Кіріспе

Еврей жазбаларында аталған халықтар тобы

Хеттілер, сондай-ақ Хеттілер деп те жазылады, Еврей жазбаларында аталған халықтар тобы. Олар בני חת (бни хт – "Хеттің балалары", Қанаанның ұлы) және חתי (хты – "Хеттің тумасы") аттарымен Ыбырайым заманында (шамамен б.з.б. 2000-1500 жылдар аралығында) және Вавилоннан еврейлердің оралуынан кейін Езра заманында (шамамен б.з.б. 450 жыл) Кәнаанда немесе оның жанында өмір сүргені бірнеше рет айтылады. Олардың атасы Хет болған.

19 ғасырдың соңында Киелі кітаптағы хеттер жаңадан ашылған Анатолия Индоевропалық тілді империясымен теңестірілді, ол б.з.б. 2-мыңжылдықтың көп бөлігінде маңызды аймақтық күшке ие болды және сол себепті Хеттер деп аталды. Бұл номенклатура бүгінге дейін, Анатолия Хет империясы мен Киелі кітаптағы хеттер арасындағы мүмкін болатын сәйкестік туралы пікірталастарға қарамастан, әдет-ғұрып ретінде қолданылады.

Анықтау гипотезалары

Жаратылыс кітабында хиттік Ефронның Хеброн қаласындағы Махпела үңгірін Ыбырайымға сатып жібергені айтылады. Кейін Есау хеттік әйелдерге үйленді. Ешуа кітабында Раббы Ешуаға былай деді: «Сендердің жерлерің шөл даладан бастап Ливанға дейін, ұлы Евфрат өзеніне дейін, хеттілердің барлық жері және күн батысына қарай теңізге дейін болады». Канаанның шекарасындағы хеттілердің жері Ливан мен Евфрат аралығында, содан күн батысқа қарай созылған. Билер кітабында айтылғандай, израильдіктер Бетелді басып алғанда, бір адамды қашып кетуге рұхсат етті. Ол «хеттілер жеріне» барып, Луз қаласын құрды. Сүлеймен патша дәуірінде хеттіктер Еврей жазбаларында Сириямен бірге оның қуатты көршілері ретінде бейнеленген. 1900 жылдан бері археологтар Анатолияда құрылған және ассириялықтарға «Хатти» деп белгілі болған мемлекетті біледі. Бастапқыда Хатти халқы Еврей Киелі кітабындағы хеттіктермен бірдей деп есептелгендіктен, «Хетт империясы» термині бүгінге дейін Анатолия мемлекетін сипаттау үшін қолданылады. Олардың тілі үнді-еуропалық тілдер отбасының бір мүшесі екені мәлім. Олардың алғашқы қонысы Канеш болғандықтан, өз тілдерін «нешили» деп атаған. Хатти мен Хаттусаның бұрынғы тұрғындары қазір хаттиттер деп аталады; ал олардың хаттик тілі үнді-еуропалық емес, тілдік жақындығы белгісіз. Шамамен 1178 жылға дейін Хетт империясы құлағаннан кейін, әлі де «Хатти халқы» деген атпен танылатын олардың қалдықтары Солтүстік Сирия аймағында бірнеше қала-мемлекеттер құрды. Сондықтан олар Сүлейменнің заманындағы хеттіктер деп есептеледі.

