Кіріспе

2003 жылғы Ирак соғысынан кейін Ирак инфрақұрылымын қайта жаңартуға бағытталған халықаралық күш-жігер. 2003 жылдан кейінгі Иракқа инвестиция жасау – бұл 2003 жылғы Ирак соғысынан бері Ирак инфрақұрылымын қайта жаңартуға бағытталған халықаралық күш-жігерді білдіреді. Ирактың экономикалық реформасымен бірге, Ирактың су және кәрізді тазарту стансаларын, электр энергиясын өндіруді, ауруханаларды, мектептерді, тұрғын үйлерді және көлік жүйелерін жөндеу және жаңарту үшін халықаралық жобалар іске асырылды. Бұл жұмыстың көп бөлігі Иракты қайта құру және көмек көрсету қоры мен Коалициялық уақытша басқару органының қаржыландыруымен жүзеге асырылды. 2003 жылдан кейінгі Иракқа көмек немесе инвестиция үшін маңызды оқиға – 2003 жылдың 23 қазанында өткен Мадридтегі қайта құру жөніндегі конференция, онда 25-тен астам елдің өкілдері қатысты. Осы конференцияда және басқа да көздерден жиналған қаражат Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Әлемдік банктың Иракты қайта құруға арналған Халықаралық қор аясында басқарылды. Қайта құру жұмыстарының кейбір сәтті нәтижелері болғанымен, халықаралық қаржыландырылатын Иракты қайта құру жұмыстарын жүзеге асыруда қиындықтар туындады. Олардың ішінде қауіпсіздіктің жеткіліксіздігі, кең таралған жемқорлық, қаражаттың жеткіліксіздігі және халықаралық ұйымдар мен жергілікті қауымдастықтар арасындағы нашар үйлестіру бар. Көптеген сарапшылардың пікірінше, халықаралық қауымдастықтың Иракты жеткілікті түрде түсінбеуі осы күш-жігерге кедергі келтірді.

2003 жылға дейінгі Ирак инфрақұрылымының жағдайы

1970 жылдары Ирак мұнайдан түскен кірістерді пайдалана отырып, су секторына және басқа да инфрақұрылымға кең көлемде инвестиция жасады. Бұл инвестиция 1980-1988 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде аяусыз баяулады, бірақ 1990 жылы Иракты электрмен жабдықтау, сумен қамтамасыз ету және кәріз жүйесі жағынан салыстырмалы түрде жаңартылған күйде қалдырды. 1991 жылғы Персы шығанағы соғысы кезіндегі әуе шабуылдары су беруге және канализацияны тазартуға арналған сорғы станцияларын және басқа да нысандарды қамтамасыз ететін электр желісіне ауыр зақым келтірді. Персы шығанағы соғысынан кейін БҰҰ салған санкциялар жағдайды одан әрі ушықтырып, жабдықтарға қосалқы бөлшектерді, сондай-ақ дезинфекцияға қажетті хлор сияқты химиялық заттарды импорттауға тыйым салды. Соның салдарынан соғыс пен санкциялар су беру көлемін күрт төмендетті. Мысалы, ЮНИСЕФ-тің бағалауынша, 1991 жылға дейін қала тұрғындарының 95%-ы және ауыл тұрғындарының 75%-ы тазартылған суды үйлері мен кәсіпорындарына жеткізетін заманауи сумен жабдықтау жүйелерімен қамтамасыз етілген. 1999 жылы қалалық жабын 92%-ға, ал ауылдық жабын 46%-ға төмендеді. Жеке адамға шаққандағы су қолжетімділігі одан да көп өзгерді. 1990 мен 2000 жылдар аралығында Бағдадта ауыз судың тәуліктік бір адамға шаққандағы мөлшері 330 литрден 150 литрге, басқа қалалық аймақтарда 270 литрден 110 литрге, ал ауылдық жерлерде 180 литрден 65 литрге дейін азайды. 2003 жылдың наурыз айында Иракқа жасалған басып кіру Ирактың сумен жабдықтау, канализация және электрмен жабдықтау жүйелерін одан әрі нашарлатты. Тазарту станциялары, сорғы станциялары және электр станциялары тонаушылармен жабдықтарынан, материалдарынан және электр сымдарынан айырылды. Бұрынғы білікті инженерлер мен техникалық мамандардың құрамы шашырап кетті немесе елден кетуге мәжбүр болды. Қайта құру жұмыстары елдегі инфрақұрылымның күрт нашарлаған күйімен бетпе-бет келді.

