Кіріспе

Румынияның Бухарест қаласында орналасқан Teatrul Evreiesc de Stat (TES, Мемлекеттік еврей театры) – еврей тақырыбына арналған пьесаларға маманданған театр. Бұл әлемде үздіксіз қызмет етіп келе жатқан ең көне идиш тіліндегі театр. Оның қазіргі репертуарына еврей авторларының пьесалары, еврей тақырыптарындағы пьесалар және идиш тіліндегі пьесалар кіреді (олар румын тіліне синхронды түрде аударылып, 1970 жылдары театрға орнатылған құлаққаптар арқылы ұсынылады). Көптеген пьесаларда еврей актерлері де ойнайды. Бұл театрға дейін, Teatru Evreiesc Baraşeum Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде еврей театры ретінде жұмыс істеді, бірақ Ұлттық легионерлік мемлекеттің қысқа мерзімінде жабылып, содан кейін Ион Антонеску билігі құлағанға дейін идиш тілінде емес, румын тілінде өнер көрсетті.

Тарихқа дейінгі дәуір

Румыниядағы еврей театрының тарихы 19 ғасырға дейін жетеді. Румыниядағы еврей театрына қатысты алғашқы газеттік мақала 1876 жылы «Кюриерул де Яссы» газетінде Михай Эминеску жариялаған рецензия болды. Онда ол Аврам Голдфаден басқаруымен Яссыдағы әйгілі Green Tree бағында өнер көрсеткен алты еврей актерінен тұратын труппаны сипаттады. Аврам Голдфаден – қазіргі еврей театрының негізін қалаушы. Бухарестте Teatru Baraşeum немесе Sala Baraşeum ғимараты 1930 жылдардың басынан бастап идиш тіліндегі театр ретінде пайдаланылды, бастапқыда ол жеке басқаруда болды. Театр доктор Иулиу Бараш құрметіне аталды. (Ол орналасқан көше, бұрынғы str. Ионеску де ла Брэд, қазір Dr. Iuliu Barasch көшесі). Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Талия компаниясы, сол кезде Бухаресттегі төрт кәсіби идиш театрының бірі, осы жерде орналасқан. Еуропада соғыс басталғанда және Румынияда ұзақ жылдар бойы әсер еткен антисемиттік оңшыл саясат күшейгенде, Бухаресттегі идиш театрының қаржысы құрғактап қалды. 1940 жылдың жазында Бухаресттегі төрт идиш театры, соның ішінде Талия, Бухарестте жазғы маусым өткізуге тырысудың орнына, ел бойынша гастрольдік сапарға шықты. Талия труппасы король Кароль II тақтан бас тарған 6 қыркүйекте, генерал (кейін маршал) Иоан Антонеску басқаратын Ұлттық легионерлік мемлекет құрылғанда, жолда болды. Румыниядағы жалғыз заңды саяси партия – Темір гвардия болды. 9 қыркүйекте яһудилерге театрға қатысуға тыйым салынды. Барлық еврейлер Ұлттық театр және басқа да театрлардың көркемдік және әкімшілік лауазымдарынан босатылды, ал елдегі идиш тіліндегі театрлардың лицензиялары алынып тасталды. Идиш тілін қоғамда қолдануға да тыйым салынды. Бірақ бірқатар өтініштерден кейін 26 қыркүйекте Бухарестте бір еврей театрын ашуға рұқсат берілді, бірақ бұл жұмыссыз қалған христиан актерлеріне көмектесу үшін қаржы жинау, тек румын тілінде қойылымдар қою және астананың әскери қолбасшысынан рұқсат алу сияқты шарттармен байланысты болды. Бұл топқа 200-ге жуық адам қатысты, олар жеңіл комедиядан бастап Константин Станиславскийдің актерлік әдісін меңгерген актерлерге дейін, саяси көзқарастары мен тәжірибе деңгейлері әртүрлі болды. Компания орталық Липскани ауданындағы Рокси театрын жалға алуға тырысты, бірақ оларға тек еврей геттосында ғана өнер көрсетуге рұқсат етілетінін айтты. Văcăreşti ауданындағы Baraşeum осы талапқа сай келді. Келесі алты ай бойы компания ашылу шарттарын билікпен келісіп, әскери қолбасшыдан рұқсат күтті. 1941 жылдың 17 қаңтарында Мәдениет министрі және Театрлар мен опералардың бас директоры Ливиу Ребреану жаңа талаптар қосты: әрбір актер Театрлардың бас директорынан рұқсат алуы керек, үлкен христиандық мерекелерде және үш «легионерлік мерекеде» спектакльдер қоюға тыйым салынды, Baraşeum ғимаратының str. Ионеску де ла Брэд көшесіндегі алдыңғы есігін ғана пайдалануға болады, str. Удрикани көшесіндегі сахна есігін пайдалануға болмайды, және олар 1941 жылдың 31 мамырына дейін, яғни төрт жарым ай бойы ашыла алмайды. Осы талаптар қабылданғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Темір гвардия Антонескуға қарсы төңкеріс жасауға тырысты. Гвардия жеңілгеннен кейін үкімет еврейлерге қатысты жаулық көзқарасын азайтуға мәжбүр болды. Темір гвардия жеңілгеннен кейін бұл талаптар да жеңілдетілді, ал Ребреану 19 ақпанда «қазіргі жағдайды ескере отырып» олар 1 наурызда ашыла алатынын жазды. Әскери қолбасшы ресми рұқсат бермеді, бірақ бұл талапқа көз жұмылды.