Жеке тұлғаның жеке тұлғалық ерекшелігі

Кейбір ғалымдар осы екі халықтың бірдей екенін жақтайды. Атауларының ұқсастығынан басқа, Анатолиялық хеттер өзінің империясы құлаудан бұрын аймақтағы күшті саяси бірлік болған. Сондықтан, олардың есімдері Әйіптен кейін айтылған ХТЙ сияқты, Киелі кітапта да кездесуі керек еді. Сонымен қатар, Ханаанды бағындыру туралы айтылымда хеттердің "тауларда" және Ханаанның "солтүстігіне" қарай қоныстанғандығы айтылады, бұл сипаттама Хетт империясының алғашқы географиялық орны мен бағытына сәйкес келеді, ол Кадеш шайқасынан бұрын аймақта ықпалды болған. Қазіргі заманғы ғалымдар көптеген ономастикалық және археологиялық деректерге сүйене отырып, Анатолиялық халықтың Хетт империясы құлау кезінде Жерорта теңізінің жағалауымен көшіп келе жатқан Теңіз халықтарының бір тобы ретінде оңтүстікке, Ханаанға көшкенін болжайды. Кейінгі қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өту кезеңінде жергілікті қала-мемлекеттердің көптеген патшаларының есімдері хеттік және лувиялық болғандығы байқалады. Шындығында, Сион тауының аты да хеттік тегінен болуы мүмкін.

Аралық гипотезалар

Тревор Брайс Киелі кітаптағы хеттілерге қатысты сілтемелерді екі ерекше топқа бөлуге болатынын ұсынады. Біріншісі, көпшілігі, Ыбырайым мен оның отбасы кездескен қанаандық тайпаға қатысты. Осы хеттілердің аттары көбінесе семит тіліне тән; мысалы, Ефрон (Тек қана 23:8, 17 (HE) және т.б.), Юдит (Тек қана 26:34 (HE)) және Зохар (Тек қана 23:8 (HE)). Бұл адамдар, болжам бойынша, Сүлейменге бағынышты хеттілер болған (Патшалар 11:1-2 (HE), Патшалар 9:20-21 (HE), Айналалар 8:7 (HE)) және басқа жерлерде израильдіктермен қақтығысқан (Қайталау заңы 20:17 (HE), Сотшылар 3:5 (HE)). Олар таулы аймақта өмір сүрген шағын топ еді және Анадолы патшалығының хеттілерінен анық ажыратылуы керек. Бірақ, Кітапта кішкентай қанаандық тайпа туралы түсінікке сәйкес келмейтін басқа сілтемелер де бар. Олардың ең маңыздысы – Патшалар 7:6 (HE): «Себебі, Тәңір сириялық әскерге соғыс машиналарының және жылқының шуын естіртті, тіпті үлкен әскердің шуын естіртті. Сонда олар бірін-біріне: «Израиль патшасы біздің қарсымызға хетті патшаларын және египет патшаларын жалдады» деді». Бұл хетті патшаларының египет фараондарымен бірдей мәртебе мен күшке ие болғанын көрсетеді. Соған ұқсас ой Айналалар 1:17 (HE) арқылы да жеткізіледі: «Олар Египеттен алты жүз шекел күміске бір соғыс машинасы және жүз елу шекел күміске бір жылқы алып келді, осылайша хетті патшаларының және Сирия патшаларының барлығына жылқы алып келді». Бұл жағдайларда, сілтемелер Сирияның нео-хеттік патшалықтарына қатысты екеніне күмән жоқ. Егер қанаандық тайпаға қатысты сілтемелер нео-хеттік патшалыққа қатысты сілтемелерден ерекшеленсе, онда атаулардың ұқсастығы (бар болғаны екі маңызды дыбыс) жай ғана кездейсоқтық болуы мүмкін.

Шиғырлардың қайнар көзі мен реті

Төменде Вирджиния университетінің іздеу қызметі арқылы табылған "Хет", "Хетт" немесе "Хетттер" сөздерінің барлық кездесу орындары келтірілген. Осы ақпарат Джонс кітабында да қолжетімді. Сондай-ақ, Strong's Concordance-дегі cheth (H2845) және chittiy (H2850) сөздерінің кездескен жерлерін салыстырыңыз. Цитаталар шамамен хронологиялық тәртіппен, дәлірек айтқанда, аталған оқиғалар болған деп есептелетін дәуір бойынша реттелген. Бұл сөздердің әрқашан жазылған уақытымен сәйкес келмейтінін ескеріңіз. Атап айтқанда, Ыбырайыммен жасалған Келісім, Кәнаанды жаулау туралы болатындықтан, оның заманымен бірдей қарастырылады. Дәуірлер сол кездегі маңызды библиялық тұлғалардың (патриархтар, соттар, патшалар немесе пайғамбарлар) аттарымен белгіленген.