Қайта құру қажеттілігін бағалау

2003 жылдың қазан айында Мадридте өтетін донорлар конференциясына дайындық барысында Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік Банктің бірлескен тобы 2004-2007 жылдар аралығында Ирактағы қайта құруды қаржыландыру қажеттілігін бағалауды жүргізді. Нәтижесінде 14 сектор және оларға байланысты қаржыландыру қажеттілігі төмендегі кестеде көрсетілгендей анықталды. Осы 36 миллиард АҚШ долларына қоса Коалициялық Уақытша Әкімшілік тағы 20 миллиард АҚШ доллары қажет екенін бағалады, оның ішінде қауіпсіздік және полицияға 5 миллиард АҚШ доллары, ал мұнай өнеркәсібінің инфрақұрылымына 8 миллиард АҚШ доллары қажет болды. Секторлардың қажеттіліктері (АҚШ доллары млрд) Мемлекеттік мекемелер 0,39 Білім беру 4,81 Денсаулық сақтау 1,60 Жұмыс орындарын құру 0,79 Көлік және телекоммуникациялар 3,41 Сумен жабдықтау, санитария, қатты қалдықтарды кәдеге жарату 6,84 Электр энергиясы 12,12 Қалалық басқару 0,41 Тұрғын үй және жерді басқару 1,42 Ауыл шаруашылығы және су ресурстары 3,03 Мемлекеттік кәсіпорындар 0,36 Қаржы секторы 0,081 Инвестициялық ахуал 0,34 Миналардың залалсыздандырылуы 0,23 Барлығы 35,82 2007 жылы Ирак үкіметі мен Біріккен Ұлттар Ұйымы Иракпен халықаралық ықшам келісім жасады, ол адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру және экономикалық даму үшін қайта құруды маңызды элемент ретінде қарастырды.

Иракты қайта құруды басқару

Иракты қайта құруға арналған қаражат ирактық министрліктерге, ирактық үкіметтік емес мекемелерге және түрлі үкіметтік емес ұйымдарға бөлінеді. Бұл ұйымдар кейіннен шетелдік және ирактық мердігерлер жүргізетін материалдарды сатып алу және қайта құру жұмыстарын бақылайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму тобының қаражаты Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, ЮНИСЕФ және БҰҰ Даму бағдарламасы сияқты Біріккен Ұлттар Ұйымының агенттіктері арқылы бөлінеді. БҰҰ-ның бұл мекемелері жабдықтар мен құрылыс компанияларымен тікелей келісімшарт жасайды. БҰҰ қаражатты 2004 жылдың маусым айында төлей бастады. Дүниежүзілік банктің қаражаты тікелей Ирактың мемлекеттік мекемелеріне, соның ішінде Бағдад муниципалитетіне және ұлттық министрліктерге беріледі. Ирак агенттіктеріне қаржы бөлу 2004 жылдың желтоқсан айында басталды. АҚШ агенттіктерінің қатарында АҚШ-тың Иракқа көмек және қайта құру қорының қаражатын басқаратын ұйымдар бар. 2003 жылдың мамыр айынан бастап Коалицияның Уақытша әкімшілігі (CPA) Ирактағы қайта құру жұмыстарын бақылай бастады. CPA аясында қайта құру жобаларын басқару үшін Жобаны басқару кеңсесі (PMO) құрылды. CPA және PMO екеуі де АҚШ Қорғаныс министрлігінің бөлімдері болды. 2004 жылдың 28 маусымында CPA таратылды және Ирактың уақытша үкіметі билікті қолға алды. Осы кезде қайта құру жобаларын басқару АҚШ Мемлекеттік департаментінің бөлімшесі – Иракты қайта құру және басқару кеңсесіне (IRMO) және Қорғаныс министрлігінің бөлімшесі – Жобалар және келісімшарттар кеңсесіне (PCO) берілді. Екеуі де АҚШ Мемлекеттік департаментінің Бағдадтағы өкілдігінің бақылауында болды. 2005 жылдың 4 желтоқсанында PCO АҚШ Армиясының Инженерлік корпусымен, Перс шығанағы аймақтық бөлімшесімен біріктірілді. 2004 жылдың қазанынан бастап Иракты қайта құруға келісімшарт бойынша қолдауды Ирак/Афғанстан бірлескен келісімшарт командасы да көрсетті. АҚШ-тың басқа да мемлекеттік мекемелері, соның ішінде АҚШ-тың халықаралық даму агенттігі (USAID) және Мемлекеттік департамент, Иракқа көмек және қайта құру қорынан қаржыландырылатын келісімшарттар жасады. АҚШ-та жұмыс істейтін IRRF қаражаты көбінесе жеке компанияларға келісімшарттар арқылы төленеді. Иракты қайта құруға қаржы бөлген бірнеше АҚШ компаниялары бар. АҚШ-тың Сан-Франциско қаласындағы Bechtel компаниясына USAID келісімшарттары арқылы инфрақұрылымды қалпына келтіру үшін 2,4 миллиард доллардан астам қаражат бөлінді. Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Parsons Corporation құрылыс қызметтері үшін 1,3 миллиард доллар алды. АҚШ-тың Айдахо штатындағы Бойз қаласындағы Washington Group International компаниясы су ресурстарын қалпына келтіру жобаларына 580 миллион доллар көлемінде қаржы алды. Хьюстонның Halliburton компаниясының еншілес компаниясы Kellogg, Brown and Root (KBR) 580 миллион доллар көлемінде сыйақы алды. Тағы 1,2 миллиард доллар ирактық мердігерлерге бөлінді. 2005-2006 жылдары АҚШ-тың Symbion Power компаниясына бүкіл ел бойынша жаңа электр инфрақұрылымын салуға конкурстық негізде 250 миллион доллар бөлінді. Symbion Power – Hart Security қауіпсіздік компаниясына қатысы бар жеке меншік инженерлік фирма. Бұл жерде көрсетілген долларлық көрсеткіштер 2006 жылдың шілде айына сәйкес келеді.

