Кіріспе

Мүлікті сатып алудан немесе құжаттардан салынатын салық – мөр салығы, бұл жеке мүлікті сатып алудан немесе құжаттардан алынатын салық (тарихта, чектер, түбіртектер, әскери тағайындамалар, неке куәліктері және жер мәмілелері сияқты көптеген заңды құжаттарға да қатысты). Бұрын құжатқа мөр салығы төленгенін көрсететін нақты мөр қойылып немесе басылып, құжаттың заңды күшіне енуі үшін бұл талап орындалуы керек еді. Қазіргі заманғы салық түрлеріне нақты мөр талап етілмейді. Бұл салықтың 1604 жылы Венецияда пайда болғаны, ал 1610 жылдары Испанияда, 1620 жылдары Испаниялық Нидерландыда, 1651 жылы Францияда және 1694 жылы Англияда енгізілгені (немесе қайта ойлап табылганы) есептеледі.

Австралия

Австралия Федералды үкіметі мөртабан бажы алмайды. Дегенмен, Австралия штаттары түрлі құжаттар мен мәмілелерге мөртабан бажы салады. Мөртабан бажы туралы заңдар барлық сегіз юрисдикцияда айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Баж ставкалары да юрисдикциялар бойынша (әдетте 5,5%-ға дейін) және баж салынатын құжаттар мен мәмілелердің сипаты да әртүрлі. Кейбір юрисдикциялар қазір "мәмілелік баж" деп аталатын баж салу үшін физикалық құжатты талап етпейді. Баждың негізгі түрлеріне жерді (жеке меншік және жалға алу құқығында), ғимараттарды, жабдықтарды, машиналар мен құрал-жабдықтарды, материалдық емес бизнес активтерін (мысалы, инабат және зияткерлік меншік), борыштарды және басқа да баж салынатын мүліктің түрлерін сатып алу бойынша аударма бажы кіреді. Тағы бір маңызды баж түрі – жер иеленуші бажы, ол белгілі бір сомадан жоғары құнмен жерді ұстап тұрған компания акцияларын немесе траст үлестерін сатып алуға салынады.

Дания

1657 жылы Швециямен соғысты қаржыландыру үшін уақытша мөртабандық салық енгізілді. Ол 1660 жылы тұрақты салық ретінде бекітілді және қазірге дейін заңдар жинағында сақталып келеді, бірақ мазмұны көп рет өзгертілді. 2000 жылдың 1 қаңтарынан бастап мөртабандық салықтың көп бөлігі жойылды, ал қазіргі заңда тек сақтандыру полистеріне мөртабандық салық төлемі көзделген. Жер тіркеу бойынша мөртабандық салықтың атауы өзгертіліп, жеке заңға көшірілді, бірақ мазмұны негізінен өзгермеді, яғни, келісімдерге 0,6%, жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілген несиелерге 1,5% мөлшерінде салық салынады.

Үндістан

Үндістан заңдары шектеулі санаттағы мәміле құжаттары үшін мөртабан бажы төлеуді талап етеді. Көбінесе, мүлік құқықтары мен иелену құқықтарына әсер ететін құжаттарға мөртабан бажы төленуі керек. Орталық үкімет 1899 жылғы «Үндістан мөртабан актісі» бойынша, бағалы қағаздарға бағытталған бірнеше түрдегі мәміле құжаттары үшін мөртабан бажы төленуін талап етеді. Бұдан өзге, штаттық заңнамаға сәйкес, штат үкіметі басқа мәмілелер үшін де мөртабан бажы алуға құқылы. Мысалы, Махараштра штатының мөртабан бажы заңы Махараштра мөртабан актісімен (1958 жылғы Бомбей актісі LX) реттеледі.