Барашеум еврей театры

1941 жылдың 1 наурызында Театрул Евриеск Барашеум (Барашеум еврей театры) «Ce faci astă seară?» (Бүгін кешке не істейсіздер?) атты ревюмен ашылды. Бес күннен кейін олар Маргерет Кеннедидің «Біріміз – әнші ағалар» атты қойылымын көрсетті. Театр атауын Гема деп өзгертіп, автор атын басқасына ауыстырды (өйткені оларға тек еврей авторларының пьесаларын қоюға рұқсат берілген еді). Соғыс жылдарында Барашеум еврей театры отыздан астам қойылымның премьерасын өткізді, олардың шамамен жартысына жуығын Сандру Элиад қойды. Ресми түрде тек еврей театры болғанымен, кейде түрлі дін өкілдерінен шыққан зиялылар компанияға заңсыз көмектесті, әсіресе аудармалармен; бұл жайт кем дегенде бір антисемит газетінің наразылығын тудырды. Көптеген дін өкілдерінен шыққан зиялылар театрдың қойылымдарына келіп, оны қолдады. Кейде пьесалар қатты цензураға ұшырады. Мысалы, бірде олар француз махаббат әнінен «Je sais bien que demain tout peut changer» («Мен ертеңнің бәрі өзгеруі мүмкін екенін білемін») және «L'histoire est à tournant» («Тарих бұрылыс нүктесінде») деген жолдарды алып тастауға мәжбүр болды, себебі олардың саяси мағынасы болуы мүмкін еді. Бірақ кейде олар идиш тіліндегі әзілдерді немесе ән үзінділерін жасырын қосатын. Олардың репертуарында Шолом Алейхемнің әңгімесі негізінде жазылған «Дос Гройс Гивенс» (Үлкен лотерея билеті) мюзиклі және С. Анскидің «Диббукі» сияқты классикалық идиш театрлық шығармаларының румын тіліне аудармалары, сондай-ақ жаңа пьесалар мен Жаку Оффенбах және Луи Вернейльдің шығармалары болды. 1944 жылдың 23 тамызында Антонеску төңкерісінен құлатылып, идиш тілінің қайта заңдастырылуына жол ашылды. Барашеум 15 қыркүйекте Шолом Алейхемнің «Ментшн» (Адамдар) қойылымын көрсетіп, идиш тілінде өнер көрсетуді қайта бастады. Дегенмен, бұл Барашеум қойылымы жаңа кезеңдегі алғашқы идиш пьесасы емес еді. 23 тамыз күні кешкісін Ботошаниде (1876 жылы Аврам Голдфаден алғашқы кәсіби идиш тіліндегі қойылымды, алғаш рет жабық театрда көрсеткен қала) «Nacht Tog» (Түнгі күн) атты импровизациялық идиш қойылымы өтті.

ИКУФ

Ботошаниде пьесаны импровизациялаған бұл топ Yiddisher Kultur Ferband (IKUF) құрамына кірді. Олар Nacht Tog қойылымын қайталап орындады және оны дамыта берді. Бұл қойылым екі бөлікке бөлінді: Nacht – зұлым өткенді, ал Tog – өмірге сенімді бейнеледі. Пьесада мәжбүрлеу еңбек лагерьдерінен және соғысқа дейінгі идиш театрынан әндер пайдаланылды. Берковичидің сөзіне сүйенсек, Мансдорф екі жылдан кейін театр труппасын басқарудан жалықты, оның бір бөлігі актерлері онымен бірге кетіп қалды. Ал Севилья Пастор, Дина Кёниг, Сейди Глюк, Морис Сиглер және Марку Глюкман сияқтылар Бернард Лебли басшылығымен қайта ұйымдастырылып, Барашеумның жаңа тұрақты труппасы болды, бұл үкіметтен бұрын-соңды көрілмеген демеушілік болды. Олар 1948 жылдың 11 қаңтарында Dos Groise Ghivens қойылымымен жаңа маусымды бастады, одан кейін француз идиш жазушысы Хайм Словестің Nekomenemer (Соғыс әні) қойылымы көрсетілді.