Кіріспе

Корольдік мүлік – Ұлыбританиядағы жерлер мен иеліктер жиынтығы, ол британ монархына жеке тұлға ретінде тиесілі, оны «сувереннің мемлекеттік мүлкі» етеді, ол мемлекеттік мүлік те емес, монархтың жеке мүлкіне де кірмейді. Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландиядағы Корольдік мүлікті Корольдік мүлік комиссарлары басқарады. Шотландияда Корольдік мүлікті 2017 жылы шотландтық мүлік толыққаннан кейін Crown Estate Scotland басқаруда. Суверен мүлікке ресми түрде иелік етеді, бірақ мүлікті басқаруға немесе әкімшілік етуге қатыспайды және оның істерін жеке бақылауға алмайды. Іс жүзінде, Estate Commissioners Estate үшін «сувереннің меншік құқығына жататын барлық актілерді» «суверен атынан» жүзеге асырады. Мүліктің кірісінің бір бөлігі монархияны қаржыландыруға жұмсалады. Мүліктің кең ауқымды портфеліне жартылай тәуелсіз, мемлекеттік орган басшылық етеді. Олар мүліктің «меншік өкілеттіктерін» жүзеге асырады, бірақ олар «өздерінің меншік иелері» емес. Бұл кірістер тікелей Ұлыбритания қазынасына түседі, Ұлыбритания халқының игілігі үшін; оның бір бөлігі монархқа қайтарылады. Корольдік мүлік ресми түрде Ұлыбритания Парламентіне есеп береді, ол суверенге жылдық есеп беруді міндеттейді, оның көшірмесі Халқының палатасына жіберіледі. Мүліктің көп бөлігін құрайтын қалалық мүліктердің құны 9,1 миллиард фунт стерлингті құрайды. Оларға Лондонның орталық бөлігіндегі көптеген мүліктер кіреді, бірақ мүлік сондай-ақ ауыл шаруашылығы жерлері мен орманды және Ұлыбританияның жағалауының жартысынан астамын қамтиды, сонымен қатар Ascot Racecourse және Windsor Great Park сияқты әртүрлі дәстүрлі иеліктер мен құқықтарды сақтайды. Windsor Home Park да Корольдік мүлікке жатады, бірақ Windsor Castle сияқты патшалық сарайлар Корольдік мүлікке кірмейді, олар Патшалық үйі арқылы басқарылады. Ұлыбританияда табиғи түрде кездесетін алтын мен күміс, «Mines Royal» деп белгілі, Корольдік мүлік басқарады және оларды кен өндірушілерге жалға береді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Корольдік мүліктер елді басқару ісін қаржыландыруға көмектесу үшін биліктегі монархтың басқаруымен басқарылды. Алайда 1760 жылы III Георг мүліктің кірісін басқару құқығын қазынаға берді. Бұл ұзақ мерзімді шешімді қамтамасыз ету және Парламенттің әр он жыл сайын Азаматтық тізімге жәрдемақыны талқылауын қажет ететін саяси тұрғыдан сезімтал мәселені жою үшін жасалды. Кейіннен, Sovereign Grant Act болашақ монархтарға осы ережелерді өздерінің билік мерзіміне Кеңес бұйрығымен ұзартуға мүмкіндік береді.

