орындалады, бұл мүмкін тарихи драманы бейнелейді. Ансамбльдер үш немесе төрт түрлі өлшемдегі онға жуық ксилофоннан тұрады. Толық оркестрде үш немесе төрт ағаш пернесі бар екі бас аспабы, қатты резеңке басы бар ауыр соқпақтармен ойналатын, үш тенор аспабы, он пернесімен және отырып ойналатын, сондай-ақ мимбиланың өзі болады, ол он тоғызға дейін пернеге ие, олардың сегізін бір уақытта ойнауға болады. Олар резонатор ретінде қабықтарды, алма және масала алмасының қабықтарын пайдаланады. Олар биді ұзақ композициялармен сүйемелдейді, оларды «мангьо» немесе «нгома» деп атайды, бұл композициялар әртүрлі темптер мен стильдердегі, овертюрасы бар 4 бөлікке бөлінген 10-ға жуық музыкалық шығармадан тұрады. Ансамбль жетекшісі ақын, композитор, дирижер және орындаушы қызметін атқарады, мәтін жасайды, Чопи тілінің ерекшеліктеріне негізделген әуенді импровизациялайды және екінші контрапункттік партияны жасайды. Ансамбль музыканттары өздерінің партияларын ішінара импровизациялайды. Содан кейін композитор рәсімнің хореографымен кеңеседі және түзетулер енгізеді.

Гил

Гул (/lang//pron/'/dʒ//ɪ//l//ə//, //dʒ//iː//l/) – Батыс Африкадағы Гана, Буркина-Фасо, Мали және Пил Сүйегі Жағалауындағы гур тілінде сөйлейтін халықтарға тән пентатоникалық аспап. Гил – Гананың солтүстігіндегі Дагара халқының және Буркина-Фасоның, сондай-ақ Гананың, Буркина-Фасоның оңтүстігіндегі Лоби халқының және Кот-д'Ивуардың негізгі дәстүрлі аспабы. Гил әдетте жұптап ойнатылады, оған куор деп аталатын кальбашадан жасалған барабан қосылады. Оны барабан мен таяқпен бірге бір адам немесе жеке орындаушы да ойнай алады. Гил дуэті – дагара халқының жерлеу рәсіміндегі дәстүрлі музыка. Әдетте, бұл аспапта ерлер ойнайды, олар жас кезінде ойнауды үйренеді, бірақ жынысына байланысты ешқандай шектеу жоқ. Гилдің дизайны Малидің оңтүстігінде және Буркина-Фасоның батысындағы Бамбара, Дюла және Соссо халықтары қолданатын Балаба немесе Балафонға ұқсас. Бұл аймақ Солтүстік Кот-д'Ивуар мен Гананың көптеген музыкалық дәстүрлерімен ортақ. Аспап лига деп аталатын африкалық қатты ағаштан жасалған 14 пернеден және оларға бекітілген ағаштан жасалған каркастан тұрады, ал оның астында кальбашадан жасалған резонаторлар ілінген. Пернелердегі кішкентай тесіктерді өрмек торы жібі жабады, бұл шуылдау дыбысын тудырады, ал бекіткіштер үшін антилопаның сіңірлері мен былғары қолданылады. Пернелер резонанс беретін кальбашалардың үстіне байланады. Нкоя халқы арасында шинжимба деп аталатын бұл аспап Нкоя халқының дәстүрлі патшалық рәсімі – Казангада қолданылады. Силимба – лози халқының халықтық музыка дәстүрінің маңызды бөлігі және оны олардың жыл сайынғы Куомбока рәсімінде естуге болады. Қазір шилимба Замбияның көп бөлігінде қолданылады.