Нұхтан Ыбырайымға дейін

Адамзат арасындағы генетикалық қатынастарға қатысты Киелі кітаптың көзқарасы Жаратылыс кітабының 10-тарауында ("Ұлттар тізімі") баяндалған, онда түрлі халықтар Нұхтың әртүрлі тараптарынан тараған деп сипатталған. Атап айтқанда, Ханаан – Хамның ұлдарының бірі, ол египеттіктер мен палестиналықтардың да атасы деп айтылады. Ханаанның ұлдары Сидон, Хет, содан кейін Ебустиктер, Аморлықтар, Гиргастиктер, Хивиттер, Аркиттер, Синиттер, Арвадиттер, Земариттер және Хаматтықтар деп көрсетілген.

Нұх

Нұхтың үш ұлы – Шем, Хам және Япхеттің ұрпақтары осылар: олардың ұлдары топан судан кейін дүниеге келді. 6 Хамның ұлдары: Құш, Мизраим, Фут және Қанаан. 7 Құштың ұлдары: Шеба, Хавила, Сабта, Рама және Сабтеха. Раманың ұлдары: Шеба мен Дедан. 8 Құштан Нымрод туды. 10 Оның патшалығының бастауы Бабыл, Ерек және Акад болды. 13 Мизраимнан Лудим, Анамим, Лехабим және Нафтухим, 14 Патрусим, Каслухим (олардан палестиналықтар тарады) және Кафторим туды. 15 Қанаанның тұңғышы Сидон, содан кейін Хет, 16 ебустіктер, аморлықтар, гырғастықтар, 17 хевтіктер, арқиттіктер, синиттіктер, 18 арваттықтар, земарлықтар және хаматтықтар тарады. Содан кейін қанаандықтардың әулеттері кеңінен таралып кетті. 19 Қанаандықтардың шекарасы Сидоннан басталып, Герарға, Газаға дейін созылды; одан әрі Содом, Ғомора, Адма және Зебоимге, тіпті Лашаға дейін жетті. 20 Бұлар – Хамның ұлдары, олардың әулеттері, тілдері, елдері және ұлттары бойынша. Қанаанның тұңғышы Сидон, содан кейін Хет.

Ыбырайымнан Мысырға дейін

Бұл кезең шамамен б.з.д. 2000 жылдан кейін басталып, б.з.д. 1200 жылға дейін аяқталған деп есептеледі. Осы кезеңде "Хеттің балалары" (בני חת, BNY HT) және "Хетті" (HTY) деген атаулар бірнеше рет кездеседі, бірақ олар негізінен екі оқиғамен байланысты. Төрелік кітабы 23:2 (ТК) бойынша, Ыбырайымның өмірінің соңында ол Хеброн қаласында "Хеттің ұрпақтарына" тиесілі жерде тұрып, әйелі Сараны жерлеу үшін үңгірмен бірге жер участағын сатып алады. Олардың бірі (Ефрон) бірнеше рет "Хетті" деп аталады. Бұл мәміле Ыбырайым мен Яқуптың қайтысынан кейін тағы үш рет (шамамен бірдей сөздермен) еске алынады. Бірнеше онжылдықтан соң, Төрелік кітабы 26:34 (ТК) бойынша, Ыбырайымның немересі Есау екі хеттік әйел және бір хивтік әйел алғандығы айтылады. Бұл мәлімдеме Төрелік кітабы 36:2 (ТК) бойынша сәл өзгеше атаулармен қайталанады. Төрелік кітабы 27:46 (ТК) бойынша, Ривка Яқуптың да осылай істеуінен қорқады.