Англия мен Уэльстегі корольдік жерлер

Англия мен Уэльстегі Корольдік жерлердің тарихы 1066 жылы нормандардың басып алуымен басталады. Жеңіс құқығымен Уильям I (1066–1087 жылдары тақ отырған) Англиядағы барлық жерге ие болды және оны феодалдық принциптер бойынша қайта бөлуге қабілетті болды. Бас жалгерлер әскери қызмет үшін патшадан тікелей жер алды. Патша өзіне қалдырған жері «патшалық демен» деп аталды және патшалық иеліктерге бөлінді. 1086 жылы «Соңғы сот» толыққаннан кейін король әлі де Англиядағы жерлердің 18 пайыздан астамына иелік ететін ең ірі жеке жер иесі болды. Әр округтің 10-30 пайызы патшалық деменге тиесілі болды. Патша патшалық жерлерді басқаруды шерифтерге жүктеді. Шериф жыл сайын патшаға «округтік салық» деп аталатын белгілі бір сома төлейтін, ал қалғанын өзіне қалдыруға рұқсат етілді. Округтік салықтар жыл сайын 10 000 фунт стерлингтен астам кіріс әкелетін патшалық кірістердің ең ірі көзі болды. Патшалық деменнің көлемі уақыт өте келе өзгеріп отырды. Уильям I қайтыс болғаннан кейінгі 70 жыл ішінде көптеген жерлер бөлініп берілді, әсіресе Анархия кезінде король Стефан мен императрица Матильда жер сыйлықтары арқылы қолдау алуға тырысты. Корольдік жерлер көбінесе корольдың отбасы, достары мен қызметшілерін марапаттау үшін қолданылды. Сонымен қатар, корольдік жерлер тәркілеу және мұрагерлік арқылы да өсті. Корольдік жерлер ғасырлар бойы ұлғайып, азайды: Эдуард I Уэльстегі иеліктерін кеңейтті, ал Джеймс (VI & I) Шотландияда өз Корольдік жерлеріне ие болды, олар ақырында Англия мен Уэльстің Корольдік жерлерімен біріктірілді. Сатудан түскен түсімдер сатып алудан асып түсті: 1660 жылы Реставрация кезінде Корольдік жерлерден түскен жалпы кіріс 263 598 фунт стерлинг (бүгінгі күнгі құны) деп бағаланды. Уильям III (1689–1702) билігінің соңында ол шамамен 6000 фунт стерлингке дейін төмендеді (бүгінгі күнгі құны). Уильям III билік құрғанға дейін корольдіктің барлық кірісі монархқа үкіметтің жалпы шығындары үшін берілді. Бұл кірістер екі түрлі болды:
мұрагерлік кірістер, негізінен Корольдік жерлерден, феодалдық құқықтардан (1660 жылы мұрагерлік акциздерге ауыстырылды), почта кеңсесінің пайдасы, лицензиялар және т.б.; патшаға белгілі бір мерзімге немесе өмір бойына берілген салықтардан түсетін уақытша кірістер. Даңқты революциядан кейін Парламент уақытша кірістердің басым бөлігін өз бақылауында ұстады және монархты әскери және теңіз күштерінің шығындарынан және мемлекеттік қарыздың ауыртпалығынан босатты. Уильям III, Анна, Георг I және Георг II билік құрған кезде монарх азаматтық үкіметтің жұмыс істеуін қамтамасыз етуге және патшалық үйдің мәртебесін сақтауға жауапты болды, бұл мақсаттар үшін мұрагерлік кірістер мен белгілі бір салықтарға рұқсат етілді. Мемлекеттік аппарат кеңейген сайын азаматтық үкіметтің шығындары Корольдік жерлер мен феодалдық құқықтардан түскен кірістен асып кетті, бұл монарх үшін жеке қарызды тудырды. Георг III таққа отырғаннан кейін ол Корольдік жерлерден түскен кірісті Парламентке тапсырды және азаматтық үкіметтің шығындарымен және байланысты қарыздарды жою жауапкершілігінен бас тартты. Нәтижесінде, қаржылық қиындықтарға тап болмау үшін, оған белгілі бір азаматтық тізім төлемдері және Ланкастер герцогтігінен алынған кіріс берілді. Патша мұрагерлік акциздерді, почта кеңсесінің кірістерін және мұрагерлік кірістердің «ұсақ салаларын», соның ішінде Англиядағы Корольдік жерлердің жалға алуларын (шамамен 11 000 фунт стерлинг немесе бүгінгі күнгі құны) парламенттік бақылауға тапсырды және оған шаруашылықты ұстау үшін 800 000 фунт стерлинг (бүгінгі күнгі құны) көлемінде азаматтық тізімдегі жылдық төлем берілді. Патша көптеген мұрагерлік кірістерге ие болғанымен, оның кірісі оның шығындарын өтеуге жеткіліксіз болды, өйткені ол қолдаушыларын пара мен сыйлықтармен марапаттауға мүмкіндік алды. Георгтың билігі кезінде 3 миллион фунт стерлингтен астам қарыз (бүгінгі күнгі құны) Парламентпен төленді, ал азаматтық тізімдегі жылдық төлем уақыт өте келе арттырылды. Георг III пен Парламент арасында жасалған келісімді барлық келесі монархтар, соның ішінде Карл III жаңартты. XIX ғасырға қарай бұл практика «Конституцияның ажырамас бөлігі [одан бас тарту қиын]» деп танылды. Дегенмен, монархияны қаржыландыру шараларын қарау 2011 жылғы Егемендік грант туралы заңның қабылдануына әкелді, ол, ЕМ қазынашылығының мәлімдемесіне сәйкес, мыналар: Азаматтық тізімді, Корольдік сарайларды және Корольдік саяхаттарға көмек ретінде біріктіретін жаңа шоғырландырылған грант. Болашақтағы қаржыландыру Корольдік мүліктің кірісінің бір бөлігі ретінде белгіленетін болады және жылдық қазыналық смета арқылы төленеді, сондай-ақ Ұлттық аудит кеңсесінің толық аудитіне жатады. Грант патшайымның мемлекет басшысы ретіндегі міндеттерін орындауына мүмкіндік беруі керек. Яғни, ол оның ресми үйінің орталық қызметкерлерінің еңбекақысы мен шығындарын, сондай-ақ ресми қабылдаулар, табыс беру рәсімдері, бақша кештері және т.б. сияқты шараларды қамтиды. Бұл Англиядағы Корольдік сарайларды күтіп ұстауға және ғимараттарды ашу және басқа да патшалық сапарлар сияқты патшалық міндеттерді орындау үшін саяхат шығындарын жабуға да мүмкіндік береді. Гранттың сомасы Корольдік мүліктің пайдасымен байланыстырылған болады, бірақ бұл пайда мемлекеттік қазынаға түседі; оларға арнайы мақсатта белгіленуге болмайды. Корольдік мүліктің пайдасының белгілі бір пайызынан грантты белгілеу тұрақты және ашық жүйе құруға көмектеседі. 2014 жылдың сәуір айында Корольдік мүліктің Ұлыбританиядағы 750 ауылдық үйінің шамамен 200-ін сатуға және тұрғындарды шығарып жіберуге дайын екені хабарланды.