Иракты қайта құрудың барысы

Қайта құру жұмыстары нашар басқару, қайта құру қаражатының тиімсіз жұмсалуы, ирактықтармен жеткіліксіз координация және құрылыс алаңдарына және мердігерлерге жасалған кең ауқымды шабуылдармен қиындыққа тап болды, бұл туралы Иракты қайта құру жөніндегі арнайы бас инспектор кеңсесі (SIGIR) құжаттады. 2004 жылдың қазанында АҚШ Конгресі IRRF қаражатын пайдалануды және оның қате пайдаланылу мүмкіндігін бақылауды SIGIR-ге жүктеді. SIGIR аудиттер, тергеулер және тексерулер жүргізеді және Конгреске тоқсан сайын есептер ұсынады. SIGIR есептері және бас инспектор Стюарт Боуэннің АҚШ Конгресіндегі куәлігі АҚШ қаржыландырған Иракты қайта құрудың жалпы жағдайы туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Әлемдік банк басқаратын қаражаттың жұмсалу қарқыны баяу. Ирактың агенттіктер мен министрліктері көбінесе қаражатты қабылдауға немесе өңдеуге шамалары келмейді. Қауіпсіздіктің нашар болуына байланысты Біріккен Ұлттар Ұйымының көптеген мекемелері Иракта жұмыс істеуде үлкен қиындықтарға тап болды.

Қайта құру қаражатын қайта бағдарламалау

IRRF қаражатының әртүрлі секторларға бастапқыда бөлінген үлесі бірнеше рет қайта тағайындалды. Бұл бөлудегі өзгерістер 2004 жылдың қыркүйек және желтоқсан айларында, сондай-ақ 2005 жылдың наурыз және желтоқсан айларында жүзеге асты. Көбінесе бұл өзгерістер су ресурстары мен санитария, электр энергетикасы секторларынан қаражатты қауіпсіздік қажеттіліктерін қанағаттандыруға, IRRF қаржыландыруымен жаңартылған нысандарды оқытуға және оларды пайдалануға қажетті қаражатпен қамтамасыз етуге бағытталды. Төмендегі кесте 2004 жылдың қыркүйегі мен 2005 жылдың желтоқсаны аралығында бөлінген қаражат көлемінің (АҚШ доллары миллиардтарымен) өзгеруін көрсетеді. Әкімшілік шығындар жеке категория ретінде көрсетілген, бірақ 2004 және 2005 жылдардың қаржылық жылдарында әкімшілік шығындарға салалар бойынша бөлінген қосымша 0,60 миллиард доллар жұмсалды. Секторлар бойынша бөлу 2004 жылғы 30 қыркүйекке дейін 2005 жылғы 31 желтоқсанда Электр энергетикасы 5.46 4.22 Су ресурстары және санитария 4.25 2.13 Қауіпсіздік және құқық тәртібі 3.24 5.04 Әділет, қоғамдық қауіпсіздік инфрақұрылымы және азаматтық қоғам 1.48 2.35 Жеке секторды дамыту 0.18 0.45 Ирактың қарызын кешіру 0.00 0.35 Мұнай инфрақұрылымы 1.70 1.74 Денсаулық сақтау 0.79 0.74 Көлік және телекоммуникация 0.50 0.47 Білім беру, босқындар және адам құқықтары 0.26 0.41 Жолдар, көпірлер және құрылыс 0.37 0.33 Әкімшілік 0.21 0.21 Барлығы 18.44 18.44