Ыбырайым

Сара Кирията-Арбада қайтыс болды, ол – Ханаан еліндегі Хеброн. Ыбырайым Сараға аза тұтуға және оны жоқтауға келді. 3 Ыбырайым өлген әйелінің алдынан тұрып, Хеттіктердің ұлдарына былай деді: - 4 Мен сіздердің араларыңда жат жұрттық, келімсекпін. Маған сіздермен бірге жерлеуге арналған жер беріңдер, сонда мен өлгенімді көз алдымыздан шығарай аламын. 5 Хеттіктердің ұлдары Ыбырайымға былай деп жауап берді: - 6 Бізді тыңда, мырзамыз! Сен біздің арамыздағы қуатты ханшайымсың (немесе біздің арамыздағы Құдайдың ханшайымсың). Қабірлерді таңдауда өлгендеріңді жерле. Біздің ешкіміміз сенің қабіріңнен тартынбайды, өлгендеріңді жерле. 7 Ыбырайым тұрып, жердің халқына, Хеттіктердің ұлдарына иіліп құрмет көрсетті. 8 Олармен сөйлесіп, былай деді: Егер сіздер менің өлгенімді көз алдымыздан шығаруға келіссеңдер, мені тыңдап, Зохардың ұлы Ефронға арнайы сұраныш жасаңдар, 9 Одан Махпела үңгірін маған берсін, ол оның егістігінің соңында орналасқан. Оның құны қанша болса, соны төлеп, сіздердің араларында жерлеуге арналған меншік етіп аламын. 10 Ефрон Хеттіктердің арасында тұрды. Ефрон Хеттік Ыбырайымға, қала қақпасына кірген Хеттіктердің бәрінің алдында былай деп жауап берді: 11 Жоқ, мырзамыз, мені тыңдаңыз: Мен сізге егістікті және ондағы үңгірді сыйға беремін. Менің халқымның алдында оны сізге сыйға беремін. Өлгендеріңді жерлеңіз. 16 Ыбырайым Ефронның сөзін тыңдап, Хеттіктердің алдында айтқан күмісін – төрт жүз шекел күмісті – саудагерлердің қолданатын бағасы бойынша салмақтады. 17 Осылайша Ефронның Мамреге қарама-қарсы Махпеладағы егістігі, ондағы үңгір, сондай-ақ егістіктегі барлық ағаштар мен оның айналасындағы барлық жерлер 18 Хеттіктердің алдында Ыбырайымға меншік ретінде берілді, қала қақпасына кіргендердің бәрінің алдында. 19 Осыдан кейін Ыбырайым әйелі Сараның мәйітін Мамреге қарама-қарсы Махпеладағы үңгірге (Ханаан еліндегі Хебронға) қойды. 20 Хеттіктердің ұлдары Ыбырайымға сол жерді және ондағы үңгірді жерлеуге арналған меншік ретінде берді. Ыбырайым жасы ұзын, жақсы өмір сүріп, қарттыққа жеткенде, жан тәсілім етіп, өз халқына қосылды. 9 Ысқақ пен Ысмағұл Ыбырайымды Мамреге қарама-қарсы, Хеттік Зохардың ұлы Ефронның егістігіндегі Махпела үңгіріне жерледі. 10 Бұл жерді Ыбырайым Хеттіктерден сатып алған еді. Ыбырайым мен әйелі Сара сол жерге жерленді.