Уэльс

Уэльстегі Корольдік меншікке 12 теңіз шақырымына дейінгі жағалаулық теңіз түбі, шамамен 65% жағалау, сондай-ақ Уэльстің өзен төсегі, порттары мен мариналары кіреді. Бұл меншікке сонымен қатар 50,000 акрдан астам Уэльстің таулы және жалпы пайдаланудағы жерлері, негізінен мал жаюға арналған жерлер, және 250,000 акр минералды кен орындары мен алтын мен күміске құқықтар да жатады. Уэльстегі Корольдік меншіктің құрамына бірнеше офшорлық жел энергетикалық жобалары кіреді, оның ішінде жоспарланған Awel y Môr, Erebus 100МВт сынақ және демонстрациялық жобасы, сондай-ақ үш 100МВт жобасы (бағалау кезеңінде). Уэльстің Корольдік меншігінің құны 2020 жылы 49,2 млн фунт стерлингтен 2021 жылы 549,1 млн фунт стерлингке, ал 2022 жылы 603 млн фунт стерлингке дейін өсті. 2021 жылы Уэльстің Корольдік меншігінен түскен кіріс 8,7 млн фунт стерлингті құрады. Корольдік меншіктің кірісінің 75% Ұлыбритания қазынасына, ал 25% монархқа беріледі. Уэльсте Корольдік меншікті облыстық басқаруға беру туралы бірнеше талаптар болды, оның ішінде Plaid Cymru, Welsh Labour және Welsh Liberal Democrats тарапынан. 2023 жылдың мамыр айында өткізілген сауалнама көрсеткендей, Уэльстегі Корольдік меншікті облыстық басқаруға беруді 58% халық қолдады, 19% қарсы болды, ал 23% пікір білдірмеді. Сауалнама нәтижелері көрсетті, барлық ірі саяси партиялардың сайлаушылары Уэльстегі Корольдік меншікті облыстық басқаруға беруді қолдайды.