Индонезия

Индонезияда мөртабан бажы (meterai) түрлі құқықтық құжаттарда қолданылады. №10/2020 «Мөртабан бажы туралы» заңына (UU No. 10 Tahun 2020 Tentang Bea Meterai) сәйкес, азаматтық мәселені сипаттаған немесе сотта дәлел ретінде пайдаланылған құжатты мөр басу қажет болады. Индонезия үкіметі Қаржы министрлігі арқылы 2021 жылдың 1 қазанында электрондық мөртабан бажын (e meterai) енгізді. Бұл түріндегі мөртабан бажы Perum Peruri компаниясы әзірлеген арнайы қорғалған QR-код түрінде PDF сияқты цифрлық құжаттарға қойылады. №11/2008 «Ақпарат және электрондық транзакциялар туралы» заңына (UU No. 11 Tahun 2008 Tentang Informasi dan Transaksi Elektronik) сәйкес, электрондық құжат және оның басылған нұсқасы заңды дәлелдеме ретінде танылады.

Ирландия

Ирландия Республикасында мөртабан бажы әртүрлі заттарға, соның ішінде (бірақ оған ғана шектелмейді) несие карталарына, дебеттік карталарға, банкомат карталарына, чектерге, мүлік аударуларға және белгілі бір сот құжаттарына салынады. Мөртабан бажы бұрынғыда прогрессивті, сатылап төленетін салық болатын, яғни сатып алынған үйдің құны қымбат болған сайын мөртабан бажының мөлшерлемесі де артатын. Ең жоғары мөлшерлеме 1882 жылы 0,5% құрап, 1947 жылы 3%-ға, 1973 жылы 5%-ға, 1975 жылы 6%-ға дейін баяу өсті, ал 1997 жылы 9%-ға жетті. 2008 жылғы бюджет мөлшерлемені төмендету сериясын басталды. 2011 жылдан кейін тұрғын үйлерге 1 миллион евроға дейін 1% мөртабан салығы, ал одан артық сомаға 2% мөртабан салығы белгіленді. Тұрғын емес жылжымайтын мүлікке, ғимараттарға, сақтандыру полистеріне және материалдық емес бизнес-мүліктің жақсы жағдайына 2% салық салынады. Кез келген түрдегі мүлікті жалға алуға мөлшерлемесі бойынша салық салынады: 35 жылға дейінгі мерзімге жалдаудың орташа жылдық жалдау ақысының 1% немесе нарықтық бағасы, егер мерзімі 100 жылға дейін болса 6%, ал 100 жылдан астам мерзімге жалдау үшін 12%. Құжаттардың дубликаттарына (көшірмелеріне) салық сомасы 12,50 евроны немесе түпнұсқа құжатқа салынатын мөртабан бажының сомасынан кемірек мөлшерде салынады. Мөртабан бажының есептелуіне ҚҚС кірмейді. Сыйлықтар нарықтық құны бойынша салынады. 2010 жылы жақын туыстар арасындағы және тұңғыш рет үй сатып алушыларға берілетін сыйлықтар сияқты бірнеше жеңілдіктер тоқтатылды. Акциялар мен нарықтағы бағалы қағаздарды беруден 1000 евродан жоғары сомада немесе сыйлық ретінде 1% салық алынады. Акцияларды сатып алуға берілген (жаңа) варанттар 2015 жылғы 1 маусымнан бастап тыйым салынды.

Сингапур

1998 жылдан бастап Сингапурда мөртабан бажы тек жылжымайтын мүлікке, акциялар мен облигацияларға қатысты құжаттарға ғана қолданылады. Сингапур мүлігін сатып алу немесе Сингапур биржасында саудаланатын акцияларды алу мөртабан бажы төлеуге жатады. Сингапурдың Ішкі Кірістер Органы (IRAS) құжатқа Сингапурда қол қойылған жағдайда 14 күннің ішінде, ал шетелде қол қойылған жағдайда 30 күннің ішінде мөртабан бажы төлеуді талап етеді. Белгіленген мерзімде төлем жасалмаған жағдайда, ауыр айыппұл салынды. Қолданылатын ставкалары және толық ақпаратты Сингапурдың Ішкі Кірістер Органынан алуға болады. Сингапур мөртабан бажысын реттейтін заңнама Мөртабан бажысы туралы заңда қамтылған.