Мысырдан шығу және Қанаханды жаулап алу

Бұл кезең б.з.д. 1800 жылдан кейін басталып, б.з.д. 1000 жылдан бұрын аяқталады деп болжанады. Осы кезеңде (мұнда ғасырлар бұрын Ыбырайымға берілген уәде және жарты мың жылдан кейін Нехемияның оны еске түсіруі де кіруі мүмкін), хеттілер шамамен он екі рет айтылады, олардың жерлері ақырында басып алынатын «Еврейлерден үлкен және күшті жеті ұлтты» тізімдейтін дерлік қалыптасқан формуланың бір бөлігі ретінде. Формуланың барлық нұсқаларында бес басқа «ірі ұлт» да аталады: қанаандықтар, аморлықтар, хивтіктер, ебустиктер және периздіктер. Гиргашийлер тек бес рет есімдері тілінеді. Ыбырайымның Жаратылыс кітабының 15:18-тарауындағы (ЖД) келісімінде хивтіктер туралы есімдері тілінбеген, бірақ қадмондықтар, кениттіктер, кениздтіктер және рефаимдер туралы айтылған. Хеттілерге қатысты осы формуланың нұсқасы емес деп санауға болатын бес сілтемеден екеуі (Сандар 13:29 (ЖД) және Ешуа 11:3 (ЖД)) хеттілердің ебустиктермен, аморлықтармен және периздіктермен бірге «тауларда» тұратынын, ал қанаандықтардың Иордан жағалауында «шығыста және батыста», ал амалектіктердің «оңтүстікте» тұратынын көрсетеді. Ешуа 1:4-те хеттілердің жері «шөлден және Ливаннан» бастап «Евфраттан үлкен теңізге» дейін созылады делінген. Билер кітабының 1:18-тарауында (ЖД) еврейлерді қалаға бастап келген Бетелдік сатқын хеттілердің арасына барып, Луз деп аталатын қаланы салған. Соңында, Билер кітабының 3:5-тарауында еврейлердің хеттілермен және басқа бес «ірі ұлттармен» бірге тұрғаны және олармен араласып кеткені айтылады.

Судьялар

Яһуда руы Ғаззаны және оның аймағын, Ашкелонды және оның аймағын, Әкронды және оның аймағын басып алды. 19 Және Жаратқан Ие Яһудамен болды, ол тау халқын қуды, бірақ темір арбалары болғандықтан, аңғардағы халқты қуа алмады. 21 Бунямин ұлдары Иерусалимде тұратын ебустиктерді қуа алмады, бірақ ебустиктер осы күнге дейін Бунямин ұлдарымен бірге Иерусалимде тұрып жатыр. 22 Жүсіп үйі де Бетелге шабуыл жасады, және Жаратқан Ие олармен болды. 23 Жүсіп үйі Бетелді тыңшылықпен қарау үшін жіберді. (Ал қаланың бұрынғы аты Луз еді.) 24 Тыңшылар қаладан бір адамның шығып келе жатқанын көрді де, оған: «Бізге қалаға кіру жолын көрсетіп бер, біз саған жақсылық жасаймыз», - деді. 25 Ол оларға қалаға кіру жолын көрсеткенде, олар қала тұрғындарын қылышпен ұрып өлтірді, бірақ сол адамды және оның бүкіл үйін жіберді. 26 Сол адам хеттіктер жеріне барып, қала салып, оған Луз деп ат қойды, және ол қаланың аты бүгінге дейін солай аталады. 27 Манаса ұлдары Бет-Шеанды және оның қалаларын, Таанақты және оның қалаларын, Дорды және оның қалаларын, Иблеамды және оның қалаларын, Мегиддоны және оның қалаларын қуа алмады, бірақ қанаандықтар сол жерде тұрды. 3:1 Міне, осы елдерді Жаратқан Ие қалдырды, олар арқылы Израильді сынау үшін, олардың көптегендары Қанаан соғыстарын білмегендіктен; 2 Осылайша Израиль ұлдарының ұрпақтары білсін, соғыс білмейтіндерге соғыс үйретсін; 3 Атап айтқанда, палестиндердің бес билеушісі, барлық қанаандықтар, сидондықтар және Баал-Хермон тауынан Хаматқа дейін Ливан тауында тұратын хевтіктер. 4 Олар арқылы Жаратқан Ие Израильді сынап, олардың әкелеріне Мұса арқылы бұйрық берген өсиеттеріне бағына ма, бағынбай ма, соны білу үшін сынады. 5 Израиль ұлдары қанаандықтардың, хеттіктердің, аморлықтардың, периздіктердің, хевтіктердің және ебустиктердің арасында тұрды. 6 Олар олардың қыздарын әйелдеріне алды, өз қыздарын олардың ұлдарына ұзатты және олардың құдайларына табынды. 7 Израиль ұлдары Жаратқан Иенің алдында жамандық жасады, олардың Құдайы Жаратқан Иені ұмытып, Баал мен Ашераға табынды. 8 Сондықтан Жаратқан Иенің ашуы Израильге қатты болды, және ол оларды Месопотамия патшасы Кушан-Ришатаймның қолына сатты, және Израиль ұлдары Кушан-Ришатаймға сегіз жыл қызмет етті.