Қайта құрудағы олқылық

2005 жылдың қазан айында SIGIR «қайта құрудағы алшақтық» деген ұғымды енгізді, ол жоспарланған және іс жүзінде жүзеге асырылған қайта құру арасындағы айырмашылық ретінде анықталды. 2006 жылдың ақпан айындағы SIGIR мәліметтері бойынша, бастапқыда жоспарланған су шаруашылығы жобаларының тек 36%-ы ғана аяқталды, ал электр энергетикасы саласындағы жобалардың 70%-ы ғана аяқталды. Бұл кемшілік IRRF-тің осы секторлардан қаражатты қорғаныс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қайта бағдарлауына, бастапқы қайта құру жоспарындағы шығындарды дұрыс бағаламауға, материалдардың құнының өсуіне және әкімшілік бақылаудың жетіспеуіне байланысты. Қайта құрудағы алшақтықты жабу үшін қажетті қаражат көлемін анықтау қиын, себебі жобаларды аяқтауға кеткен шығындар туралы жеткілікті ақпарат жоқ. Қайта құруға бөлінген қаражаттан өзге, SIGIR қайта құрылған инфрақұрылымды қолдауға да қаражат бөлуді ұсынады. Егер жабдықтар, мамандар және отынға қаражат бөлінбесе, аяқталған объектілер пайдаланылмай қалуы мүмкін.

Сыбайлас жемқорлық

Коалицияның Уақытша Өкіметінің (CPA) үлкен көлемде американдық салық долларын және ирактық кірістерді жоғалтқаны туралы мәлімдеме жасалды. Бір аудитте бұл сома 8,8 миллиард долларға дейін жетеді деп көрсетілді. Филип Блум сияқты алаяқ мердігерлер жиі CPA шенеуніктеріне ешқашан орындалмаған келісімшарттар үшін пара берген. New York Times газетінде «бұзушылықтар» сипатталған, олардың ішінде миллиондаған долларлық қайта құру қаражаты бейтараптықпен аяқ киім шкафтары мен кеңсе жиһаздарына тығылып, Филиппиндегі бір американдық сарбаз Иракқа тиесілі ақшаны құмар ойнап кеткен, ал жаңадан салынған аурухананың лифтісінде үш ирактық қаза тапқан (лифт қауіпсіздігі дұрыс тексерілмеген). АҚШ үкіметі американдық салық төлеушілердің ақшасын ұрлаған мердігерлерді соттау процесін бастады, бірақ Ирак үкіметі АҚШ мердігерлері ұрлаған ирактық активтерін қайтарып алу мүмкіндігіне ие емес. Бұл ішінара CPA-ның Ирактағы азаматтық мердігерлерге барлық ирактық сот юрисдикциясынан иммунитет берген жарлығына байланысты. Қайта құру барысында Halliburton және Bechtel сияқты ірі американдық корпорацияларға тендерсіз келісімшарттар берілді. Әсіресе Halliburton Ирактың мұнай инфрақұрылымын нашар қалпына келтіргені үшін үкімет тарапынан жақсылыққа ие болды деп айыпталды. Пентагонның өзінің аудиторлары Halliburton еншілес компаниясының 263 миллион долларлық шығындары артық екенін анықтағанда, армия компанияға даулы соманың 10,1 миллион долларынан басқа барлық ақшаны төледі. Bechtel Corp. 2006 жылдың күзінде Ирактан кетуін жариялаған алғашқы ірі американдық мердігер болды. Кейбір сарапшылар, егер жергілікті ирактық фирмаларға көбірек келісімшарттар берілгенде, қайта құру тиімдірек және арзан болар еді дейді. Конгрессмен Генри Уаксманға Ирактың басқарушы кеңесінің мүшелері американдық компаниялардың орнына ирактық компанияларға Иракты қайта құруға төлеу американдық салық төлеушілерге 90% үнемдеуге мүмкіндік берер еді деп айтқан. 2008 жылдың жазында мұнай және электр қуатының деңгейі шабуылға дейінгі (яғни 2003 жылдың наурызына дейінгі) деңгейге жетті. 2012 жылы Халықаралық Тергеуші Журналистер Консорциумы соңғы екі жылда 70 американдық жеке тұлға мен компания соғыстан кейінгі Ирак пен Ауғанстан үшін 8 миллиард долларға дейін келісімшарттар жеңіп алғанын хабарлады. Олардың барлығы АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Буштың президенттік науқанына қаржылай көмек көрсеткен, ал Dick Cheney президенттікке кандидат ретінде Бушпен бірге сайлауға түскенге дейін олардың жетекшісі болған. АҚШ үкіметінің Ирак әкімшілігіне мемлекеттік сатып алулар бойынша қысым көрсеткені туралы да хабарлар тарады. 2019 жылдың сәуір айында Германияның Siemens конгломераты Ирактың соғыстан зақымдалған инфрақұрылымын қайта құруға 14 миллиард долларлық келісімшартты жеңіп алуға жақын болды, сол кездегі премьер-министр Адель Абдул Махдидің сөзіне сәйкес, бұл Siemens-тің бәсекелесі, американдық General Electric конгломератын ашуға себеп болды және Трамп әкімшілігі GE үшін лоббилеуге түсті. 2018 жылы Ирактың ресми өкілдері Трамп әкімшілігі елді Siemens емес GE-ді таңдауға қатты қысым көрсеткенін айтты, бұл сол жылдың соңында орын алды.