Ирландиядағы корольдік жерлер

1793 жылы үшінші Георг Ирландия Корольдігінің мұрагерлік кірісінен бас тарды, ал оған Ирландияның азаматтық үкіметінің белгілі бір шығыстары үшін азаматтық тізімге жылдық жәрдемақы берілді. Осы кездегі Корольдік жерлерінің көп бөлігі 1641 жылғы көтерілістен немесе 1688–91 жылдардағы революциядан кейін тәркіленген, ал бұрынғы көтерілістерден, монастырларды таратудан және Норман дәуірінен қалған кішкентай ескі участақтар да болды. Корольдік қолда қалған бөліктерге 1662 жылғы келісімнің «бөлінбеген жерлері» (грант алушы төлеуге тиіс кішкентай аренда төлемінен де аз құнға ие) және 1700 жылғы заң бойынша 1703 жылғы мерзімде сенімділер сатпаған қалдықтар кірді. 1830-жылдардың басында Корольдік мүлік бас жалға алушының есінен жаңылуынан кейін Ballykilcline жеріне қайта иелік етуді бастады. Ішкі жалға алушылар жалға ақысын жеті жыл бойы төлемеген, нәтижесінде 1846 жылы Балликилклинде «қоныс аударулар» болды – Жаңа дүниеге тегін көші-қон. Ұлы ашаршылық кезінде халық тығыз қоныстанған Корольдік меншіктерден мемлекеттік көмекпен көші-қон жасалды. Су өткізуді жақсарту сияқты жұмыстарда ең мұқтаждарды жұмыспен қамту үшін Корольдік мүліктің қоғамдық жұмыс схемалары болды. 1854 жылы Лордтар палатасының арнайы комитеті Ирландиядағы шағын меншіктерді сату керек деген шешімге келді. Олар кейіннен аукционда шамамен 25 000 фунт стерлингке (бүгінгі күні миллион фунт стерлингке тең) және жеке келісім бойынша 10 000 фунт стерлингке (бүгінгі күні миллион фунт стерлингке тең) сатылды: бұл үлкен инвестицияны жою, және Ұлыбританияда қайта инвестициялау. Олар 1923 жылдың 1 сәуірінде әкімшілік жауапкершілікті өз мойнына алды. Тапсыру кезінде аренда төлемдері 23 418 фунт стерлингті (бүгінгі күні миллион фунт стерлингке тең), ал мүліктен түскен аренда 1 191 фунт стерлингті (бүгінгі күні миллион фунт стерлингке тең) құрады. Судың төмендеуінен теңіз төрінің дамуы Ирландия Республикасымен егемендік дауына байланысты қиындыққа тап болады.

Шотландиядағы корольдік жерлер

1830 жылы ғана король Уильям IV Шотландиядағы Корольдік меншіктерден түсетін табысты жойды. Шотландиядағы Корольдіктің мұрагерлік жер кірістері, бұрынғыда Қазынашылық барондарының басқаруында болған, 1832, 1833 және 1835 жылдардағы «Корольдік жерлер (Шотландия)» заңдарына сәйкес Орман шаруашылығы, орман, жер кірістері, жұмыстар және ғимараттар комиссарларына және олардың мұрагерлеріне берілді. Бұл иеліктерге негізінен Кейтнес және Оркнейдегі бұрынғы шіркеу жерлері (1689 жылы епископтық билік жойылғаннан кейін), Стирлинг және Эдинбургтегі ежелгі патшалық иеліктері және феодалдық алымдар кірді. Қалалық мүліктер дерлік жоқ еді. Қазіргі шотландтық иеліктердің көп бөлігі, жағалау және лосось балық аулаудан басқа, тікелей инвестициялардың нәтижесінде пайда болды, соның ішінде 1937 жылы сатып алынған және Шотландиядағы Корольдік иеліктері басқаратын ең ірі жер аумағы болып табылатын Гленливет иелігі, сондай-ақ 1963, 1937 және 1969 жылдары сәйкесінше сатып алынған Апплигерт, Фочаберс және Уайтхилл иеліктері. 2011 жылғы шотландтық сайлауда жеңіске жеткен Шотландия Ұлттық партиясы (СҰП) Корольдік иеліктерінен түсетін кірісті Шотландияға беруді талап етті. Осы талапқа жауап ретінде Шотландия кеңсесі Корольдік иеліктерін бөлуге қарсы шешім қабылдады. Дегенмен, Корольдік иеліктерінен түсетін кірістің бір бөлігін Үлкен лотерея қорына бөлу жоспарлары жасалды, ол бұл қаражатты жағалаудағы қауымдастықтарға бөлуге тиіс болды. 2016 жылғы «Шотландия туралы» заң 2017 жылдың 1 сәуірінде шотландтық активтерді басқару және кіріс басқару өкілеттіктерін Шотландияға беру схемасын рұқсат етті. Дәл осы тапсыруға дейін Корольдік иелігі Эдинбургтегі Форт Киннард сауда орталығындағы миллиондаған фунт стерлингтік үлеске ие болды, бұл Шотландиядағы барлық Корольдік активтерінің шамамен 60% құрады. Бұл үлес 2016 жылы басқа шотландтық мүліктермен бірге Crown Estate Scotland-қа берілген жоқ. Екі жылдан кейін Корольдік иелігі өз үлесін сатты және түскен қаражатты Челтнемдегі Галлахер сауда орталығына толық иелік ету үшін пайдаланды.