Патшалық дәуірі

Бұл кезеңде хеттілер Дәуіт патшаның (шамамен б.з.д. 1000 жылы) екі әскерінің, Ахимелек пен Урияның этникалық тегі ретінде еске алынады; соңғысы Дәуіт оның әйелі Бәт-Шеба үшін өлтіреді. Сүлейменнің билік кезінде (шамамен б.з.д. 950 жылы) хеттілер еврейлердің Қанаанды бағындыру кезінде "толыққанды жоя алмаған" және Израильге салық төлеген халықтар ретінде тізіледі. Хет патшалары Мысыр және Сирия патшаларымен бірге Сүлейменге жомарт сыйлықтар жіберген (екі ұқсас мәтінде айтылған). Содан кейін хеттілер Сүлейменнің сүйген "шет ел әйелдерінің" арасында, "фараонның қызымен" және аймақтағы басқа халықтардың әйелдерімен бірге есімдері кездеседі. Еліша пайғамбар заманында (шамамен б.з.д. 850 жылы) 2 Патшалар кітабының 7:6 аятында Сириялықтар аттар мен күймелердің қорқынышты шуын естіп, Израильдің "хеттілердің патшаларын және мысырлықтардың патшаларын" жалдаған деп ойлап, түнде қашады.

Саул

Дәуіт тұрып, Саулдың тіккен лагеріне барды. Дәуіт Саулдың жатқан жерін, сондай-ақ Нер ұлы Әбенирдің, оның әскер бастығының жатқан жерін көрді. Саул шатқырда жатқан еді, ал халық оның айналасында лагерь құрған. 6 Сосын Дәуіт хеттік Ахимелекке және Жоавтың інісі, Зеруях ұлы Әбішайға: «Менімен бірге Саулдың лагеріне кім түседі?» – деді. Әбішай: «Мен сенімен бірге түсемін», – деп жауап берді.

Дәуіт

Самұил 23:8 (ЕБ) Міне, Дәуіттің батырларының есімдері: [...] 39 Хеттік Ұрия: барлығы отыздан жеті. Шынжырлар 11:10 (ЕБ) Бұлар да Дәуіттің батырларының басшылары, олар оның патшалығында онымен бірге күш-қуатын жинап, бүкіл Израильмен бірге оны патша етіп сайқтау үшін, Израиль туралы Құдайдың сөзіне сәйкес нығайтты. [...] 41 Хеттік Ұрия, Ахлай ұлы Забад. Самұил 11:3 (ЕБ) Дәуіт елші жіберіп, сол әйел туралы білуге бұйырды. Біреу айтты: "Бұл Елиямның қызы, хеттік Ұрияның әйелі Бат-Шеба емес пе?" 4 Дәуіт хабаршыларды жіберіп, оны әкелді. Ол оның үйіне келді, Дәуіт онымен жақындасты, себебі ол тазаланған еді. Содан соң ол үйіне қайтты. [Бұл тарауда хеттік Ұрия тағы 4 рет есімдері аталады.] Самұил 12:9 (ЕБ) [Натан:] Неліктен Құдайдың бұйрығын жеңілдеп, Оның алдында жамандық жасадың? Сен хеттік Ұрияны қылышпен өлтірдің, оның әйелін өзіңе әйел етіп алдың және оны аммондықтардың қылышымен өлтірттің. 10 Сондықтан қылыш әулетіңнен ешқашан кетпейді. Себебі сен Мені жеңілдеп, хеттік Ұрияның әйеліне үйлендің. Пәкірлер 15:5 (ЕБ) Дәуіт Құдайдың алдында дұрыс іс жасады және өмірінің барлық күнінде Оның бұйрықтарынан ешқайсысын бұрмады, хеттік Ұрияға қатысты мәселеден басқа.