Қайта құрудың қазіргі жағдайы

АҚШ-тың арнайы бас инспекторы және көптеген ирактық көшбасшылар бағдарламаның сәтсіз аяқталғанын айтты.

Электр энергиясы

2008 жылғы мамыр айында генерал Петреус электр қуатының деңгейі соғысқа дейінгі өндірістен асып түскенін атап өтті, бірақ бұл статистика бұрмаланған. Электр қуатының күніне қанша сағаттан берілетіні өзгерді. Саддам билігі тұсында Бағдад күніне 16-24 сағат электр қуатымен қамтамасыз етілсе, елдің басқа аймақтары 4-8 сағат электр қуаты алатын. Брукингс институтының (2007 жылдың басындағы) мәліметтеріне сәйкес, қазір Бағдад күніне 4-8 сағат, ал елдің қалған бөлігі 8-12 сағат электр қуаты алуда. Қазіргі электр қуаты деңгейі шамамен 4000 МВт, ол 6000 МВт құрауы тиіс жалпыұлттық өндіріс мақсатына әлі жете қойған жоқ. Ирактың электр инфрақұрылымын қайта жаңғырту жұмыстарының көп бөлігі, жау аймақтарында жұмыс істеуге дайын болған халықаралық инженерлік компаниялардың беру желілерін және подстанцияларын жөндеуіне және салуына байланысты болды. 2013 жылдың қыркүйегінде Электр энергетикасы министрлігі өзін-өзі қамтамасыз етуге жақындап келе жатқанын және осы жылы дағдарыс аяқталады деп мәлімдеді. Бағдад және басқа провинциялардағы электр беру уақыты 24 сағатқа дейін жетеді, соның ішінде Киркук, Бабил, Наджаф, Кербела, Мисан, Тикар, Мутана және Кадимиядан басқа сегіз провинцияда 24 сағат электр қуаты бар.