Акаддин, амадин және мбайр

Акадинда мен амадинда – Бугандадан, қазіргі Угандадан шыққан ксилофонға ұқсас аспаптар. Амадинда он екі бөренеден тұрады, олар пентатоникалық гамма бойынша реттеледі. Оны көбінесе үш музыкант орындайды. Екі музыкант бір-біріне қарама-қарсы отырып, бірдей бөренелерді жылдам темппен өзара байланысты техникамен ойнайды. Онда көптеген африкалық ксилофондарға тән екі ерекшелік – лақ резонаторлары мен гулді дыбыс жоқ. Амадинда – Уганда патшалығындағы патша сарайында маңызды аспап болған. Бұл ксилофон үшін қазір арнайы нотация қолданылады, ол сандар мен нүктелерден тұрады. Осыған ұқсас нотация эмбайреде де қолданылады, ол Оңтүстік Угандада шыққан ксилофонның бір түрі.

Батыс ксилофоны

Еуропадағы ксилофон туралы ең алғашқы айғақ Арнольт Шликтің «Шпигель дер Оргельмакер унд Органистен» (1511) еңбегінде кездеседі, онда ол «hültze glechter» («ағаш сылдыр») деп аталады. «Ксилофон» термині 1860 жылдарға дейін қолданылмаса да, аспаптың басқа сипаттамалары да бар. Аспап көбінесе Орталық Еуропаның, әсіресе Польша мен Шығыс Германияның халық музыкасымен байланысты болды. Алғашқы еуропалық оркестрлік ксилофонды Камиль Сен-Санс 1874 жылы «Danse Macabre» шығармасында пайдаланды. Оның аспабы – жартылай тонды қадаммен орналасқан 28 шикі ағаш тақтадан тұратын бес қатарлы ксилофон, пішіні трапецияға ұқсас және шанышқыдан жасалған тіреулерге орнатылған. Резонаторлары болмаған, ал ойнау қасық сияқты таяқтармен жылдам жүргізілген. Музыка зерттеушісі Курт Сакстың сөзіне сәйкес, Гусиков бақшалардағы концерттерде, варьетеде және симфониялық концерттерде жаңалық ретінде өнер көрсеткен. Батыстық ксилофонды ертедегі джаз тобы мен водевильдерде қолданды. Оның жарқын, көтеріңкі дыбысы 1920-1930 жылдардағы синкопты би музыкасына өте жақсы үйлесті. Red Norvo, George Cary, George Hamilton Green, Teddy Brown және Harry Breuer белгілі орындаушылар еді. Уақыт өте келе ксилофонның танымалдылығы 1920 жылдары дамыған металл клавишалы вибрафоннан асып кетті. Маримба диапазонына дейін төмендейтін диапазоны бар ксилофон «ксилоримба» деп аталады. Оркестрлік ноталарда ксилофонды француз тілінде «claquebois», неміс тілінде «Holzharmonika» («ағаш гармоника») немесе итальян тілінде «silofono» деп көрсетуге болады. Америкалық жалпы білім беретін музыка сыныптарында қолданылатын ксилофондар, 2 ½ немесе одан да көп октавалы концерттік ксилофондарға қарағанда, шамамен 1 ½ октава көлемінде кішірек болады. Бас ксилофон диапазондары ортаңғы Додан (C) октава жоғары Аға (A) дейін жазылады, бірақ жазылғаннан бір октава төмен естіледі. Альт диапазондары ортаңғы Додан (C) октава жоғары Аға (A) дейін жазылады және жазылғандай дыбысталады. Сопрано диапазондары ортаңғы Додан (C) октава жоғары Аға (A) дейін жазылады, бірақ жазылғаннан бір октава жоғары естіледі. Эндрю Трейсидің мәліметінше, маримбалар 1960 жылы Зимбабвеге әкелінді. Зимбабвелік маримба, шона музыкасына негізделген, Батыста да танымал болды, ол бұл аспаптарды mbira dzavadzimu (сондай-ақ nyunga nyunga және matepe) музыкасының транскрипцияларын ойнау үшін пайдаланды. Бұл транскрипциялардың алғашқылары бастапқыда Зимбабведе музыкалық білім беруде қолданылған. Зимбабвелік аспаптар көбінесе диатоникалық До мажор шкаласында жасалады, бұл оларды «батыспен үйлесімді» мбирамен (G nyamaropa) ойнауға мүмкіндік береді, кейде F тоналылығы қосылады.