Швеция

Швеция заңдары мүліктік мәмілелерге сатып алу құнының 1,5%-ы мөлшерінде мемлекеттік баж салынады. Сонымен қатар, мүліктерге арналған жаңа ипотекалық қағаздарға ("pantbrev") 2,0% мемлекеттік баж алынады.

Ұлыбритания

1986 жылы белгілі бір акцияларды және басқа да бағалы қағаздарды беру туралы келісімдерге "Темпоралдық салық резерві" (ТСР) енгізілді, бірақ нарық жасаушылар мен ірі банктер сияқты білікті биржа мүшелері үшін жеңілдіктер қарастырылды. "Мөртабандық жер салығы" (МЖС) – бұл 2003 жылдың 1 желтоқсанынан бастап жер және жылжымайтын мүлік мәмілелеріне қатысты енгізілген, мөртабандық салықтан туындаған жаңа трансферттік салық. МЖС – мөртабандық салық емес, ол "жер мәмілелері" бойынша есептелетін, өзін-өзі бағалауға негізделген трансферттік салықтың бір түрі. 2010 жылдың 24 наурызында канцлер Алистер Дарлинг Ұлыбританияның мөртабандық жер салығына екі маңызды өзгеріс енгізді. Бірінші рет 250 000 фунт стерлингтен төмен тұрғын үй сатып алатын азаматтар үшін МЖС келесі екі жылға жойылды. Бұл шара 1 миллион фунттан астам тұрғын үйлерге арналған МЖС мөлшерін 4%-дан 5%-қа дейін арттыру арқылы өтелді. 2014 жылдың желтоқсанында тағы да реформалар жарияланды, соның нәтижесінде салық ставкалары енді тек әр салық диапазонындағы мүлік бағасының бөлігіне ғана төленеді. 2015 жылғы күзгі мәлімдемесінде канцлер екінші үй (жалдауға немесе демалысқа арналған үй) сатып алатын азаматтар 2016 жылдың сәуірінен бастап қосымша 3% төлейтінін хабарлады. 2017 жылғы бюджет Англия мен Уэльсте тұңғыш рет үй сатып алатын азаматтар үшін 300 000 фунтқа дейінгі үйлерге мөртабандық салықты жойды, бұл тұңғыш рет үй сатып алатындарға 5000 фунтқа дейін үнемдеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, 500 000 фунт стерлингке дейін жұмсаған тұңғыш рет үй сатып алатындар 300 000 фунттан асатын сомаға 5% мөртабандық салық төлейді. 500 000 фунттан астам жұмсағандар толық мөртабандық салық төлейді. Үкімет тұңғыш рет үй сатып алатындарды "Ұлыбританияда немесе әлемнің кез келген жерінде тұрғын үй мүлкіне ешқашан ие болмаған және мүлікті өздерінің негізгі тұрғын жері ретінде пайдалануға ниеттенген жеке тұлға немесе тұлғалар" деп анықтайды. Мөртабандық жер салығы тек Англия мен Солтүстік Ирландияда қолданылады. Шотландияда МЖС 2015 жылдың 1 сәуірінде Жер және ғимараттар бойынша транзакциялық салығымен алмастырылды. Уэльсте 2018 жылдың мамыр айында Жер транзакциялық салығы енгізілді.

Америка Құрама Штаттары

Бұрын федералды үкімет әр түрлі құжаттық мөртабан салықтарын келісімдерге, вексельдерге, сақтандыру төлемдеріне және басқа да мәмілелік құжаттарға салған болса да, қазіргі уақытта мұндай салықтарды тек штаттар ғана салады. Әдетте жылжымайтын мүлік берілгенде немесе сатылғанда, жылжымайтын мүлік беру салығы құжатты мемлекеттік тіркеген кезде жиналады. Сонымен қатар, көптеген штаттар ипотекаға немесе жылжымайтын мүлікке кепілдік беретін басқа да құжаттарға салық салады. Бұл салық, түрліше ипотекалық салық, материалдық емес мүлік салығы немесе құжаттық мөртабан салығы деп аталады, ипотека немесе сенімхат тіркелген кезде әдетте жиналады.