Азық-түлік және гуманитарлық көмек

Ирак азық-түлік және гуманитарлық көмек мәселесінде әртүрлі жағдайларда маңыздылық танытқандай көрінеді. Мысалы, Ирак халқына қажетті негізгі қызметтерді қалпына келтіру мақсатында Қайта құру және гуманитарлық көмек көрсету басқармасы (OHRA) құрылды. Дегенмен, әлеуметтік-экономикалық жаңғырту саласында аз ғана нәтижеге қол жеткізілді. Ирак халқы басып алудан бұрын одан да көп қиындықтарға тап болды. 2006 жылдың мамыр айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (WFP) азық-түлік қауіпсіздігіне қатысты соңғы сараптамасын аяқтады. Онда Ирак халқының 15 пайызы (4 миллионнан астам адам) азық-түлікпен қамтамасыз етуде қиындыққа тап болып, түрлі гуманитарлық көмекке, соның ішінде азық-түлікке мұқтаж екендігі анықталды, тіпті оларға Қоғамдық тарату жүйесінен (PDS) үлестірілетін азық-түлікке қарамастан. Бұл көрсеткіш 2004 жылдың қыркүйегінде WFP жүргізген алғашқы сараптамада өте кедей деп танылған 11 пайыз (2,6 миллион адам) көрсеткішін асып түседі. 2006 жылғы мамырдағы сараптама көрсеткендей, егер оларға PDS рационы берілмесе, тағы 8,3 миллион адам азық-түлік қауіпсіздігінен айырылып қалуы мүмкін, бұл алдыңғы сараптамадағы 3,6 миллион адамнан көп. 2005 жылдың шілдесінде жүргізілген сараптама балалардың 9 пайызының нашар тамақтанып, жеткіліксіз дамығанын көрсетті. Ал 6-12 айлық балалар арасында бұл көрсеткіш 13 пайызға, 1-2 жастағы балалар арасында 12 пайызға жетті. 2007 жылы WFP шамамен 1,1 миллион ирактыққа шұғыл түрде азық-түлік көмегін жалғастыруда. WFP Ирактың жоспарлау және даму ынтымақтастығы министрлігінде орналасқан Азық-түлік қауіпсіздігі бөлімінің құрылуына көмектесті, ол азық-түлік қауіпсіздігі туралы ақпарат жинақтайды. PDS Иракта азық-түлікпен қамтамасыз етуді тұрақтандыруда маңызды рөл атқарады. Кедей және азық-түлікпен қамтамасыз етілмеген адамдар үшін PDS олардың рационындағы ең маңызды азық-түлік көзі болып табылады.

Су, санитарлық тазалық және қатты қалдықтар

2007 жылдың қаңтарына қарай IRRF қаржылаған жобалар нәтижесінде 21 ауыз су тазарту қондырғысы мен 200 кішірек су жүйесі салынды немесе жаңартылды. Ірі жобалардың бірі – тәулігіне 240 000 текше метр су өндіретін Нассрия су тазарту зауыты. 2006 жылдың сәуір айында Басра және Тхи Кар қалаларын таза сумен қамтамасыз ету үшін жаңа су каналы аяқталды. Бұл жобалар шамамен 5,4 миллион адамды (күнделікті 1,67 миллион текше метр) сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Бұл көрсеткіш, IRRF қаржылаған барлық су жобалары аяқталғанда 8,4 миллион адамды қамтамасыз етуге қажетті 2,37 миллион текше метрлік күндізгі қуатпен салыстырылады. Судың Ирак азаматтарына қанша жеткенін анықтау қиын, өйткені су тарату жүйелерінде үлкен шығындар байқалады. Бағдадтың оңтүстік-батысында халықаралық экологиялық стандарттарға сәйкес салынған, күніне 2230 текше метр қоқыс өңдей алатын заманауи полигон салу жоспарлануда. Құрылысы 2005 жылдың қарашасында қауіпсіздік алаңдауларына байланысты тоқтатылды. Полигонның пайдаланылуы шектеулі, толыққанды қолданылуы әлі іске асырылмады. Қоқыс жинау жөніндегі соңғы есептерде, қоқыс жинаушы болу Ирактағы ең қауіпті жұмыстардың бірі болуы мүмкін екені айтылады. 2005 жылдан бері Бағдадта қаза тапқан 500 коммуналдық қызметкердің көп бөлігі қоқыс жинаушылар болды. Қазіргі уақытта қолданыста 380 қоқыс жинау машинасы бар. Басқыншылыққа дейін 1200 жүк көлігі жұмыс істеді. Көлік құралдарының көпшілігі американдық әскерлердің басып алуынан кейін қаланы тонағандардың кезінде жойылды немесе жоғалып кетті. Бағдадтың вице-мэрі қалаға 1500 қоқыс жинау машинасы қажет екенін бағалайды.

