Кіріспе

Орналасқан тыңшы, міндеті жоқ
тыңшының бір түрі

Жұмысты күтпелі агент – бұл мақсатты елге немесе ұйымға дереу тапсырма орындау үшін емес, қажет болған жағдайда қысқа мерзімде қолданылуға дайын актив ретінде орналастырылған тыңшы немесе оперативтік қызметкер. Белсендірілмеген жағдайда да, "жұмысты күтпелі агент" актив болып қалады және белсендірілген жағдайда әрекет етуге келіскендіктен, бүлік-қозғалыс, тыңшылық немесе мемлекетке қарсы қылмыс сияқты істерде белсенді рөл атқара алады. Жұмысты күтпелі агенттер тобы жұмысты күтпелі жасуша деп аталуы мүмкін. Жұмысты күтпелі жасуша немесе агент жасырын жасуша жүйесінде басқалармен бірлесіп жұмыс істеуі мүмкін.

Жас шпион

Шпионаж саласында ұйықтап жатқан агент – бұл нысана елге еніп, кейде жылдар бойы "көзіне ұйықтап" қалған адам. Агент спонсормен немесе басқа агенттермен байланысқа түспейді, сондай-ақ жалпыға белгілі ақпараттан өзге ақпарат алуға тырыспайды. Агент болашақта пайдалы болуы мүмкін жұмыс пен жеке басын құрып, қарапайым азамат ретінде күнделікті өмірге сіңісуге ұмтылады. Нысана елдегі қарсыбарлау органдары бұрын қабылдаған барлық адамдарды тығыз бақылай алмайды. Шын мәнінде, ең жақсы ұйықтап жатқан агенттер – спонсордан жалақы ала қоймайтындары, өйткені олар өздерін қаржыландыру үшін жеткілікті ақша табуға қабілетті, осылайша шетелден келген із тастайтын төлемдердің алдын алады. Мұндай жағдайларда ұйықтап жатқан агенттер кейде "әсерлі агент" деп аталатын деңгейге жете алады. Табылған ұйықтап жатқан агенттердің көпшілігі – нысана елдің тумасы, ерте жасында басқа жерге көшіп, (ідеологиялық немесе этникалық себептермен) нысана елге оралғанға дейін жұмысқа тартылған. Бұл спонсор үшін құнды, себебі ұйықтаған агенттің тілі мен дағдылары тумағандай болуы мүмкін, бұл отандық күдік тудырмайды. Ұйықтап жатқан агенттерді таңдау және енгізу көбінесе қиындық тудырады, өйткені нысана бірнеше жылдан кейін сәйкес келе ме, әлде жоқ па, белгісіз. Егер ұйықтап жатқан агент орналасқаннан кейін спонсор үкіметі мен саясаты өзгерсе, онда агенттің дұрыс нысанаға орналастырылмағаны анықталуы мүмкін.

Белгілі мысалдар

Джек Барскиді Кеңес КГБ АҚШ-та ұйықтас агент ретінде орналастырды. Ол 1978 жылдан 1988 жылға дейін белсенді ұйықтас агент болды. 1994 жылы АҚШ билігі оны анықтап, 1997 жылы тұтқындады. Барски тұтқындалғаннан кейін дереу мойындап, тыңшылық әдістері туралы құнды ақпарат көзіне айналды. "Заңсыз бағдарлама" – Ресей Сыртқы барлау қызметінің АҚШ-та орналастырған ұйықтас тыңшылар желісі. Ұзақ жылдарға созылған тергеу 2010 жылдың маусымында АҚШ-та 10 күдіктіге және Кипрде тағы бір күдіктіге қатысты айыптамалар қойылып, тұтқындауға әкелді. Ресейдің арнайы бағдарламалар жөніндегі бас басқармасы (Главное управление специальных программ, ГУСП) студенттер мен дарынды ғалымдардың арасынан әлі де үміткерлерді ұйықтас агенттер ретінде немесе Ресейдің полиция және барлау органдарында заңды қызметкерлер ретінде пайдалану үшін тартады.