Еліше

Себебі, Құдай Сирия әскеріне күймелердің және аттардың шуын естіртті, тіпті зор әскердің даусы естілді. Сонда олар бірін-біріне: «Израиль патшасы бізге қарсы хеттіктер мен мысырлықтардың патшаларын жалдады!» деді. 7 Сондықтан олар қараңғыда тұрып, қашып кетіп, шатырларын, жылқыларын, есектерін, тіпті лагерьлерін де тастап кетті, өмірі үшін қашты.

Бабыл тұтқыны және оралу

Езекиел 16:1-де Иерусалимнің хеттілік ана мен аморлық әкеден туған қызы, Самария мен Содомның қарындасы екені айтылады. Бұл айтылғанның мақсаты әдейі шарқыншалық, бірақ хеттілерге жасалған сілтеме нақты ма, әлде тек символдық ма, белгісіз. Дегенмен, бір ғасыр өткен соң Езра Бабылдан келгенде, елде қалған жетекшілердің басқа халықтармен, оның ішінде хеттілермен араласып, "ластанғанын" білгенде қатты ренжіді.

Езекиел

Жаратқан Ие маған тағы сөз жеткізіп былай деді: "Адам баласы, Иерусалимнің жиркінішті істерін білдір және былай де: Жаратқан Ие Иерусалимге осылай дейді: Сенің туған жерің және тегің Қанаан елінен. Әкең – аморлық, анаң – хеттік. 44 Міне, мақал-мәтел айтатындардың бәрі де сен туралы осы мақалды қолданады: "Анасындай қызы". 45 Сен анаңның қызысың, ол күйеуі мен балаларын жек көреді. Сен әпке-қарындастарыңның қарындасысың, олар да күйеулері мен балаларын жек көреді. Аналарың хеттік, әкелерің аморлық еді. 46 Үлкен әпкең – Самария, ол және сол жағыңда тұратын оның қыздары. Ал кіші әпкең – Содом, ол және оң жағыңда тұратын оның қыздары."

Езра

(Апокрифтер) Осы Езра Бабылдан көшіп келді, ол Мұсаға Исраилдің Құдайы берген Таурат заңын жақсы білетін, білімді хатшы еді. 4 Патша Артаксеркс оған құрмет көрсетті, өйткені ол оның барлық тілегінде оның алдында ізгілік таба алды. 5 Оның ілесінде Израиль ұлдарының бір бөлігі, Левиліктер қазынасының дін қызметкерлері, әншілер, есік күзетшілері және ғибадатхананың қызметшілері Иерусалимге барды. 68 Осы істер орындалғаннан кейін басшылар маған келіп, былай деді: 69 Израиль халқы, князьдер, дін қызметкерлері және Левиліктер өздерінен жердің жат халқын, яғни қанаандықтарды, хеттіктерді, перездіктерді, ебустіктерді, моавтықтарды, мысырлықтарды және едомдықтардың ластауларын тастамады. Олардың жиркенішті амалдарына еліктеп, басқа халықтардың құдайларына табынуда.