Мұнай

2003 жылғы басып алуға дейін Ирактың шикі мұнай өндірісі шамамен (БДП) құрады. 2006 жылы Ирактың шикі мұнай өндірісі орташа есеппен 2,12 миллион БДП-ға жетті. Мұнай министрлігінің бірқатар шенеуніктері жағдайды хаостық деп сипаттады, соның бірі: "Біз экспорттаған мұнайдың нақты көлемін білмейміз, қандай бағамен сатқанымызды білмейміз және мұнайдан түскен кірістердің қайда барып тоқтағанын білмейміз" деді. 2008 жылдың жазында елдің Парламенті әлі де жергілікті әкімшіліктер мен орталық үкімет арасындағы кірістерді бөлуді регламенттеуші толыққанды "көмірсутек заңын" (мұнай заңын) қабылдамаған еді. 2008 жылдың басында мұнай өндірісі соғысқа дейінгі көрсеткіштен асып, артып келе жатқанмен, мұнайға бай және мұнайға кедей аймақтар арасында келісімшарт құқықтары және кірістерді бөлу мәселелері бойынша келіспеушіліктер сақталды.

Денсаулық сақтау

1990 жылдардың басына дейін Ирактың денсаулық сақтау жүйесі Таяу Шығыстағы ең жетілген жүйелердің бірі саналды. Перс шығанағы соғысынан кейін оның жағдайы нашарлай бастады. Ирак соғысына дейін денсаулық сақтауға жұмсалған қаражат жылына бір ирактыққа шаққанда 50 цент (АҚШ доллары) құрады. Бүгінде Ирактың денсаулық сақтау жүйесі созылмалы және күрделі жағдайға тонып, нашарлап барады. Жұқпалы аурулар кеңінен тараған, нәрестелер өлімі күрт өсті, ал медициналық жабдықтардың жетіспеушілігі бұрынғыдай тиімді жұмыс істеп келген медициналық жүйеге қауіп төндіреді. АҚШ-та тіркелген «Giving Children Hope» атты коммерциялық емес ұйым, АҚШ әскерімен бірлесіп, Ирактағы ауруханалар мен емханаларды қажетті жабдықтармен және құралдармен қамтамасыз ететін денсаулық сақтауды дамыту бағдарламасын іске асырып жатыр. Дегенмен, Ирактың Күрдістан аймағындағы жағдай мүлдем өзгеше. Олардың жақсы тұрақтылығы мен дербестігінің арқасында Күрдістан аймағы Саддам тұсындағыға қарағанда жақсы денсаулық сақтаумен қамтамасыз етілген. Денсаулық сақтау қызметкерлері провинцияларды сектанттық Ирактағыдай көршілес аймақтарға тастап кеткен жоқ, ал Ирактың ірі күрд қалаларында кәсіби білімді жетілдірудің жаңа бағдарламалары аймақтың үмітін көрсетеді. Батыстағы әл-Анбар провинциясы, негізінен сунниттер тұратын аймақ, АҚШ әскерлерінің күшеюі және сунниттердің Ирактағы әл-Қаиданы қабылдамауының нәтижесінде тұрақтанып, жақсару үмітін көрсетуде. Халықаралық денсаулық сақтау сарапшылары бұл аймақта да денсаулық сақтау көрсетілімдерінің жақсаруын күтуде. Коммерциялық емес ұйымдар мен шииттер басымдық ететін орталық Ирак үкіметі күшейтілген қауіпсіздік жағдайын пайдаланып, тұрақты қызметтер мен басқа да жақсартуларды енгізе ала ма, әзірге белгісіз. 2008 жылдың маусым айындағы жергілікті бастамаларға Халықаралық медициналық корпуспен Анбардағы медициналық білім беру бағдарламасын жүзеге асыру, шетелдегі денсаулық сақтау мамандарының оралу құқығын қамтамасыз ету және Батыс елдеріндегі «дипломдық» медбикелік білімімен салыстырылатын инновациялық бағдарламалар арқылы медбикелік білімін жаңғырту, сондай-ақ медбикелік мамандығына әйелдерді тарту (Ирак медбикелерінің 70% -ы ер адамдар) кірді. 2007 жылдың соңына дейін Денсаулық сақтау министрлігі шиит көпшілігінің ықпалымен, Моктада әс-Садрмен байланысты саясаткерлерге бөлінген, ол Шығыс Бағдадтың маргиналды аудандарындағы шииттік сектаның жетекшісі еді. Сунниттер мен Ирак қауіпсіздік күштерінің (әскер және полиция) аурухана төсектерінен ұсталып кеткені туралы көптеген хабарлар тарады. Бас инспектор сыбайлас жемқорлық үшін сотталды, ал Құрылыс қорғау қызметінің (FPS) командирі террористік және басқа да топтарға қару-жарақ пен адам күшін ұсынып, мафия тәрізді ұйымды басқарғаны үшін қызметтен алынды. 2007 жылдың соңында Салех әл-Хаснави жаңа Денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды және министрлік реформаларын бастады. Бас инспектор ауыстырылды және жаңа ашықтық саясаты қолға алынды. 2008 жылдың маусым айында Денсаулық сақтау министрі Бағдадта Ұлттық стратегиялық жоспарлау конференциясын өткізді. Конференцияға Ирактың барлық аймақтарынан келген мамандар, коммерциялық емес ұйымдар мен провинциялық қайта құру топтары қатысты. Ол Ирактың денсаулық сақтау саласын өзінің күштерімен қайта құруды және оны ирактық басымдықтарға сәйкес ирактық қаржымен қаржыландыруды жариялады. Сыртқы сарапшылардың кеңесіне орын болғанымен, ирактардың денсаулық сақтау саласын дамытуға өздері басшылық етуге бейімділігі анық көрінді. Ирактағы жеке практиканың рөлі туралы деректер шектеулі. Болжамдарға сәйкес, амбулаториялық емделушілердің саны соғысқа дейінгі 30% -дан 70% -қа дейін өсті. Ирак денсаулық сақтауды конституциялық құқық ретінде бекітті. Үкіметтік қаржыландырылатын медициналық көмек қолжетімді бола бастағандықтан, жеке практиканың болашағы өзгеруі мүмкін, бірақ ол Ирак денсаулық сақтау жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады.