1961 жылғы Корольдік мүлік туралы заң

Корольдік мүлік 1961 жылғы Корольдік мүлік туралы заңның ережелеріне сәйкес, Корольдік мүлік комиссарлары коммерциялық принциптер бойынша басқаратын заңды корпорация болып табылады. Осы Заңға сәйкес, Корольдік мүлік комиссарларының міндеті – «Корольдік мүлікті жер иелігі ретінде сақтай отырып, оның құнын және одан түсетін кірісті ұстап тұру және арттыру, бірақ тиімді басқару талаптарын ескере отырып» болып табылады. Заңда, басқалармен қатар, (1-тармақ 5-бөлігі) «Комиссарлар жасаған мәмілелердің заңдылығы, олардың осы Заңтаманың өкілеттіктерді пайдалануды реттейтін ережелеріне сәйкес әрекет етпегендігі немесе олардың өкілеттіктерін асырып кеткендігі туралы кез келген ұсыныс бойынша күдік тудырмайды, сондай-ақ Комиссарлармен мәміле жасаған ешбір адам олардың өкілеттіктерінің шегіне немесе олардың өкілеттіктерді пайдаланудағы шектеулердің сақталуына қатысты сұрақтар қоюға міндетті емес» делінген.

Қалалық портфель

Бұл Реджент-стриттің толық бөлігін, Лондонның Батыс Эндіндегі Сент-Джеймстің шамамен жартысын, сондай-ақ Ұлыбританияның Оксфорд, Эксетер, Ноттингем, Ньюкасл, Харлоу және Суонси сияқты қалаларындағы сауда орындарын қамтиды. 2002 жылы Корольдік мүлігі Реджент-стриттің коммерциялық, сауда және келушілерге арналған мүмкіндіктерін, сондай-ақ қоғамдық кеңістіктерін жақсарту мақсатында 1 миллиард фунт стерлингтік инвестициялық бағдарламаны іске қосты. Бұдан өзге, Сент-Джеймске 500 миллион фунт стерлинг инвестициялануда, оның ішінде бірнеше ірі жаңарту жобалары бар.

Ауылдық портфель

Шаруашылықтар шамамен 116 000 гектар (287 000 акр) ауыл шаруашылығы жері мен ормандарынан, сондай-ақ минералдардан, тұрғын үйлер мен коммерциялық мүліктен тұрады. Ауыл шаруашылығына қатысты мүдделерге мал және егін шаруашылығы кіреді. Ұлыбританияда шамамен 106 000 гектар (263 000 акр) жерді алып жатыр, сонымен қатар Уэльсте негізінен орналасқан 26 900 гектар (66 500 акр) жалпы пайдаланудағы жерлер де бар. Орман шаруашылығы шамамен 10 000 гектарды (24 700 акр) құрайды. Минералдарға қатысты құқықтар 115 500 гектар (285 500 акр) жерді қамтиды. Нақты операциялар 34 жалға берілген кен орындарды қамтиды, онда құм, қиыршық тас, әктас, гранит, кірпіш сазы, көмір, шифер және кесек тас өндіріледі.