Пошталық код жүйесі

1991 және 2003 жылдары Ирак кеңінен қолданылмаған пошталық индекс жүйесін әзірледі. Екі жолы да көше немесе тапсыру адресін, сондай-ақ облысты және пошта бөлімін анықтауға тырысты. Айыныштысы, екі әрекеттің де кеңейтуге мүмкіндік бермейтін және қажетсіз күрделі шектеулері болды. 2004 жылы Ирактың Бас пошта директоры Ибрахим Хуссен Али және CPA/MoC пошта кеңесшілері ирактық пошталық индекс жүйесін түзету және жаңарту жөніндегі жұмысты бастады.

Бағдадтың қайта өркендеуінің ұсынысы

Жеке секторда да бірнеше жобалар ұсынылған. Солардың бірі – «Бағдадты жаңару жоспары» – архитектор Хишам Н. Ашкоридің 9 км² лайлы жерді Бағдадтың орталық бөлігіндегі Тигр өзенінің бойында және Тахрир алаңының жанында «жоғары деңгейдегі сауда және тұрғын үй ауданына» айналдыруға бағытталған 25 жылдық жоба. Тахрир алаңы бұрын Бағдадтың орталық бизнес-ауданының бір бөлігі болған, ал жоспардың бірінші кезеңі осы аймақты қайта дамытуға шоғырланған. Аяқталғаннан кейін, жоспарға кіретін «сауда, банк, медициналық, тұрғын үй, телерадио және IT, көрме, конгресс және мәдени орталықтарда» жарты миллионға дейін адам тұруы мүмкін. Жобаға АҚШ Сауда министрлігі, сондай-ақ АҚШ және Таяу Шығыс елдерінің ұйымдары қолдау көрсетті. Доктор Ашкоридің тағы бір кіші жобасы – «Синдбад қонақ үй кешені мен конференц-орталығы», Бағдадтың алғашқы қалың қабатты ғимараты болатын жоғары ғимарат және кинотеатр кешенін салу. Аймақтағы саяси және әлеуметтік тұрақсыздық, жоғары инвестициялық қайтарым күтіліп отырғанмен, мұндай жобаларды тым тәуекелді етеді деген пікірлер басым. Қазіргі уақытта сақтандыру және құрылыс кезеңдеріндегі қауіпсіздік мәселелері жобаның құнына елеулі түрде әсер етеді.